"Poranek" Karl Friedrich Schinkel

„Suma. Pismo społeczno-kulturalne."

AUTORZY

Anna Wojnowska, Maciej Dawid, Umberto Eco, Marek Andrzej Gwoździński, Marek Niedużak, Vincent McNabb OP, Marek Pawluch, Jarema Piekutowski, Szymon Pozimski, Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz, Piotr Suskiewicz.

WYDAWCY, REDAKTORZY

Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz.

OPRAWA GRAFICZNA I STRONA INTERNETOWA

Stanisław Puda

ADRES DO KORESPONDENCJI TRADYCYJNEJ

ul. Kaczeńcowa 6B/107, 91-214 Łódź.

ADRES ELEKTRONICZNY

redakcja@pismosuma.pl

OBRAZ Z OKŁADKI
"Poranek" Karl Friedrich Schinkel

Kamil Suskiewicz

Nie warto pisać mało istotnych książek

(Zofia Trojanowiczowa 1936-2015)

Marek Niedużak

Zdrajcy drugiego sortu

Piotr Suskiewicz

W poszukiwaniu prawdziwie publicznej przestrzeni

Vincent McNapp OP

Bądźcie kontemplatykami!

Marcin Suskiewicz

Mary Douglas czyta Bez dogmatu

Kamil Suskiewicz

Opoczno - miasto rodzinne

Rozmowa numeru

z Martą Kwaśnicką, pisarką - o życiu, literaturze i rozeznawaniu duchowym

rozmawia Marcin Suskiewicz

Humory

Kronika

Idzie Stare

Teksty nadesłane

ms

Notatnik wiedeński

ks

Notatnik łódzki

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...

ms

Prawosławni i św. Tomasz z Akwinu

(książki)

ms

W muzeum o świętowaniu

(malarstwo)

ks

Kossak znaczy Polska

(malarstwo)

Kamil Suskiewicz

Nie warto pisać mało istotnych książek

(Zofia Trojanowiczowa 1936-2015)

Opowieść o Zofii Trojanowiczowej (1936-2015) i polonistyce poznańskiej

Wzdłuż wąskiej jezdni ulicy Iłłakowiczówny rosną lipy. Przed nimi rzędy zaparkowanych samochodów. Za nimi parkany ogrodzeniowe i bramy, kryjące w głębi podwórek majestatyczne poznańskie wille. Stoję przed jedną z nich, gdzieś pośrodku ulicy. Ma dwie kondygnacje i wyniesione poddasze, jest posadowiona na planie kwadratu. Z jednej strony proste schody wejściowe prowadzące ku drzwiom na wysokości podwyższonego parteru. Z drugiej romantyczny wykusz werandy z okami wychodzącymi na ogród. Na dachu duże i małe facjaty okienne sąsiadują z „wolimi okami”, żywcem jakby wyjętymi z polskiego dworku. Budynek jest podniszczony, dawno niemalowany, ma barwę popielatą – lecz sprawia wrażenie solidnego. A w ogrodzie grządki starannie pielęgnowane. I biała konewka ozdobiona kwiatowymi wzorami.

***

W domu tym, w latach 30. XX wieku mieszkał Stefan Muszyński. Dawny powstaniec wielkopolski, przed drugą wojną znany poznański kupiec, posiadający sklep z bielizną pościelową na Starym Rynku (w wąskiej kamienicy zachodniej pierzei rynku, mieszczącej do niedawna lokal o nazwie Piccolo), mąż Kazimiery z Schubertów, ojciec trójki dzieci. Najstarsze z nich, Anna miała zostać w przyszłości profesorem Uniwersytetu Ekonomicznego. Syn Antoni – inżynierem i żeglarzem. Najmłodszej, Zofii – poświęcony jest ten artykuł.

Urodziła się w 1936 roku, 1 października. W tym samym domu. Ulica nazywała się Marynarska. Czy bawiła się w przydomowym ogródku? Czy widziała, jak sadzono aleję lipową? Czy chodziła wraz z ojcem do oddalonego o ponad cztery kilometry sklepu, na poznański rynek? Wiele lat potem, w jednym z wywiadów, wspominała, że najbardziej lubiła zawsze tamte okolice, Grunwald i Stary Rynek, lecz czy pamiętała je jeszcze z przedwojnia?

Później była przerwa. Wypędzenie do Generalnej Guberni, gdy do rodzinnego mieszkania kazano wprowadzić się Niemcom przesiedlonym z Litwy czy Estonii. Muszyńscy mieszkali w Warszawie, w różnych mniejszych miasteczkach, przez dłuższy czas także w Radomiu. Jak mała Zosia zapamiętała stolicę czasu wojny? Czy powracała ona w pamięci w jej dorosłych latach, gdy zaprzyjaźniła się z profesor Zofią Stefanowską, która w Powstaniu Warszawskim walczyła jako łączniczka słynnego Batalionu,nomen omen, Zośka. Ponoć wielokrotnie namawiała swoją imienniczkę do napisania wspomnień z okresy Powstania, Stefanowska konsekwentnie odmawiała.

Wrócili do Poznania zaraz po wojnie. Do tego samego domu. Ulicę przemianowano na Szyszkowskiego. Zosia poszła do trzeciej klasy szkoły podstawowej. Niedaleko, przy ulicy Berwińskiego, naprzeciw Parku Wilsona, któremu w 1951 roku nadano imię Marcina Kasprzaka, a pomnik amerykańskiego prezydenta, stojący pośrodku parku, zastąpiono pomnikiem rewolucjonisty.

Ale wtedy Zofia Muszyńska była już uczennicą szkoły średniej, położonej zaledwie kilkaset metrów dalej. Liceum im. Generałowej Zamojskiej mieściło się bowiem (i mieści nadal) pod adresem Matejki 8, na niewielkim wyniesieniu, ponad poziomem parku. Swój powojenny start szkoła zawdzięczała dyrektorce, która piastowała tę funkcję jeszcze przed 1939 rokiem, dr Irenie Hoppe. Należała ona do pokolenia nauczycieli-społeczników, wypełniających organicznikowski, „siłaczkowy” testament Żeromskiego. Była więc pedagogiem, ale także naukowcem botanikiem, zaangażowanym w ostatnich latach życia w działalność lokalnej Ligi Ochrony Przyrody. Zapewne to głównie dzięki niej udało się w latach stalinowskich uchronić młodzież licealną przed „różnymi formami indoktrynacji” – jak to, nieco enigmatycznie, stwierdza zredagowany współcześnie tekst o historii szkoły.

Maturę zdała Muszyńska w 1953 roku. Poszła na polonistykę, choć rodzice doradzali jej zawód lekarza, powodowani tą samą może troskliwością, co inna matka kilka pokoleń wcześniej: „W dzisiejszym położeniu kraju, gdzie wszystko zależy od chwili fantazji, gdzie nikt pewnym jutra być nie może, jeden tylko zawód lekarski jest niezawisłym od nikogo, zatem zapewniający byt dobry, którego ani ogień nie spali, ani woda nie zaleje, ani złodziej nie ukradnie” (z listu matki Henryka Sienkiewicza, 1866 rok). Ale nie poszły te nauki rodzicielskie całkiem na marne, bo w 1961 roku Zofia Muszyńska stała się Zofią Trojanowiczową, a jej wybrankiem został – Roman Trojanowicz, lekarz. Lecz wybiegamy tu mocno w przyszłość, na razie mamy dopiero rok 1953 i początki drogi polonistycznej, która okazała się drugą – obok tej pierwszej, osobowej, dopiero co wspomnianej – miłością życia naszej bohaterki. Kierunek, na którym studiowała i z którym miała być przez całe życie związana, zasługuje, jak sądzę, na dłuższą dygresję.

***

„Dzieje poznańskiej polonistyki uniwersyteckiej – pisze w swoim monograficznym opracowaniu Jarosław Maciejewski, jeden z najbliższych współpracowników Zofii Trojanowiczowej w latach 70. i 80. – rozpoczynają się w Berlinie[sic!] w roku 1842”. Wtedy to Wojciech Cybulski, polski filolog slawista, został docentem przy świeżo utworzonej katedrze języków i literatur słowiańskich na Uniwersytecie Berlińskim. Była to więc – można by dodać – poznańska polonistyka na uchodźstwie. Większość słuchaczy wykładów Cybulskiego stanowili bowiem Wielkopolanie. Tak się złożyło, że lata te – piąta dekada XIX wieku – wiążą się również z początkiem starań o założenie uniwersytetu w Poznaniu. Jego zarzewiem miały być publiczne prelekcje organizowane w Pałacu Działyńskich, wygłaszane m. in. przez Karola Libelta i Jędrzeja Moraczewskiego. Otoczenie Działyńskiego wystosowało oficjalny wniosek do sejmu krajowego tyczący powołania uniwersytetu. Zamiar ten długo jednak nie został ziszczony. Starania o uniwersytet miały swoje renesanse i okresy zapomnienia – które korelowały ściśle z burzliwą historią polityczną XIX; nie miejsce tu, by szerzej o niej wspominać. Warto przywołać jednak kilka nazwisk profesorów, którzy mogli stać się wykładowcami poznańskiej polonistyki (gdyby uniwersytet powstał na skutek owych starań), takich jak – poza wspomnianym już Cybulskim – Jan Rymarkiewicz (nauczyciel, mesjanista, badacz średniowiecza i renesansu), znany skądinąd Hipolit Cegielski (poza działalnością przemysłową, także filolog, autor prac o języku polskim i podręcznika poetyki), Antoni Małecki (literaturoznawca, historyk, profesor uniwersytetów we Lwowie i Krakowie) czy Władysław Nehring (nauczyciel, slawista, profesor we Wrocławiu).

Koniec końców, mimo licznych zabiegów we wcześniejszym okresie, uniwersytet w Poznaniu powstał dopiero w momencie, gdy nastąpiło odrodzenie większości instytucji państwowych, tj. po odzyskaniu niepodległości. Swego rodzaju wstępem do powołania Uniwersytetu Poznańskiego stało się zorganizowane w 1913 roku Towarzystwo Wykładów Naukowych, w ramach którego z gościnnymi prelekcjami przyjeżdżali do Poznania profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego: Ignacy Chrzanowski (mówił głównie o poezji romantycznych wieszczów) i Tadeusz Grabowski (m.in. o Piotrze Skardze i historii krytyki literackiej). Ten ostatni zadomowił się w stolicy Wielkopolski na tyle, że w 1919 roku stanął na czele nowo utworzonej Katedry Historii Literatury Polskiej. Oprócz niego Katedrę stanowili dwaj docenci: Romana Pollaka i Stanisława Pigonia. Obaj byli jednocześnie nauczycielami w gimnazjum. Pigoń niebawem przeniósł się na etat profesora do Wilna, a następnie do Krakowa. Pollak z biegiem lat stawał się coraz bardziej znaczącą postacią polonistyki poznańskiej. W przededniu wojny miał objąć jej przewodnictwo (w 1939 roku na emeryturę odszedł Grabowski), reprezentował ją w latach okupacji – jako rektor tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, który zawiązał się na wysiedleniu w Warszawie, a po upadku Powstania działał w Częstochowie – w końcu wprowadził ją w nową epokę (najbardziej nas tutaj interesującą), gdy w 1945 roku powrócił do Poznania.

***

Roman Pollak pochodził z Żywiecczyzny, urodził się w 1886 roku w Jeleśni. Uczył się w gimnazjum klasycznym w Samborze, a następnie, od 1905 do 1910 roku studiował filologię polską w Krakowie. Słuchał wykładów najwybitniejszych przedstawicieli ówczesnej polonistyki: Chrzanowskiego, Łosia, Tarnowskiego. W Krakowie grał też w piłkę nożną, był jednym z założycieli klubu Cracovia. W czasie pierwszej wojny był m. in. porucznikiem I pułku Strzelców Podhalańskich; napisał też rozprawę o tłumaczeniuGofredaTassa, a dokładniej – jak na czasy wojenne przystało – o jego warstwie batalistycznej. Prosto z pułku przyszedł na katedrę uniwersytecką w Poznaniu. Zajmował się literaturą staropolską, wydał m. in.PamiętnikiPaska,DworzaninaGórnickiego,Opis obyczajówKitowicza, odkrył kilka mniej znanych utworów barokowych (niektóre z nich zachowały się, wskutek zniszczeń drugiej wojny, tylko w jego odpisach). Był także zwolennikiem patrzenia na literaturę przez szeroki pryzmat kultury, historii, architektury, procesów politycznych.

Zza katedry wykładowcy wrócił do wojska na czas kampanii 1920 roku. W latach następnych dzielił zajęcia poznańskie z wykładami na uniwersytecie w Rzymie. Po roku 1930 stał się czołową postacią poznańskiej polonistyki. Starał się systematyzować, nieco chaotyczną wtenczas, organizację studiów. Przykładał wielką wagę do seminariów, rozmów egzaminacyjnych ze studentami. „Pilnował i prowadził swoich uczniów” – jak pisze Maciejewski – dzięki czemu wykształcił zastępy absolwentów, którzy najczęściej trafiali potem jako nauczyciele do szkolnictwa średniego. Co bardziej krnąbrni adepci polonistyki przydali uczniom Profesora miano „Pollakowej szkółki”.

W 1939 roku Pollak szykował się do objęcia Katedry Historii Literatury. Został jednak zmuszony do opuszczenia Poznania. W Warszawie jego formacja akademicka i formacja wojskowa zbiegły się w jedno. Profesor tajnego uniwersytetu, jego dziekan, a następnie rektor – każde z tych stanowisk mogło stać się bezpośrednią przyczyną aresztowania i rozstrzelania. Działalność uniwersytecka oznaczała w zasadzie działalnością konspiracyjną, wojskową. Oprócz nauczania i rektorowania w Warszawie, od pewnego momentu Pollak dojeżdżał także na zajęcia do Częstochowy, gdzie utworzono filię (drugą obok Kielc) Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Po Powstaniu Warszawskim, w którym stracił syna, przeniósł się na stałe do Częstochowy. Tu zainstalował się tajny Uniwersytet. Przedwojenna doktorantka profesora, Stefania Land prowadziła seminaria, Wacław Kubacki uczył teorii literatury, Pollak wykładał literaturę staropolską. Po wejściu Rosjan, w styczniu 1945 roku, konspiracyjna struktura ujawniła się, uniwersytet dostał salę wykładową w budynku dawnej szkoły handlowej. Naprzeciwko, w kamienicy, był rosyjski szpital wojskowy.

[Rosjanie] usiedli w oknach i lusterkami zaczęli świecić. Profesor Pollak miał wykład, a te światła od lusterek migały po całej sali […] Aż jedno światełko mignęło na twarz profesora i całą twarz mu oświetliło, a on się oparł o katedrę i powiedział z taką ironią:Ex oriente lux[Światło ze wschodu]. Profesor wychowany w kulturze zachodniej, rozmiłowany we Włoszech, stworzył przecież polonistykę w Rzymie, przesiąknięty najlepszą literaturą, tej nowej cywilizacji, która weszła do Polski, tak nie lubił! (ze wspomnień Barbary Surzyńskiej-Zakrzewskiej pt.Polonistyka w konspiracji)

Pod przewodnictwem tej nowej cywilizacji przyszło mu odbudowywać polonistykę poznańską. Wysłany na zwiady asystent profesora, Bogdan Zakrzewski na początku 1945 roku donosił:

Dostaliśmy inne pomieszczenia [poprzednia siedziba została zrujnowana wskutek działań wojennych] – przy ulicy Stolarskiej, w dawnym probostwie, które graniczyło z kościołem św. Michała, gdzie w podziemiach jest mnóstwo książek zwiezionych przez Niemców z wielkopolskich dworów. Okna są już oszklone, ławek nie ma, ale są stoły i krzesła, półki są i książki poukładane. Nawet są wieszaki na płaszcze, i właściwie można by zacząć studia.

Wkrótce potem, zadbawszy o transport biblioteki tajnego Uniwersytetu, prof. Pollak wrócił do Poznania. Katedra dostała dwie małe sale wykładowe na pierwszym piętrze plebanii, dwa pomieszczenia dla asystentów i jeden pokoik dla Koła Polonistów. Grono historyków literatury stanowili – poza Romanem Pollakiem – jeden profesor, Zygmunt Szweykowski (mianowany na tę katedrę jeszcze przed wojną), jeden adiunkt (wspomniany już dr Wacław Kubacki) oraz trzech asystentów (Bożena Osmólska-Piskorska, Bogdan Zakrzewski, Zofia Skorupska). Tak rozpoczęto pierwszy rok akademicki, który trwał od kwietnia do października 1945 roku. Pierwszy zaciąg powojenny, choć nieliczny, był bardzo zróżnicowany wiekowo, a także w zakresie przygotowania studentów (co oczywiście było wynikiem rozproszonej edukacji wojennej). Wydał jednak wielu wybitnych filologów, by wspomnieć tylko Jarosława Maciejewskiego, Zbigniewa Raszewskiego czy Alojzego Sajkowskiego.

Rosło grono studentów, rosło grono nauczycieli. Wskutek tego, już w 1947 roku zdecydowano się przenieść polonistykę w inne miejsce, do gmachu przy ul. Matejki 48/49. Historyków literatury ulokowano na pierwszym piętrze, językoznawców na trzecim. Niedługo potem, w 1949, powołano do życia trzecią – obok prowadzonych przez Pollaka i Szweykowskiego – Katedrę Literatury Polskiej, którą objął Wacław Kubacki. Lata powojenne przyniosły rozpoczęcie prac nad wielkimi projektami zbiorowymi, takimi jak „Polska Bibliografia Literacka Nowy Korbut”. Ale przyniosły również narastającą ideologizację studiów, np. przez wprowadzenie obowiązkowych zajęć z literatury radzieckiej. Trzeba w tym miejscu przyznać, że Poznań wyróżniał się pod tym względem –in plus, choć dla ówczesnych władz z pewnościąin minus– na tle uczelni w Łodzi, Wrocławiu czy Krakowie. Dowodem niech będzie fakt, że nigdy nie przyjął się na tutejszej polonistyce marksizm – niemal powszechna, a z pewnością stanowczo przez władze zalecana w tej epoce metoda badań literackich. Nieprzecenioną, choć nieudokumentowaną rolę odegrali w tym procesie zapewne prof. Pollak i prof. Szweykowski.

Przełom lat 40. i 50. to także chaotyczne i częste zmiany modelu studiowania – najpierw na system trzy plus dwa (od 1949), następnie studia jednolite czteroletnie (od 1951), w końcu jednolite pięcioletnie (od 1955) – które służyły władzom także jako instrument dyscyplinujący niepokorne uniwersytety. Jak w sposób elegancki zauważa Jarosław Maciejewski:

System ten w dużym stopniu burzył nie najgorszą przecież w zakresie sprawności studiów poznańskiej polonistyki i wprowadzał nowy styl pracy, do którego nie tak łatwo można się było przyzwyczaić. Styl ten wyniknął z nowych tendencji widocznych w ówczesnej polityce władz centralnych – postawy i metody naukowe reprezentowane przez poznańskich historyków literatury nie znalazły tam uznania.

Z wewnętrznych zmian strukturalnych należy odnotować – ważne z punktu widzenia losów naszej bohaterki – powołanie w 1953 Zespołowej Katedry Literatury Polskiej (pod kierownictwem prof. Pollaka), w której skład wchodziły Zakłady: Literatury Staropolskiej, Literatury Wieku XIX, Literatury Wieku XX.

***

Tak mniej więcej prezentuje się poznańska polonistyka w momencie, gdy w jej podwoje wkracza Zofia Muszyńska. Przypomnijmy: jest rok 1953, świeżo upieczona absolwentka Liceum im. Generałowej Zamojskiej odrzuca nęcącą karierę lekarską i wybiera studia polonistyczne. Warto może dodać, że nie były to studia łatwe i jako humanistyczny kierunek uniwersytecki posiadały wysoki etos. Roman Pollak mawiał podobno: „Nie daje pani sobie rady na polonistyce, to niech pani idzie do pigularzy! Niech pani idzie do stomatologów, to są tacy lepsi rzemieślnicy”. Profesor dbał także o to, aby młodzi poloniści otrzymywali możliwie wszechstronne wykształcenie kulturalne, by chodzili do opery, do teatru, na koncerty. Uczył studentów topografii i zabytków Poznania, w ich wspomnieniach powracają wspólne wycieczki do katedry na Ostrowie Tumskim, romańskiego kościoła św. Jana na Malcie, zamku kórnickiego mieszczącego sławną bibliotekę; czy do Torunia na inscenizacjęRomea i Julii(„Wyprawa odbyła się w typowy na owe czasy sposób. Dość dużą grupą jechaliśmy pociągiem towarowym w wagonie bez okien”). Opiekował się też Kołem Polonistów, które poza rozwijaniem zainteresowań naukowych odkryło wiele talentów poetyckich, aktorskich i dziennikarskich. Uczniowie profesora wspominają jego życzliwość (której nie przeszkadzała surowość i wysokie wymagania) wobec studentów i młodszych pracowników naukowych. Żona Bogdana Zakrzewskiego, który w 1953 został wyrzucony z Uniwersytetu Poznańskiego (za pochodzenie) i zmuszony do przenosin do Wrocławia, wspominała:

Profesor Pollak nie mógł rozstać się z moim mężem i jak za synem tęsknił. Odwiedzał nas, przyjeżdżał zawsze razem z Profesorową. Cieszył się, jak kolejne dzieci się rodziły, bardzo się nimi interesował. Potrafił z dziećmi rozmawiać i one zawsze czekały na jego przyjazd.

W latach 50. darzono profesora wielkim szacunkiem, otaczała go swoista legenda – także dzięki „próbie ogniowej” z obydwu wojen, jak to ładnie określił prof. Fiećko – legenda, z którą musiały liczyć się nawet władze komunistyczne. Zapewne w nimbie tej legendy widziała go także Zofia Muszyńska. Dla młodej studentki był jednak prof. Pollak przede wszystkim wykładowcą literatury staropolskiej. Nauka tego przedmiotu miała charakter stopniowy. Najpierw komplet zdanych sprawdzianów z lektur, następnie dopuszczenie do końcowego kolokwium przed profesorem. A na zakończenie jeszcze egzamin końcowy z całej historii literatury polskiej (coś niewyobrażalnego na dzisiejszych polonistykach). Swoje seminaria Pollak dzielił na kilka sekcji, każda prowadzona przez jednego asystenta i grupująca studentów zajmujących się podobną problematyką. Sekcje pracowały w swoim gronie, by ich członkowie mogli wystąpić na koniec – z prezentacją swojego tematu – na spotkaniu ogólnym z profesorem. Była więc i hierarchia, i przekazywanie części odpowiedzialności młodszym pracownikom naukowym, lecz zawsze pod czujnym okiem profesora.

Dziś było pierwsze seminarium z profesorem Pollakiem. Naturalniesrożył siębardzo, postawił nowe warunki do przyjęcia na wyższe seminarium, ale jak się wykrzyczy to mu przejdzie. Po pewnym czasie jak zwykle złagodnieje” (z listu Izabelli Teresińskiej do rodziców, 1947).

Lecz Zofia Muszyńska nie wybrała seminarium u Romana Pollaka. Nie chodziło przy tym chyba o owo profesorskie srożenie się, raczej o zakres naukowych zainteresowań. Ciągnęło ją do wieku XIX, któremu – uprzedźmy nieco przyszłe fakty – pozostała wierna przez całą swoją akademicką drogę. A na froncie – żeby wrócić z powrotem do żargonu epoki – XIX wieku królował niepodzielnie Zygmunt Szweykowski.

***

Był on nieco młodszy od Pollaka, urodził się w 1894, w Krośniewicach (niedaleko Kutna). W latach 1915-20 odbył studia na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem Juliusza Kleinera, by zająć się dalszą pracą naukową nad powieścią polską. Pisał o Rzewuskim, Dygasińskim, oTrylogiiSienkiewicza; przygotował wydanie dzieł m.in. Kaczkowskiego i Czajkowskiego. Ale największą sławę – a także habilitację w 1928 roku na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie – przyniosły mu książki o Bolesławie Prusie. MonografięLalkijego autorstwa kończy zdanie: „KtoLalkęprzeżył – wiele przeżył – powiedział sam Prus o swej powieści”.

Ale i Szweykowski przeżył niemało. Po habilitacji wykładał na Uniwersytecie Warszawskim, w 1932 został także profesorem Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie, a później również w Łodzi. W 1939 – jak już wspomniano – miał przenieść się do Poznania. I znów ten sam „szlak bojowy”, co u Pollaka: wykłady na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich, w Warszawie, potem w Częstochowie, praca nad kolejną książką o Prusie (gdy pewnego dnia na wykład w Częstochowie przyszedł z raną na policzku po odprysku granatu, powiedział tylko: „Szczęście, że gdzieś nie wyżej głowy, bo byście o Prusie nic nie słyszeli”), po „wyzwoleniu” objęcie jednej z dwu katedr historii literatury w Poznaniu. Szybko stał się autorytetem w poznańskim środowisku. Uznania przymnażał mu aktywny udział w życiu społecznym: naukowym, literackim i teatralnym, a także – jak sądzę – niechęć, jakim darzyły go komunistyczne władze.

Ponoć Szweykowski chciał w młodości zostać aktorem. Posiadał w tym kierunku istotne uzdolnienia, co predestynowało go do zajmowania się teatrem (był opiekunem tej sekcji w Kole Polonistów), ale także ubarwiało jego wykłady: „Jego wykłady o komedii pozytywistycznej – wspomina Izabella Teresińska – cieszyły się ogromnym powodzeniem, bo każdy fragment utworu przez niego cytowany stawał się małą scenką teatralną”.

Jednak w badaniach literackich stawiał przede wszystkim na wnikliwą pracę z tekstem. Jego kurs literatury składał się z trzech stopni, z trzech jakby kręgów wtajemniczenia: najniżej poetyka opisowa, gdzie uczono się strukturalnych elementów budowy dzieła literackiego; następnie, na tzw. seminarium niższym, poznawano narzędzia historycznoliterackie, aby dopiero na trzecim roku, w ramach seminarium wyższego, zająć się dziełami literackimi w sposób przekrojowy i syntetyczny. Profesor Szweykowski – pisze Jarosław Maciejewski – „uczył myślenia racjonalnego i empirycznego oraz przyzwyczajał do mniemania, że głównym przedmiotem polonistycznych studiów jest utwór literacki – nosiciel określonych wartości ideowych i doznań estetycznych”.

Takie podejście przejęła od Szweykowskiego Zofia Muszyńska. Jak podkreślają zgodnie jej uczniowie, szacunek dla tekstu, rzetelność, chęć zrozumienia, „niedogmatyczność” lektury – były jedną z osi opisujących osobowość badawczą pani profesor. Szweykowskiemu zawdzięczała coś jeszcze: przekonanie, że nie warto zajmować się tematami błahymi, że nie warto pisać mało istotnych książek. Dlatego zapewne wybrała Norwida (gdy prof. Krzysztof Trybuś wiele lat później chciał iść w jej ślady, decydując się na doktorat poświęcony poezji tegoż autora, powiedziała mu: „Jak spadać, to z wysokiego konia”) i – w ramach seminarium doktoranckiego – zajęła się przede wszystkim wczesną twórczością romantyka. W 1965 roku odszedł na emeryturę profesor Szweykowski, w tym samym roku Zofia Muszyńska-Trojanowiczowa (cztery lata wcześniej miał miejsce ślub) na podstawie dysertacjiRzecz o młodości Norwidauzyskała stopień doktora, a w rezultacie także stanowisko adiunkta. Pałeczka w uniwersyteckiej sztafecie pokoleń została przekazana. A Norwid stał się później jednym z podstawowych motywów w naukowej, i chyba nie tylko naukowej, biografii pani profesor. Pisała o nim jeszcze po wielokroć. Zapoczątkowała też poznańską szkołę norwidologiczną (zwieńczoną powstaniem Pracowni Życia i Twórczości Norwida) – jeśli nie pierwszą, to z pewnością jedną z najważniejszych w Polsce.

***

Także Norwidowi, choć pokazanemu przez pryzmat sporu z Julianem Klaczką (emigracyjnym krytykiem literackim i politykiem ze środowiska Hotelu Lambert) poświęciła Trojanowiczowa swoją drugą ważną publikację, której wstępna wersja stała się podstawą jej habilitacji w 1978 roku (Ostatni spór romantyczny. Cyprian Norwid – Julian Klaczkowydano w 1981 roku). Książka ta była znakomitym przykładem charakterystycznej dla prof. Trojanowiczowej metody badawczej. Cechowała ją szeroka perspektywa, w ramach której – nie rezygnując z rzetelności badania tekstu – należało ujmować literaturę wielopłaszczyznowo, wiązać ją z problemami historycznymi i politycznymi, wpisywać w porządek historii idei. Była to metoda stosowana przez Szweykowskiego, mistrza Zofii Trojanowiczowej, oraz przez jej starszych kolegów, Jarosława Maciejewskiego i Edwarda Pieścikowskiego – swoistesignumpoznańskich polonistów. Jednak każdy z nich wykorzystywał owo szerokie spojrzenie w sobie właściwy sposób, do zogniskowania uwagi czytelników i studentów na kwestiach, które uważał za fundamentalne.

Taką kwestię stanowiła dla Trojanowiczowej konieczność społecznego, obywatelskiego zaangażowania, niestania z boku. Jak wspominała, znaczenie przełomowe miał dla niej w tej sprawie rok 1968: „Wtedy uświadomiłam sobie ostro, że dalsza moja postawa wobec siebie i rzeczywistości politycznej wymaga wewnętrznego opowiedzenia”. Różne działania podejmowane w kolejnych latach były logicznym następstwem tej decyzji. Naturalna i moralnie oczywista była obrona Stanisława Barańczaka, którego pod pretekstem incydentu w bibliotece w Puszczykowie (będącego jawną prowokacją) usunięto z poznańskiej polonistyki. Aktywna postawa Trojanowiczowej i Jarosława Maciejewskiego, mocno powiedziane „nie” – wyraźnie odznaczyły się wtedy na tle nieporadności, żeby nie rzec więcej, władz uniwersyteckich.

O duecie Maciejewski-Trojanowiczowa po raz kolejny stało się głośno – i to nie tylko za murami uniwersytetu – gdy, wskutek przyspieszenia historii w epoce Solidarności (1980-81), możliwa stała się publikacja książki o Poznańskim Czerwcu 1956. Opracowana w ciągu zaledwie kilku miesięcy księga zawierająca dokumenty źródłowe, relacje świadków i analizy politologiczne – była pierwszą „monografią” tego wydarzenia. Miała jednak wymiar nie tylko naukowy. Dzięki niej po raz pierwszy powiedziano publicznie o zbrodniczych działaniach rządu w pamiętnym czerwcu. Książka wpisała się też w pewną mitologię walki o niepodległość, mitologię, w logice której po czerwcu następowały strajki lat 70., a po nich działalność Solidarność. Stąd rozgłosPoznańskiego Czerwca 1956, stąd żywe komentarze najważniejszych historyków tamtej epoki (z podziemia i z nurtu oficjalnego), stąd autentyczny rezonans społeczny.

Poza walorami syntezy książka zawierała coś jeszcze: indywidualne świadectwa konkretnych osób. Dla Trojanowiczowej – jak podkreślają jej uczniowie – było to nie mniej ważne od wymiaru ogólnego, więcej nawet: bez jednostkowości wymiar ogólny nigdy by się z taką mocą nie pojawił.

***

W tej samej optyce – ważnego jednostkowego świadectwa, które domaga się głosu – można widzieć podjęcie przez panią profesor, szerokiego jak „suchego przestwór oceanu” (by podeprzeć się słowami wieszcza szczególnie jej bliskiego, o czym będzie jeszcze mowa) tematu literatury zesłańczej. Dr Jerzy Borowczyk wspomina pieczołowitość towarzyszącą pracy nad książkąSybir romantyków, którą z pomocą swojego ucznia, prof. Fiećki, Zofia Trojanowiczowa opublikowała w 1992 roku. Praca nad biografią zesłańców, kwerendy w archiwach Petersburga i Irkucka, mozolne gromadzenie tekstów – a dopiero potem opis, rzetelna próba uchwycenia tamtych realiów, oddzielenia rzeczywistości od mitów o Sybirze (ale również tym mitom przyznanie należnego miejsca na mapie narodowej wyobraźni).

Dla porządku dopowiedzmy tutaj o pozostałych sferach aktywności społecznych Zofii Trojanowiczowej. Obrona członków Studenckich Komitetów Solidarności, wspieranie poznańskiego KOR-u, założycielska rola w uniwersyteckiej Solidarności w 1980 roku i ważna (buforowa dla zagrożonych uczniów) funkcja wicedyrektora Instytutu ds. studenckich, w końcu także członkostwo w Komitecie Obywatelskim Lecha Wałęsy, a po 1989 w ROAD, Unii Demokratycznej i Unii Wolności. Akces do tych inicjatyw nie oznaczał jednak nigdy ślepej zgody na wszystko, co się w nich działo. Z dużą dezaprobatą przyjmowała pani profesor np. niegodne jej zdaniem, przepychanki w kręgach władzy na początku lat 90. I w takich wypadkach zawsze mówiła swoje osobne, głęboko ugruntowane i przemyślaneveto. „Uosabiała dla wielu z nas – pisze Jerzy Fiećko – patriotyzm czystej próby, obywatelski, norwidowski z ducha, któremu obcy był zarówno pociąg do nadużywania frazesu, jak i język wrogości czy podziału”.

***

Czytała regularnie „Gazetę Wyborczą” i „Tygodnik Powszechny”. Ceniła Mazowieckiego, Kuronia, Turowicza. Jaki dogodny pretekst – w czasach politycznych antagonizmów– do uproszczeń, klasyfikacji, zwężania perspektywy. To samo można by zrobić z rewersem takiego stereotypu. Tylko po co? Czy coś nam to powie o ludzkich wyborach, o tragiczności polskiego losu? Czy może raczej wzbudzi niechęć do sąsiada, który myśli inaczej? Wydaje mi się, że głos pani profesor kazałby nam dzisiaj zawrócić z tych niszczących pozycji. Skupić się na jednostkowym świadectwie, zobaczyć człowieka. W całej jego brzydocie i pięknie. I w mocnych uczuciach. Nie lubiła bowiem letniości, także u ludzi, którymi się otaczała. Nietrudno zauważyć, że dzisiejsze grono profesorskie poznańskiej szkoły badań nad romantyzmem to w dużej mierze osoby zaangażowane w latach 80. w działalność opozycyjną. Przykładem niech będą prof. Fiećko, prof. Trybuś, dr Borowczyk czy prof. Zbigniew Przychodniak. Wszyscy oni byli jej uczniami. W tym miejscu przychodzą mi na myśl słowa, które usłyszałem od prof. Jacka Brzozowskiego, mojego promotora z łódzkiej polonistyki, kolegi po romantycznych fachu Zofii Trojanowiczowej: „miała dobrą rękę do ludzi”.

To chyba prawda. Bez tego nie stworzyłaby „własnej” szkoły badawczej, poznańskiej szkoły badań nad romantyzmem. Lecz nie była to szkoła w rodzaju tej, która powstała w otoczeniu Marii Janion. Dla tamtego środowiska wspólnym mianownikiem była metoda badawcza (specyficzny rodzaj hermeneutyki) i obszar badań (romantyzm polski i europejski). Wszystko, co stworzyli uczniowie prof. Janion było w mniejszym lub większym stopniu rozwinięciem jej koncepcji.

Tymczasem w Poznaniu rzecz wyglądała inaczej. Tak, jak prof. Trojanowiczowa „dziedziczyła” po prof. Szweykowskim, lecz zajęła się tym, czego nie eksploatował badawczo jej mistrz – tak i jej uczniowie, podejmując czasami tematy jej bliskie (jak twórczość Norwida i Mickiewicza czy problematyka zesłańcza), zawsze szli – za jej zachętą – własnymi drogami, wypracowując własne metodologie i tematyczne obszary.

W romantycznej „szkole” Trojanowiczowej (by już zachować ten termin, nie oddający chyba jednak w pełni wewnętrznych relacji tego środowiska polonistów) ważną rolę odgrywały także więzi osobowe. Lecz nie było tam – jak twierdzi prof. Brzozowski – żadnego kumoterstwa, „prawie wszyscy zwracali się do niej: Pani Profesor”. Przy tym jednak nigdy nie zostawiała ludzi samych sobie, tak w sprawach naukowych, jak i prywatnych.

Wiedzieliśmy – wspominała Elżbieta Nowicka, jedna z pierwszych uczennic Zofii Trojanowiczowej – że jeśli zdarzy się trudna sytuacja osobista, życiowa, ona – obok osób najbliższych – będzie tym człowiekiem, do którego można pójść. A czasem była pierwszą osobą, do której się szło. Wiadomo było, że niekoniecznie nas pochwali, ale z całą pewnością nie zostawi nas samych sobie.

***

I tu wraca po raz kolejny dom rodzinny. W trudniejszych czasach stojący wciąż przy Szyszkowskiego, w łatwiejszych, tj. po 1989 roku przy Iłłakowiczówny. Był on przedłużeniem Instytutu, tu odbywały się najważniejsze – w opinii uczniów pani profesor – wielogodzinne spotkania, zarówno przyjacielskie, jak i naukowe – nierzadko inspirujące pomysły badawcze, które później przynosiły owoce w postaci książek, artykułów etc. Również sama gospodyni, która była doskonałym słuchaczem, z tych rozmów potrafiła czerpać pomysły, choć przede wszystkim występowała w roli inspiratora. Ten styk miejsca pracy i domu rodzinnego wydaje się czymś niezwykłym, rzadko już chyba spotykanym. Pokazuje pewną harmonię życia, jego integralność. W tym życiu intelektualno-domowym uczestniczyła też zawsze rodzina, w szczególności mąż, Roman, który poza tym, że był – przypomnijmy – lekarzem, był także człowiekiem o stylu przedwojennego inteligenta, żywo zainteresowanym filozofią, kulturą, literaturą. Stanowili z Zofią Trojanowiczową bardzo zgrane małżeństwo – mówią mi uczestnicy owych spotkań w salonach starej poznańskiej willi – choć różnili się diametralnie. Romek – cytując za relacjami świadków – gawędziarz, lubił długie potoczyste opowieści, Zosia mu przerywała, prostowała fakty, on mówił dalej.

Pasją, którą oboje podzielali, były również podróże. To skądinąd ciekawe, rodowici wielkopolscy mieszczanie, przywiązani do swojego miejsca na poznańskim Łazarzu, do swoich zajęć (lekarskich, uniwersyteckich) – a jednak ciągnęło ich do dalekiego świata. Pytałem o lokalność Zofii Trojanowiczowej, o jej poznańskość. Profesorowie niby się zgodzili (bo sumienna, dokładna, można na niej polegać), ale po chwili zgłaszali jednak zastrzeżenia. Że wybrała Norwida, pisarza wybitnie nielokalnego. Że rzadko pisała o Wielkopolsce (w przeciwieństwie do Maciejewskiego). Że szczególną sympatią obdarzyła XIX-wiecznych zesłańców. Że lubiła poznawać ludzi spoza swojego środowiska (np. utrzymywała wieloletnie przyjaźnie nawiązane podczas wakacji gdzieś na Suwalszczyźnie czy na Podhalu).

Nieoczywista dynamika zakorzenienie-podróż musiała być dla Zofii Trojanowiczowej ważnym elementem jej osobowości, twórczym pierwiastkiem, może tą „odrobiną szaleństwa”, o której wspominała w jednym z wywiadów. Dowartościowanie stałości, otwarcie się na nieznane.

Jerzy Borowczyk opowiadał mi, jak zwiedzał z panią profesor Petersburg (przy okazji wyjazdów do tamtejszych archiwów) w epoce Rosji Jelcynowskiej, jak słuchał jej opowieści przy gruzińskim koniaku, jak w tych opowieściach pojawiały się wątki nieznane, ledwie muśnięte: wspomnienie przyjaźni z rodziną Barańczaków, zamiłowanie do poezji współczesnej (Miłosz, Szymborska), plany obszernego studium o Jerzym Czartoryskim, wspomnienia Paryża i Rzymu. Opowiadał też, jak jechali wspólnie na pogrzeb Zofii Stefanowskiej, przyjaciółki Zofii Trojanowiczowej, jej intelektualnego partnera, osoby o niezwykłej biografii (o której można by napisać oddzielne, obszerne wspomnienie). Słuchając tych opowieści miałem przed oczyma bogactwo osobowości pani profesor, które trudno uchwycić, a jeszcze trudniej opisać.

W takich wypadkach można odwołać się tylko do największych. A tym największym był dla pani profesor chyba jednak Mickiewicz, którego „dziedzictwem zajmowała się nieprzerwanie – pisze prof. Fiećko – od czasu zajęć na seminarium magisterskim, i który bodaj był jej największą, choć po trosze skrywanąmiłością naukową, którego twórczość w całości uznawała za wybitną, pozbawioną rzeczy słabych lub nieprzemyślanych”. Myślę, że obok tej „naukowej miłości” i podziwu dla dzieł mistrza, Zofia Trojanowiczowa znajdowała w Mickiewiczu coś jeszcze. Wymiar etyczny, który uznała za swój. To romantyczne z ducha przekonanie, że literatura nie ma sensu – jeśli nie traktuje się jej poważnie; w taki sposób, by być gotowym podporządkować jej wszystkie życiowe wybory. „Życie na miarę literatury” – można by powiedzieć za Michałem Pawłem Markowskim. Pani profesor szukała w literaturze wartości – nie arbitralnych przecież, ale odwiecznych, ludzkich, zwyczajnych – których gotowa była bronić bez względu na konsekwencje. I potrafiła żyć w zgodzie z nimi. Bez prostych rozwiązań, bez pobłażliwości, z ciepłą ironią i dobrocią dla ludzi – autentycznie.

***

Bliscy, przyjaciele, współpracownicy pani profesor z trudem wspominają ostatnie lata jej życia, kiedy – chociaż obecna fizycznie – traciła stopniowo kontakt z otoczeniem. Mówią, że był to najtrudniejszy okres, bo nie można było mówić o niej, jak o zmarłej, a przecież jakby już jej nie było. Mówią, że teraz jest – mimo wszystko – łatwiej.

Nie ma słów, które potrafiłyby dotknąć ludzkiego cierpienia. Choroby, umierania. Dramatu rodziny, która jest świadkiem wypełniania się nieuniknionego wyroku. Nie ważę się umniejszać wagi tych doświadczeń, ich – może na krótką metę niszczącego – charakteru. Czuję jednak, patrząc na to wszystko z pewnego oddalenia, że i tutaj ukrywa się jakaś lekcja, jakiś ostatni wykład pani profesor, na którym z filologiczną skrupulatnością, dbałością o rzeczywistość – wyciąga się niezwykłą (i niezwykle trudną) prawdę o naszej ziemskiej kondycji. Mówi ona o chorobie i śmierci jako integralnych, harmonijnych pierwiastkach życia. Jego nieodłącznej części, którą oduczyliśmy się przyjmować z pokorą. I o tym, że należy ją przyjąć.

***

W czasie rozmów o pani profesor nie mówiliśmy wiele o religii. Bo też jej religijność była cicha, nienarzucająca się. Rozumiana po dominikańsku, intelektualnie, „wrażliwościowo”, wymagająca przede wszystkim od siebie. Ale – jak twierdzą uczniowie Zofii Trojanowiczowej – była to duchowość bardzo głęboka. Element życiowej harmonii. Nienamacalne zakorzenienie opierające się dynamice przemijalności, podróży. A pani profesor – jak powiedział w pierwszych słowach pogrzebowego przemówienia Jerzy Fiećko – lubiła podróżować.

***

Zofia Trojanowiczowa zmarła 17 listopada 2015 roku. Pozostała poznańska „szkoła romantyczna” składająca się z ludzi o różnych zainteresowaniach, charakterach, temperamentach. Pozostały (uwypukliły się?) podziały w postrzeganiu otaczającej nas, nie najprostszej przecież rzeczywistości.

Lecz – jak powiedział mi na koniec naszej rozmowy jeden z profesorów – ich mistrzyni apelowała do tego, co w człowieku najlepsze. Może dlatego jej duch działa dziś na obecny zespół „co najmniej tonująco”, stawiając przed oczyma godną tradycję Pollaka, Szweykowskiego, Maciejewskiego… Trojanowiczowej.

***

A w ogrodzie grządki starannie pielęgnowane. I biała konewka ozdobiona kwiatowymi wzorami.

Nie chciałem pisać laurki Zofii Trojanowiczowej. Co najwyżej oddać hołd tradycji poznańskiej polonistyki, tak unikalnej na mapie akademickiej Polski. Jednak ludzie, z którymi rozmawiałem o pani profesor, jej współpracownicy, znajomi, przyjaciele zamknęli w swoich opowieściach tyle szczerości, uroku i dyskretnego ciepła, że pozostając wiernym „tekstowej rzetelności” – mogłem napisać jedynie to, co napisałem powyżej. Czy jest to obraz prawdziwy – nie mnie oceniać.

Serdecznie dziękuję pracownikom Instytutu Filologii Polskiej UAM w Poznaniu: prof. Jerzemu Fiećce, prof. Krzysztofowi Trybusiowi, dr. Jerzemu Borowczykowi, prof. Zbigniewowi Przychodniakowi, że zechcieli poświęcić słoneczny wrześniowy dzień na długie rozmowy ze mną w dostojnym budynku Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej, i w okolicznych kawiarniach. Mam nadzieję, że nie byłem dla nich rozmówcą za nadto irytującym i nudnym. W sposób szczególny dziękuję prof. Jackowi Brzozowskiemu za pierwsze informacje o pani profesor i „przepustkę” do Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

Marek Niedużak

Zdrajcy drugiego sortu

Antoni Józef Rolle nie był historykiem. Był gawędziarzem. Urodzony w 1830 roku, wnuk francuskiego najemnika, który osiedlił się na Podolu jeszcze w czasach przedrozbiorowych. Jego ojciec, Józef, administrował wielkimi dobrami księcia Henryka Lubomirskiego. Antoni ukończył znane na Podolu gimnazjum w Niemirowie, ufundowane przez Potockich i kontynuujące tradycje „korpusu dla szlacheckiej młodzieży”. Następnie odbył studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim, by w toku 1855 rozpocząć prowadzenie własnej praktyki lekarskiej, najpierw w małej miejscowości o nazwie Jaryszówka, a potem w Kamieńcu Podolskim, z którym był związany aż do śmierci w roku 1894. Nie mógł się oczywiście specjalizować, tak jak czynią to współcześni lekarze, niemniej w roku 1863 wydał w Petersburgu pracę naukową dotyczącą chorób umysłowych. Przez trzydzieści lat pracował też nad dziełem „o dziedziczności obłąkania”.

Największą pasją Rollego była historia Podola oraz jego wybijających się ponad przeciętność obywateli. Przestudiował archiwa Potockich znajdujące się Tulczynie, nie raz korzystał też z okazji by badać źródła przechowywane po dworach i dworkach, gdzie wzywano go jako lekarza. Był autorem licznych artykułów oraz książek historycznych. Pisał o sprawach wielkich, jak próby organizacji handlu czarnomorskiego w ostatnich latach przed rozbiorami Rzeczpospolitej, ale pisał też o sprawach błahych, jak modni lekarze z Kamieńca Podolskiego i okolic.

Kilka ze swoichGawęd historycznychRolle poświęcił Targowiczanom. Czym była Targowica pisać nie trzeba. Wszyscy znają te trzy nazwiska: Potocki, Branicki i Rzewuski. Ale Rollego ciekawili nie tylko wielcy tego świata. Opisał też osoby, które stały za nimi, w drugim szeregu. Chciałbym tu przypomnieć trzech z nich, opisanych wGawędach:Antoniego Nowinę Złotnickiego, Benedykta z Drozdeń Nowinę Hulewicza i Dyzmę Tomaszewskiego.

Antoni Nowina Złotnicki swoją karierę publiczną zaczynał jako konfederata barski. „Jak się popisywał – nie wiemy”, jak lapidarnie pisze Rolle, ale zwieńczeniem tych popisów była rosyjska niewola. Gdy dobiegła końca, poszedł na służbę przy dworze Stanisława Szczęsnego Potockiego. Z poparciem swego potężnego protektora, w roku 1779, „po raz pierwszy wstępuje na arenę popisów wojewódzkich” i zostaje deputatem do Trybunału Lubelskiego (który wówczas był sądem najwyższym Rzeczpospolitej). Było to funkcja o tyle istotna, że dawała jakieś widoki na popychanie na pomyślne tory spraw sądowych Potockiego. W roku 1782 sejmik podolski wybrał Złotnickiego jako swojego przedstawiciela do Sejmu. Sześć lat później nasz bohater wziął udział w Sejmie Czteroletnim, gdzie „wyrobił sobie przekonanie, że obowiązkiem jego jest bronićstatu quo ante bello Barense”. Był więc oczywiście przeciwnikiem Konstytucji 3 Maja. Przy tej okazji Rolle podaje zabawny szczegół. Kiedy tamtego pamiętnego dnia tłum zwolenników reform udał się do Katedry Świętego Jana, w sali sejmowej została garstka posłów przeciwnych ustawie zasadniczej. Jeden z nich, po lekturze dokumentu, miał zdziwić się „jeszczem, jak żyję, o żadnej władzy wykonawczej nie słyszał!!…”. Po uchwaleniu Konstytucji Złotnicki wrócił na Podole, a stamtąd ruszył za swoim protektorem do Wiednia. Przyjął wtedy rolę łącznika i krążył między Wiedniem, Humaniem (siedzibą Potockiego) a Jassami (gdzie rezydował ks. Potiomkin – faworyt carycy Katarzyny II). W zamian za oddane w tamtym czasie zasługi Złotnicki został hojnie obdarowany. Otrzymał w dzierżawę siedem wiosek liczących 1312 osadników, a ziemi „więcej niż w niejednym z ksiąstewek Rzeszy Niemieckiej”. W 1792 roku dostąpił też zaszczytu audiencji u Najświetniejszej Monarchini, Imperatorowej Rosyjskiej. Już w maju Złotnicki wrócił do kraju jako podolski marszałek targowickiej konfederacji i dowódca sił zbrojnych generalności. Otworzył sądy konfederackie i bardzo dał się we znaki przeciwnikom Targowicy. „Wioski opozycjonistów płakały, choć łzy to były ogniste”. Następnie udał się do Grodna, potem do Warszawy, gdzie miał zaprowadzić „srogą policję”. Musiał bać się jednak tego gniazda jakobinów i dlatego wolał pozostać na dobrze sobie znanym Podolu. Tam zdołał wyrobić sobie komendanturę Kamieńca Podolskiego. W ten sposób, dziwnym zrządzeniem losu człowiek ten został ostatnim polskim dowódcą tej twierdzy. Oddał ją bez jednego wystrzału siłom alianckim, za co otrzymał później Order Świętego Aleksandra Newskiego. W nagrodę pozostawiono mu też klucze do fortecy. Funkcję jej komendanta, już w randze rosyjskiego generał-majora, pełnił aż do czasów Najjaśniejszego Imperatora Pawła I. Wprawdzie rewolucja 1794 roku, czyli powstanie kościuszkowskie „zachmurzyło na chwilę pogodne czoło pana Antoniego”, ale nie na długo. Ludzie jego pokroju zawsze daleko zachodzą, a szczęście uśmiecha się do nich szeroko. W 1804 roku, już po trzecim rozbiorze, Złotnicki wdał się w spór sądowy ze swym dawnym protektorem. Potocki wymówił mu dzierżawę z powodu „ciemiężenia kmieci”. To ciekawe, wielki magnat był bowiem szczególnie wrażliwy na krzywdę chłopów, a Rolle twierdzi, że aż do jego dni chłopi ukraińscy zachowali w pamięci wspomnienia o dobrym panu Potockim. Pewien protekcji w Petersburgu Złotnicki – carski generał – groził człowiekowi, któremu zawdzięczał swoją karierę. Pisał Potockiemu, że:

„uda się do samego monarchy, który jako pan mądry i miłościwy, o krzywdę każdego poddanego czuły, nie zechce przenieść pewnie na wspaniałym swym sercu, aby jego generał, rangą i znakami za poczciwą służbę odziany, był tak nieznośnie prostytuowany…”

Spór zakończył się dla Złotnickiego szczęśliwie, bo przeciwnik procesowy zmarł jeszcze przed zapadnięciem wyroku. Ostatnim ciekawym epizodem w jego życiu był udział w wojnie z Persją w latach 1826-1828. Za kampanię pod Erewaniem Złotnicki otrzymał od cesarza Aleksandra Order Świętego Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania. Zmarł w roku 1830.

Benedykt z Drozdeń Nowina Hulewicz pochodził ze szlacheckiej rodziny o ruskich korzeniach, której przedstawiciele w przeszłości „nie raz pełnili funkcję poselską”. Słynął z brzydoty i być może właśnie dlatego rodzina zdecydowała się go wykształcić. Uczęszczał do lwowskiego Kollegium, skąd wyniósł znajomość greki, łaciny i cerkiewno-słowiańskiego. Był towarzyszem dzieciństwa Potockiego. Wraz z nim, w latach 1771-1772, wędrował po Europie. Odwiedzili wtedy Wiedeń, Strasburg, Zurich, Paryż. Najbardziej podobało mu się ponoć w Szwajcarii. Później, jako zaufany Potockiego, był jego „posłem” w Warszawie w sprawach matrymonialnych. Wielu wpływowych ludzi zabiegało o jego względy, by w ten sposób zyskać sobie przyjaciela u boku jednego z najpotężniejszych ludzi w całym królestwie. Nawet król obłaskawiał Hulewicza honorami i uczynił metropolitą unickim na Rusi. By dobrze sobie uzmysłowić, jak poważny był to honor, trzeba wiedzieć, że wiązał się z nim dochód roczny rzędu pół miliona złotych oraz prawo zasiadania w Senacie. Hulewicz miał wtedy 24 lata. Tyle w oczach Stanisława Augusta warta była „przyjaźń” ze strony dworzanina Potockiego, tyle dla króla znaczyło krzesło w Senacie. Na dworze w Humaniu Hulewicz odgrywał też rolę literata. Tłumaczył Owidiusza, choć Rolle twierdzi, że „lada jako”. Był też przy tym kimś na kształt błazna: naśladował odgłosy zwierząt, wygłupiał się, pisywał nienadające się do druku humoreski. Wszystko to było bardzo pożyteczne, bo sam Potocki był strasznym ponurakiem. Wydaje się nawet, że wpadł w depresję po zabójstwie swojej pierwszej żony, którą to zbrodnię zlecił jego własny ojciec uznawszy, że Komorowska nie jest godna być żoną Potockiego. Mimo swych wygłupów Hulewicz nie grywał w karty, nie bawił się w miłostki, nie zabiegał o darowizny i dzierżawy, Rolle nazywa go nawet człowiekiem „wysoce moralnym”. Tak jak Potocki, Hulewicz autentycznie zabiegał o polepszenie sytuacji chłopów. Ponoć był dobrym rozjemcą w sporach majątkowych. Został też opiekunem i promotorem loży masońskiej w Tulczynie (na masonerię była wtedy w Europie szalona moda). Gdy w 1787 roku Potocki spotykał się w Kijowie z carycą Katarzyną, Hulewicz dawał korepetycje szefowi kancelarii ks. Potiomkina z zasad konfederacji w prawie polskim. Cieszył się przy tym z rosyjskiej żądzy poznania „złotych ustaw Rzeczpospolitej”. Wiedza ta już wkrótce miała się okazać wysoce użyteczna. Hulewicz był posłem na Sejm Czteroletni jako przedstawiciel Wołynia. Należał oczywiście do stronnictwa rosyjskiego, ale to z przekonania, a nie dzięki łapówkom od Stakelberga. Pragnął „uwolnić Polskę z okrutnych oków ustawy trzeciomajowej”. Dzięki swym talentom językowym w czasie Konfederacji Targowickiej zajmował się redakcją rozporządzeń Potockiego, czyli pełnił jakby funkcję szefa jego kancelarii. Rolle podkreśla, że Hulewicz nie dorobił się majątku i do końca był lojalny wobec swojego protektora. Do śmierci w roku 1817 cieszył się powszechnym szacunkiem szlachty, również dlatego, ze na Podolu większość dzieliła jego przekonania polityczne. W testamencie, tłumacząc swój akces do targowicy, pisał, że „Bóg na strasznym swym sądzie usprawiedliwi sprawę naszą”.

Trzeci bohater, Dyzma Tomaszewski, już jako piętnastolatek brał udział w elekcji Stanisława Augusta. Przez wzgląd na wuja – stronnika nowo wybranego króla – został następnie zatrudniony w kancelarii królewskiej. Stanisław August kazał mu aplikować w sekcji dyplomatycznej. W departamencie spraw cudzoziemskich został sekretarzem „do listów francuskich”. Jego kariera dyplomatyczna dobiegła jednak końca, zanim się na dobre zaczęła. Jesienią roku 1768 Tomaszewski przystał do konfederacji barskiej, gdzie zyskał rangę rotmistrza. Po bitwie pod Lanckoroną dostał się do niewoli rosyjskiej. Król go z niej wydobył, by następnie wysłać do Petersburga w charakterze sekretarza przy polskim rezydencie. W 1778 Tomaszewski ruszył w podróż po Europie. Zwiedził Italię i Szwajcarię, której ustrojem „bardzo się zachwycił”. Po powrocie do kraju stał się dzierżawcą i dworzaninem Szczęsnego-Potockiego. Podczas Sejmu Czteroletniego stał wiernie u boku swojego protektora. Rolle uważa, że pisał mu wystąpienia sejmowe. Po ogłoszeniu ustawy majowej wystąpił publicznie broszurą pod tytułemDyzmy Bończy Tomaszewskiego, komisarza cywilno-wojskowego województwa bracławskiego, nad Konstytucją i rewolucją dnia 3 maja 1791 r. – uwagi. W odczuciu powszechnym był to wyraz stanowiska Szczęsnego-Potockiego. Tomaszewski współredagował też ponoć tekst konfederacji targowickiej. Przez pół roku pełnił funkcję sekretarza generalnego konfederacji koronnej, a następnie został wysłany do Amsterdamu i Wiednia. Drugi rozbiór był dla niego szokiem. Po ostatecznym upadku Rzeczpospolitej nie potrafił nigdzie osiąść na stałe. Wciąż kursował między Podolem, Wiedniem, gdzie odwiedzał Rzewuskiego oraz Hamburgiem, gdzie mieszkał Szczęsny-Potocki. Podróżując zmieniał nazwisko i strój. Wstydził się, zdawało mu się, że wszędzie go poznają. Jak wielu Polaków, swoje nadzieje związał z Napoleonem i Księstwem Warszawskim, łudząc się być może, że jest jeszcze szansa by odwrócić losy Rzeczpospolitej. W trakcie Kongresu Wiedeńskiego należał do otoczenia ks. Adama Czartoryskiego. Umarł w roku 1825.

Opisując Złotnickiego, Hulewicza i Tomaszewskiego – Rolle dał nam obraz ludzi podolskiej Targowicy. Pod wieloma względami ci zdrajcy drugiego sortu byli typowymi przedstawicielami swojej klasy. To w rękach takich ludzi spoczął los wielkiego niegdyś kraju. We własnym mniemaniu byli miłośnikami dawnych wolności. Zgodnie zachwycali się ustrojem Szwajcarii.Gawędy historycznedają obraz tego, jak różne były oblicza ich zdrady. Od wielkiej kariery i imperialnych orderów, przez ufność w straszliwy osąd Boży, aż po wstyd i złudzenie, że każdą winę da się odkupić.

Ilustracja 1: Portret Stefana Żeromskiego, pastel Kazimierza Modrasewicza, 1909

Ilustracja: By Original uploader was OlegB at uk.wikipedia – Transferred from uk.wikipedia, Domena publiczna,link

Piotr Suskiewicz

W poszukiwaniu prawdziwie publicznej przestrzeni

Cóż za ironia. W dobie powszechnego głosowania i, zdawać by się mogło, niczym nieskrępowanej demokracji przeżywamy prawdziwy kryzys przestrzeni publicznej. Wprawdzie gdzieniegdzie tworzone są nowe ulice – mimo iż władze lokalne z reguły wzbraniają się przed tym jak tylko mogą – ale ich użyteczność dla budowania społecznych więzi jest znikoma. Każe to zastanowić się raz jeszcze nad rzeczywistą kondycją naszej samorządności, która powinna wyrastać z relacji sąsiedzkich i poczucia odpowiedzialności za wspólne dobro. Nawet jeśli stwierdzimy, że wspomniany kryzys przestrzenny nie stawia w złym świetle naszego życia politycznego, to musimy zgodzić się co do destrukcyjnego wpływu, jaki obecny stan rzeczy będzie miał na jego przyszłość.

***

Przestrzeń publiczna – rozumiana jako dobro społeczne – powinna pozwalać ludziom organizować się lokalnie, stwarzać poczucie przynależności do wspólnoty, dawać okazje do spotykania się, poznawania. I nie chodzi tu wcale o miejsce na polityczne wiece, bo dyskusje o polityce jako takiej rozgrzewają tylko nielicznych. Polityczność powinna zostać wpleciona w codzienne życie, realizować się mimochodem, podczas zakupów, wypoczynku czy codziennej pracy. Będzie się tak działo tylko wtedy, gdy w trakcie wykonywania tych czynności będziemy się zderzać z ludźmi, z którymi mamy możliwie dużo wspólnych interesów, spraw, które mogą nas połączyć. A to z kolei oznacza sprowadzenie wszystkiego na jak najniższy poziom.

Christopher Alexander – urodzony w Wiedniu architekt i matematyk, profesor w Berkeley, autor słynnego (w pewnych kręgach) Języka wzorców – próbując określić tę dolną granicę, tę podstawową komórkę życia wspólnotowego, podaje liczbę ok. 300 osób. Jest to grupa, w ramach której ludzie są w stanie rozpoznawać się nawzajem, oczywiście przy założeniu pewnej fizycznej bliskości (a więc odpowiedniej gęstości zaludnienia) i krzyżowaniu się indywidualnych dróg w trakcie wykonywania codziennych czynności. W obecnie obowiązującym modelu osiedlowym istnieje bowiem szansa (więcej – to się realnie dzieje), że człowiek mieszkający na osiedlu powiedzmy 200 osobowym, zna ledwie kilka osób ze swojej klatki, a i to niezbyt dobrze. Jednak jeśli jego dzień wygląda tak, że po wyjściu rano z mieszkania zjeżdża windą do garażu, następnie wsiada do samochodu i przejeżdża 10, 15 a czasem nawet i ponad 100 kilometrów do pracy, tam spędza co najmniej 8 godzin, po czym wraca do domu, niekiedy zatrzymując się jeszcze po drodze w markecie – to w którym momencie ma szansę na interakcję z sąsiadami? Pół biedy, jeśli jego małżonka/małżonek nie pracuje i może budować relacje ich rodziny w ramach lokalnej społeczności, załatwiając w okolicy niezbędne sprawy, jak zakupy, wizyty w szkołach dzieci, pranie, fryzjer, dentysta itp. Oczywiście pod warunkiem, że przynajmniej część z tych spraw, może rzeczywiście załatwić lokalnie, a nie w odległym o kilkanaście kilometrów centrum handlowym. Jeśli zatem zastanawiamy się od czego zacząć, aby tchnąć na nowo życie w ludzi i dać im impuls do organizowania się w samorządne społeczności, skupmy się na tym, aby zapewnić odpowiednie fizyczne otoczenie, które pozwoli im się z nim identyfikować. Dajmy ludziom prawdziwie publiczną przestrzeń.

***

Przez całe wieki kod był zrozumiały. Przestrzeń publiczna kończyła się tam, gdzie zaczynała się prywatna i odwrotnie. Wspólne były ulice i place, których granice wyznaczały ściany prywatnych budynków, rzadziej mury ogrodzeń, a przybytki publiczne stanowiły niejako przedłużenie tych pierwszych, swego rodzaju place pod dachem.

Zaburzenie tych dobrze znanych i sprawdzonych wzorców przyniósł dopiero modernizm, który postanowił nazwać całą rzeczywistość od nowa. Z początku nieśmiało, działając jeszcze w ramach określonych przez stary porządek, przemycał pewne rozwiązania do istniejących miejskich organizmów. Ten powiew świeżości był może nawet potrzebny, zmiana estetyki, nowe podejście do kształtowania zabudowy. Gdyby na tym się skończyło – na próbie udoskonalania przy zachowaniu pewnej ciągłości, z szacunkiem dla tradycji, choć nie bez poddawania jej krytycznej ocenie – powstałaby może nowa jakość. Niestety, modernizm dał się jednak uwieść niebezpiecznej pokusie napisania historii od nowa. Zapragnął stworzyć całkiem nowy świat, wspaniały świat. Z pomocą przyszły mu dziejowe zawirowania, dzięki którym mógł stać się jedyną słuszną ideologią, mającą moc organizowania całego społeczeństwa, nie bacząc na oczekiwania jednostek. Na sztandarach wypisał sobie rewolucję sanitarną, przekonując że odpowiedni standard mieszkaniowy jest warunkiem wystarczającym dla osiągnięcia szczęścia. Trudno dyskutować z faktem, że światło słoneczne czy świeże powietrze są dla ludzkiego zdrowia absolutnie konieczne i choć w XIX wieku przestało być to tak oczywiste, to problem ten daje się rozwiązać na mnóstwo różnych sposobów, z których modernistyczne remedium okazało się wyjątkowo niewdzięczne. Za poprawę warunków bytowych przyszło bowiem zapłacić cenę niezwykle wysoką: zdrowie psychiczne pojedynczych ludzi i zdrowe relacje w ramach ludzkiej wspólnoty.

Modernizm skupił praktycznie całą swoją uwagę na pojedynczych budynkach. Miały one być proste, logiczne, pozbawione jakichkolwiek zbędnych elementów. Miały zapewniać wszystkim przewiew powietrza i dobry dostęp do światła słonecznego. Z tych cech wynikać miało ich piękno, pojmowane raczej rozumem niż zmysłami. (Pytanie, czy coś, co jest tak od początku do końca użyteczne, i nic poza tym, może w ogóle być piękne – czy to pojęcie nie zakłada właśnie jakiejś dozy nieużyteczności). W efekcie wznoszone były wprawdzie budynki, ale pozostała przestrzeń miała charakter przypadkowy, była efektem ubocznym, swego rodzaju negatywem, powstałym po odjęciu zabudowy, nie tworząc zwartej sensownej całości. Zapomniano zupełnie o tym, że każdy obiekt ma dwie, co najmniej tak samo ważne strony.

Jedna to ta, która kształtuje prywatne wnętrze, które powinno jak najlepiej służyć swojemu właścicielowi, cokolwiek chciałby w nim przedsięwziąć. Druga natomiast buduje przestrzeń publiczną, która także jest, a w każdym razie powinna być, swego rodzaju domem. W tym domu również rozgrywa się życie, tylko że jest ono o tyle bogatsze, że skupia aktywność całej wspólnoty. Alexander nazywa ten rodzaj przestrzeni, który byłby pożądany, „pozytywowym”, tworzącym swoiste zewnętrzne pomieszczenia, służące określonej społeczności. Aby ta społeczność mogła w ogóle być określona, tym bardziej ważna jest możliwość postrzegania pewnej przestrzeni jako skończonej całości, która do kogoś przynależy. Nie chodzi tu oczywiście o przynależność w sensie własności, bo skoro publiczna, to przecież służąca wszystkim, ale o poczucie odpowiedzialności za dany fragment wspólnego dobra. Bez tego będzie on nieuchronnie podupadał i ulegał dewastacji, jak dzieje się chociażby z terenami wokół bloków z wielkiej płyty. Problemem jest brak wyraźnych ram dla tej przestrzeni, ale także jej skala, która sprawia, że koszty utrzymania są nie do udźwignięcia. Dobrze zbilansowany stosunek przestrzeni publicznej do prywatnej możemy zaobserwować po tym, że przestrzenie nie są ani przepełnione, ani opuszczone, ulice i place są zadbane i przedstawiają wysoką jakość. Leon Krier – pochodzący z  Luksemburga urbanista, twórca planu dla angielskiej miejscowości Poundbury, realizującej założenia Nowego Urbanizmu – analizując historyczne wartości i związane z nimi konsekwencje, określa optymalny stosunek na poziomie 25 – 35 %.

***

Problem skali jest w rzeczywistości niezwykle poważny i już samo jego rozwiązanie dałoby wymierne korzyści w zakresie ładu i jakości naszej przestrzeni. Rozgrywa się on zasadniczo na dwóch poziomach. Pierwszy to, nazwijmy to tak – skala inwestycji. Brak wytycznych co do pożądanej wielkości działek skutkuje łączeniem ich w ogromne obszary, na których powstają pojedyncze przedsięwzięcia. Dochodzi do tego, że jedno osiedle, albo wręcz jeden budynek, zajmuje powierzchnię całej miejskiej dzielnicy czy niedużego miasta. Zestawiając żywotność i różnorodność tych drugich z totalną uniformizacją pierwszych, otrzymujemy wymowny obraz kondycji naszego społeczeństwa, które jest nudne i przewidywalne aż do bólu. I chociaż można sobie wyobrazić, że jakiś ambitny inwestor bądź architekt (o dziwo to rzadsze) podjąłby się zorganizowania takiej pojedynczej inwestycji na zasadzie różnorodności funkcjonalnej i architektonicznej – to czy ktokolwiek śmiałby sądzić, że dzieło jednego autora dorówna autentycznością i kreatywnością wytworom dziesiątek niezależnych przedsiębiorców, zderzonych z wizjami dziesiątek różnych projektantów. Nie wspominając już o tym, że model małych inwestycji daje dużo większą szansę, że inwestorami będą lokalne postaci, a nie wielkie firmy, które w danym miejscu upatrują jedynie okazję do zysku.

Mimo to, władze miast zdają się postrzegać powyższe zjawisko jako pozytywne. Wyobrażam sobie, że powodów może być kilka. Oferując do sprzedaży jedną działkę oszczędzają sobie mnóstwo zachodu związanego z organizacją, powiedzmy, 10 mniejszych przetargów. Podobnie w przypadku postępowań administracyjnych, jak chociażby pozwolenie na budowę. Nie mówiąc już o oszczędnościach na ulicach, których musiałoby zapewne być więcej, aby obsłużyć poszczególne działki. Tylko, że w tym właśnie tkwi sedno problemu. Nie jest przecież tak, że te ulice nie powstaną, bo budynki, niezależnie od tego czy umieszczone na jednej dużej działce czy na kilku mniejszych i tak potrzebują dojazdu. Odpowiedzialność zostaje jedynie zepchnięta na podmiot realizujący inwestycję, co w praktyce oznacza, że ostatecznie i tak zapłacą za to przyszli właściciele mieszkań, przy czym będzie to ich własność nie wnosząca nic do kapitału społecznego, na który składają się przestrzenie publiczne.

Co ciekawe, większość funkcjonujących na polskim rynku deweloperów jest jak najbardziej za tym, aby po realizacji inwestycji miasta przejmowały kontrolę nad wewnętrznymi drogami na dużych osiedlach, co nie spotyka się jednak z absolutnie żadnym zainteresowaniem ze strony władz. Więcej – nawet w przypadku dróg założonych w planie miejscowym (na zlecenie gminy), a więc dróg publicznych, występuje poważny problem z przekazaniem ich pod opiekę miasta. Argument, że zorganizowanie i dbanie o przestrzenie publiczne, w szczególności ulice, powinno być podstawową misją władz samorządowych, ewidentnie do nich nie przemawia, jednak o dziwo nie zauważają także czysto ekonomicznych przesłanek, które zdążyły się już przebić do świadomości prywatnych inwestorów.

Doskonale widać to na przykładzie Łodzi, miasta które jest szczególnie ubogie w przestrzenie publiczne różnego szczebla. Poza ulicą Piotrkowską – która z racji bycia ulicą skłania mimo wszystko raczej do przechodzenia, niż do zatrzymania się i przebywania w jej obrębie – w zasadzie nie istnieją miejsca, które mogłyby stać się areną spotkań mieszkańców miasta. Na tym nieurodzaju doskonale potrafiła zbudować swoją pozycję Manufaktura, kompleks handlowo-rozrywkowo-restauracyjny, powstały przed 10 laty, w miejscu i z wykorzystaniem wielu budynków dawnych zakładów bawełnianych Izraela Poznańskiego. W przeciwieństwie do większości współczesnych centrów handlowych, które zwrócone są całkowicie do swego wnętrza, odcinając się od otoczenia ciągnącymi się na setki metrów ścianami bez drzwi, Manufaktura została zorganizowana wokół placu zwanego dziś Rynkiem Manufaktury. Jest on prawdziwym sercem założenia, gromadzi tłumy ludzi, nie tylko podczas różnego rodzaju imprez, które są tam organizowane, ale także na co dzień i bez wątpienia jest jednym z głównych powodów, dla których inwestycja ta stała się ogromnym komercyjnym sukcesem. Prawda jest taka, że rynek ów, będąc tak naprawdę własnością prywatną, jest obecnie, obok Piotrkowskiej, główną przestrzenią publiczną miasta, po prostu rynkiem, tak naturalnym dla większości polskich miast, najwyraźniej niezwykle wytęsknionym przez łódzką społeczność. Przykładem być może jeszcze bardziej wymownym, ponieważ pokazującym, że dla osiągnięcia sukcesu nie są wcale konieczne duże nakłady kapitałowe, jest popularne ostatnio, nieco alternatywne miejsce: OFF Piotrkowska. To zagłębie biurowo-restauracyjne zlokalizowane jest także w pofabrycznym kompleksie, na działce przylegającej do ulicy Piotrkowskiej i stanowi swego rodzaju przystań, pozwalającą zatrzymać się na chwilę spacerującym po popularnym deptaku. Tutaj także centralnym i najważniejszym punktem jest plac, znacznie mniejszy niż w przypadku Manufaktury, wokół którego zlokalizowane są liczne restauracje i kawiarnie. W okresie letnim także sam plac zapełnia się stolikami i co wieczór rozbrzmiewa gwarem rozmów i stukaniem talerzy. Inwestor zadziałał w tym przypadku według następującego schematu. Najpierw przyciągnął do tego miejsca ludzi, tak dobierając najemców z ich indywidualnymi pomysłami na biznes, aby stworzyć ofertę atrakcyjną i nietypową, początkowo nawet kosztem zysku, a dopiero później zaczął spieniężać uzyskaną popularność, oferując najwyższe obok Manufaktury czynsze w mieście. W tym wypadku na uwagę zasługuje jeszcze jeden fakt. OFF Piotrkowska nie jest wcale miejscem ładnym i chociaż wśród jej klientów z pewnością są tacy, którzy gustują w postindustrialnej, mocno zdegradowanej substancji, to zdecydowana większość otwarcie przyznaje, że estetycznie nie jest to wcale ich ulubione lokalizacja. Mimo to powracają tam regularnie, co tylko obrazuje znaną prawdę, że ludzie idą tam, gdzie są już inni ludzie i to właśnie ta możliwość interakcji, a nie sama fizyczna substancja, stanowią o prawdziwej atrakcyjności przestrzeni publicznych.

***

Drugi aspekt skali dotyczy samych przestrzeni publicznych i ich projektowania. Istnieje dziś mocno rozpowszechniony trend projektowania na zapas. Przyjmuje się na przykład, że jeśli ulica mogłaby mieć 6 metrów szerokości, aby spełniać swoje zadanie, to lepiej założyć 8, tak w razie czego. Ten trend potęgowany jest przez nasze ustawodawstwo. Z powodów, o których być może ktoś jeszcze dzisiaj pamięta, prawo określa minimalną wielkość drogi publicznej (a więc jezdni łącznie z chodnikami) na 10 metrów. Dodając do tego fakt, że praktycznie zawsze stosowana zasada (może z wyjątkiem historycznych centrów miast), że budynek powinien być zlokalizowany co najmniej 4 metry od granicy działki (kolejny absurd), daje nam to w efekcie 18 metrów odległości pomiędzy stojącymi naprzeciw siebie budynkami. Takiej szerokości nie osiąga wiele historyczny placów, o ulicach nawet nie wspominając.

Toskańskie miasta pokazują dobitnie, że minimalna szerokość drogi czy przejścia w zasadzie nie istnieje. Jeśli na 4-metrowej ulicy są w stanie doskonale funkcjonować zarówno piesi jak i samochody (co więcej, ruch samochodowy w takich warunkach jest całkowicie bezpieczny), to dlaczego uszczęśliwiać ich dodatkowymi 6 metrami? A prawda jest taka, że z reguły nie kończy się nawet na takiej odległości, ponieważ wspomniane 10 metrów to szerokość ustawowo minimalna, a więc w razie czego z reguły zakłada się 12 metrów, nawet na drogach o najniższej randze. Efekt takiego działania jest jeden – oddalamy się od siebie nawzajem. Jeśli to jest naszym celem, dobrze, ale miejmy tego świadomość.

Wzajemnemu zbliżeniu nie sprzyja też na pewno współczesne podejście do ulicy. Z ogromu przeróżnych funkcji, które niegdyś pełniła ulica wybrano dziś komunikacyjną jako jednoznacznie nadrzędną wobec pozostałych, i to z naciskiem na komunikację samochodową. Kto miałby jakieś wątpliwości niech spojrzy tylko na powierzchnię zajmowaną przez jezdnię, która w większości wypadków wynosi od 60 do 90 procent całości. I nie chodzi tutaj o wyzłośliwianie się na ruch samochodowy, ale o obiektywne nań spojrzenie. Obecny w publicznej debacie konflikt między zmotoryzowanymi i pieszymi niczemu bowiem nie służy  i zdecydowanie za dużo jest w nim emocji.

Christopher Alexander, jak na matematyka przystało, analizuje ten problem na chłodno, rozważając dobre i złe strony. Stwierdza (z czym nie sposób się nie zgodzić), że samochód daje ludziom ogromne możliwości, z poczuciem wolności i niezależności na czele. Jako główne zalety wymienia: elastyczność, prywatność, możliwość bezpośredniego przeniesienia się z punktu do punktu i natychmiastowość. Jednocześnie jednak dokonuje prostej, lecz bezlitosnej kalkulacji.

Człowiek stojący zajmuje trochę mniej niż pół metra kwadratowego przestrzeni, a człowiek idący prawie jeden metr kwadratowy. Zaparkowany samochód zapełnia około 32 metrów kwadratowych, a przy prędkości 50 kilometrów na godzinę, gdy samochody jadą w odległości trzech długości samochodu od siebie, zajmuje nieco ponad 90 metrów kwadratowych. Jak wiemy, zazwyczaj z samochodu korzysta jedna osoba. Czyli, kiedy ludzie używają samochodów, każda osoba zajmuje prawie 100 razy większą przestrzeń niż wtedy, gdy idzie pieszo. Jeżeli każdy jadący zajmuje 100 razy większą przestrzeń niż pieszy, to znaczy, że ludzie są 10 razy bardziej od siebie oddaleni.[…] Wpływ tej konkretnej właściwości samochodu na życie społeczne jest oczywisty. Ludzie oddalają się od siebie, a gęstość i korespondująca z nią częstotliwość kontaktów znacząco się zmniejsza. Wzajemne kontakty stają się fragmentaryczne i wyspecjalizowane, ponieważ natura relacji międzyludzkich zamyka je w konkretnych przestrzeniach wewnętrznych – mieszkaniach, miejscach pracy, czasem w domach kilku bliskich znajomych. Jest całkiem prawdopodobne, że zbiorowa spójność, która jest potrzebna, by ludzie mogli stworzyć zdolne do rozwoju społeczeństwo, po prostu nie może powstać, gdy ludzie, używając samochodów, przebywają średnio 10 razy dalej od siebie, niż powinni. Oto najgorsza wersja możliwego społecznego kosztu użytkowania samochodów. Być może przyczyną kryzysu społeczeństwa są samochody ze względu na swoją geometrię.

Trzeba przyznać, że taka konkluzja nie nastraja zbyt pozytywnie, zważywszy na fakt, że ciągle jeszcze samochód uważany jest za przedmiot pierwszej potrzeby i to nawet w niezbyt zamożnych gospodarstwach domowych. Problem ten Alexander proponuje rozwiązać przy pomocy narzędzi projektowych w sposób następujący: miasto powinno zostać podzielone na strefy transportu lokalnego, o szerokości od półtora do trzech kilometrów. Zasadniczy ruch samochodowy odbywałby się po obrzeżach tych stref, natomiast wewnątrz promowany byłby ruch wolniejszy: pieszy, rowerowy lub nawet konny. Wjazd do wnętrza wprawdzie miałby być możliwy, ale geometria i przebieg wewnętrznych dróg czyniłby te podróże wolnymi i niewygodnymi, w rezultacie ludzie decydowaliby się na nie tylko w sytuacji absolutnej konieczności. Pisząc te słowa przychodzą mi na myśl przywoływane już wcześniej ulice w toskańskich miasteczkach, znane mi z wakacyjnych podróży. Ten system funkcjonuje tam w sposób zupełnie naturalny. Zdecydowana większość ulic jest powszechnie dostępna dla samochodów, a mimo to większość ludzi decyduje się na zostawienie pojazdów w miejscach do tego przystosowanych, podążając pieszo w rejony centralne. I chociaż jest też za to odpowiedzialne bez wątpienia ogólne rozluźnienie i niespieszność właściwe wczasowiczom, to czyż nie powinniśmy przenieść przynajmniej częściowo takiego podejścia na nasze codzienne życie – tak aby stało się ono w większym stopniu przygodą.

***

W tym punkcie dotykamy kolejnej niezwykle istotnej kwestii. To, jak będzie wyglądało nasze otoczenie i jak w rezultacie będzie ono oddziaływać na nasze życie, zależy od wielu czynników. Jest wśród nich ustawodawstwo na szczeblu krajowym i lokalnym, są i trendy obecne w projektowaniu przekazywane młodym adeptom architektury w procesie edukacji. Jednak być może najważniejsze, abyśmy dostrzegli, że wpływ na to mają także nasze codzienne wybory. Czasami na pierwszy rzut oka wcale nie najwygodniejsze, nie najbardziej oczywistsze, ale jeśli w dłuższej perspektywie mają przełożyć się one na poprawę ogólnej kondycji społeczeństwa, to my sami także skorzystamy na tym w stopniu niewspółmiernym do doraźnych korzyści, jakie wiążą się z podążaniem drogą pozornie najkrótszą. Poświęćmy zatem chociaż chwilę, aby spróbować przewidzieć możliwe społeczne konsekwencje naszych przyzwyczajeń. Być może okaże się wtedy, że jednak lepiej byłoby parkować samochód 100 metrów dalej od domu, bo może ten krótki spacer zaowocuje kiedyś przygodą, którą będziemy opowiadać dzieciom do końca życia. Być może zmienimy sklep, w którym robimy podstawowe zakupy, z marketu na pobliski spożywczak, żeby kiedyś nie okazało się, że popsuł się nam samochód, a po olej, którego akurat potrzebujemy, jak niczego innego na świecie, musimy udać się jedyne 5 kilometrów. I może zrezygnujemy z odrobinę lepiej płatnej pracy, na rzecz takiej fizycznie bliższej, aby od czasu do czasu móc wyskoczyć na chwilę i zjeść w środku dnia obiad razem z rodziną. To wszystko są małe rzeczy, i może właśnie dlatego porzucenie ich przychodzi nam tak łatwo. Nie oznacza to jednak, że równie mała jest pustka, jaką ich brak spowoduje w naszym życiu.

Vincent McNapp OP

Bądźcie kontemplatykami!

Piszący te słowa miał okazję poczynić obserwacje, jakie niewielu jemu współczesnych – nawet wśród duchowieństwa – poczynić mogło. Od dzieciństwa powodowany marzeniem o udziale w nawracaniu Anglii, idąc za wezwaniem Mistrza, któremu służył, miał w ciągu swojego życia styczność z prawie każdą sferę życia katolickiego i społecznego. Jego przywilejem było poznać większość z najpierwszych katolików tego kraju. Wielu było jego przyjaciółmi – i nauczycielami. Jego dług wobec nich czyni go niewypłacalnym bankrutem.

Stopniowo, i niemalże wbrew swym młodzieńczym przekonaniom, zrozumiał, że – poza grzechem – największym złem w ciele narodu i Kościoła był zaburzony środek ciężkości. Wielkie miasto przemysłowe, do którego czuł w młodości naturalny pociąg, które wabiło jego wzrok i zaciemniało wizję wsi, pokazało mu się wreszcie w całej ostrości i zdało się nie kwiatem i wonią życia społecznego, lecz martwym naskórkiem i odorem zgnilizny. Uprzemysłowienie nie trwało jeszcze dwóch stuleci, gdy wielkie miasta popadły w stan takiego bankructwa ekonomicznego, że doszło do tego, iż jako jedyne sensowne rozwiązanie proponowano ograniczenie reprodukcji prowadzące do demograficznego samobójstwa. Sytuacja ta wołała o apostoła.

Przekonanie o tym wyrosło po prostu z obserwacji kryzysu religijnego zrodzonego przez kryzys ekonomiczny. Piszący te słowa dopuścił je do siebie jakby wbrew sobie, ale jego dalsze doświadczenie tylko je potwierdziło. Od ponad wieku wysiłek Kościoła koncentrował się na mieście przemysłowym zamiast na wsi. Można nawet mówić o czymś na kształt intensywnej uprawy miasta i czymś podobnym do pozostawienia wsi odłogiem. Jednocześnie jednak kościelne statystyki zdawały się dość jednoznacznie wskazywać, że pomimo wzrostu liczby ludności i liczby kościołów, katolicka część populacji wielkiego miasta przemysłowego nie nadąża za ogólnym wzrostem tej populacji. W kontraście do ubogiego plonu z intensywnej uprawy wiejskiej ludności napływającej do miasta przemysłowego, katolicka ludność wsi nie rodziła nigdy niczego innego, jak tylko wytrwałą i szczerą wiarę. To nie Irlandia, ale przemysłowa Irlandia była protestancka; to nie Francja, lecz uprzemysłowiona Francja była wolnomyślicielska. Jeśli losy Kościoła dotknął kryzys, to dlatego, że ekonomiczny środek ciężkości został zaburzony przez tę subtelną chciwość, która pragnie jednocześnie służyć Bogu i Mamonie.

Nie mielibyśmy sił spełnić apostolskiego obowiązku przekazania naszym współczesnym tych niepokojących faktów, gdyby papieski rozkaz nie czynił milczenia zdradą. EncyklikaRerum Novarumpapieża Leona XIII mówi: „Niech duchowieństwo wytęży wszystkie siły ducha i całą pomysłowość swej gorliwości”. A projekt, który wymaga tych sił ducha i tej gorliwości został nakreślony w tych prostych słowach: „Dlatego ustawodawstwo winno sprzyjać prawu prywatnej własności, i w miarę możności starać się, aby jak największa liczba ludności chciała własność posiadać”.

***

Do tego doszła wielka lekcja Księgi Wyjścia, która po dłuższym okresie naszego bezładnego myślenia nabrała wreszcie kształtu. „Żaden lud nigdy nie opuścił miasta dla wsi, ani nie pozostał na wsi, gdy mógł pójść do miasta, o ile nie kierowały nim pobudki religijne”. Innymi słowy, same ekonomiczne i moralne zachęty torują tylko drogę do wielkiej zasady samego Jezusa:

Nie martwcie się zatem i nie mówcie: co będziemy jedli? co będziemy pili? czym będziemy się przyodziewali? Bo o to wszystko poganie zabiegają. Przecież Ojciec wasz niebieski wie, że tego wszystkiego potrzebujecie. Starajcie się naprzód o królestwo Boga i o Jego sprawiedliwość, a to wszystko będzie wam dodane.

A ta zasada Mistrza jest tym bardziej poruszającą, że zapisał ją ten uczeń, który – by pójść za Jezusem z Nazaretu – porzucił pracę w kantorze.

***

To Boskie potwierdzenie prawdy, którą znaleźliśmy dzięki medytacji nad owdowiałą wsią Anglii i zatłoczoną dzielnicą nędzy St. Pancras, sprawiło, że – wbrew naszej woli – doszliśmy do przekonania, iż cała praca apostolska, której poświęciliśmy, i zamierzaliśmy dalej poświęcać nasze życie, będzie bezowocna, jeśli jakiś zakon kontemplatyków nie powróci na wieś.

Stopniowo zaczęliśmy wierzyć, że niektórzy spośród tych, co kochają Kościół i Ojczyznę, mogą przyjąć to, w czym nasz zmysł apostolski widział konieczność, jako wyzwanie i wizję dla siebie. Poszliśmy nawet tak daleko, że nakreśliliśmy kilka punktów, które nasz apostolski głód prawdy każe przekazać młodzieży, którą to wyzwanie i ta wizja mogłyby poruszyć. Tutaj przedstawiamy bezładne fragmenty naszej duszy.

… SZUKAJCIE … NAJPIERW Królestwa Bożego, i Jego sprawiedliwości. Najpierw to, co najważniejsze, dla Boga; inaczej od razu upadniecie. Niech wasz Exodus zacznie się od wyjścia z Egiptu. Opuśćcie miasta-ogrody i dzielnice uciechy, ale nie po to, by wynosić się ponad miastowych albo żyć w prostocie – lecz by wielbić Boga.

Opuśćcie większość waszych sąsiadów, ale nie dlatego, że ich nienawidzicie lub nimi pogardzacie, lecz dlatego, że kochacie ich do tego stopnia, iż nienawidzicie warunków, które ich upadlają i zniewalają. Nie opuszczajcie Babilonu nienawidząc Babilończyków, lecz nienawidząc Babilonu, który zabija Babilończyków. Opuśćcie St. Pancras powodowani miłością do każdej z trzydziestu tysięcy rodzin mieszkających w jednej lub dwóch izbach w St. Pancras.

Opuśćcie Babilon z miłości do Babilończyków. I nie szukajcie ułatwień i bezpieczeństwa, które możecie otrzymać z Babilonu. Cóż da wam to, iż przestaniecie żyć w Babilonie, jeśli nie przestaniecie jednocześnie żyć z Babilonu?

Jeśli Bóg daje wam skrawek ziemi i ręce do pracy, dlaczego mielibyście zabiegać o to, by otrzymać budulec z cegielni Babilonu, mięso z chłodni Babilonu, napitek z wodociągów Babilonu, ubrania z tkalni Babilonu? Czyż nie ma gliny w glebach Susseksu, czyż nie ma bydła na łąkach Susseksu, czyż nie ma wody w studniach Susseksu, czy owce Susseksu nie rodzą wełny? Bądźcie więc klasztorem – mnichem – czymś oddzielonym od świata i wyniesionym ponad świat; tak, bądźcie osobnym światem, samodzielnym, samowystarczalnym królestwem; i chociaż otoczycie siebie i swoją ziemię wysokim murem z cegieł i jeszcze wyższym murem z ciszy, wasze kazanie będzie sercem i nadzieją kazań, które my, apostołowie, będziemy głosili podczas codziennego wykonywania naszego apostolskiego rzemiosła.

SZUKAJCIE … NAJPIERW … JEGO SPRAWIEDLIWOŚCI.

Uczcie się nie tylko tego, jak oddawać Bogu, co Mu się należy – modlitwą, lecz także jak oddawać człowiekowi, co jemu się należy – sprawiedliwością. Nie pozwólcie, by indywidualne ubóstwo zrodziło – tak, jak, gdy się go nie ogranicza, nieuchronnie rodzi – zbiorowy zbytek. Co macie ponad ubogie gospodarstwo, rozdajcie. To jest właśnie miłość dystrybutywna; cnota tak święta, że zbrodnie przeciw niej nieuchronnie sprowadzają upadek.

Mierzcie waszą ziemię waszymi potrzebami. Mierzcie zaś wasze potrzeby nie miarą, jakiej używa świat, lecz tylko łokciem lub jardem. Niech waszym standardem nie będą Babilon, Teby, Paryż, Nowy Jork, Londyn – ale Betlejem, Nazaret, Kafarnaum, Kalwaria.

Idź więc, chrześcijańska duszo, na nieupadłą ziemię, i tam, pośród kąkolu i cierni, śpiewaj pieśń pracy, która jest nabożeństwem. Wkrótce wokół twojego siedliska wyrośnie pęk domów i gospodarstw, gdzie WIELKI SAKRAMENT będzie przygotowywał oracza do pługa, mnicha do chóru, kapłana do Ołtarza.

DIEU LE VEUT. FIAT. Bóg tak chce. Niech się stanie.

przełożył: Marcin Suskiewicz.

Fragment książki Vincenta McNabba OP The Church and the Land z 1926 roku. Wersja za: A Vincent McNabb Anthology, selected by F. Nugent, London 1955, strony 9-13.

Vincent McNabb OP (1868-1943) – irlandzki dominikanin działający w Londynie. Sypiał na podłodze i posiadał tylko jeden habit – ręcznie utkany z owczej wełny i ręcznie prany. Przyjaciel zarówno sławnych, jak i ubogich i zapomnianych. Orędownik zjednoczenia chrześcijan, łączący w sobie ciepłe poczucie humoru z nieznającą kompromisów gorliwością. Mistrz G. K. Chestertona i Hilaire’ego Belloca, kapelan wspólnoty katolickich artystów i rzemieślników w Ditchling. Przez niektórych uważany za wariata, przez wielu – za świętego.

Myśli ojca McNabba:

Kochajmy Boga nie tylko w dzień, abyśmy nie dzień kochali, lecz Jego.

Nie ma skrótu do nieba, tylko zwyczajna droga przez zwyczajne rzeczy.

Kup sobie buty do chodzenia. I chodź w nich. Może zmaleje przychód przedsiębiorstwa autobusowego i twojego lekarza, ale za to odkryjesz – ludzką stopę. Gdy ją odkryjesz, twoja radość będzie tak wielka, jak gdybyś ją wynalazł; a raczej jeszcze większa, bo żaden ludzki wynalazek, nawet pana Forda albo pana Marconiego, nie zbliża się nawet na milę do – stopy.

Nadzieja to nadzwyczajna łaska duchowa, którą Bóg daje nam, byśmy trzymali lęki pod kontrolą – nie, byśmy się ich pozbyli.

Niektórzy wyszarpują swoje utrzymanie naturze. Nazywa się to pracą. Inni wyszarpują swoje utrzymanie tym, którzy wyszarpują swoje – naturze. Nazywa się to handlem. Jeszcze inni wyszarpują swoje utrzymanie tym, którzy wyszarpują swoje – tym, którzy wyszarpują swoje – naturze. Nazywa się to finansami.

Marcin Suskiewicz

Mary Douglas czyta Bez dogmatu

Bez dogmatu Henryka Sienkiewicza jest z pozoru powieścią o potrzebie dogmatu, konserwatywną polemiką ze sceptycznym światopoglądem, który możliwości dogmatu nie dopuszcza. Takie odczytanie jednak – nawet jeśli w jakimś stopniu zamierzone przez autora (przy czym dogmat to tutaj jakakolwiek zasada czy wartość, na której można oprzeć swoje życie) – kłóci się z defetyzmem, który przenika powieść. Sienkiewicz zdaje się rozumieć Płoszowskiego i identyfikować z nim, a tragiczny jego los – przypomnijmy: po trwającej całą powieść psychicznej męczarni główny bohater popełnia samobójstwo – przedstawia jako w pewnym sensie nieuchronny. Czytelnik Bez dogmatu daje się właściwie przekonać – tak jak dają się przekonać czytelnicy egzystencjalnych filozofów – że Weltschmerz jest oznaką wyższości – i ktoś o wrażliwości i umysłowości Płoszowskiego (i tym poglądzie na świat, jaki on miał) mógłby kupić spokój ducha tylko za cenę pewnego ograniczenia umysłowego. „Tylko najgłupsi spomiędzy nas wierzą jeszcze w rację naszego bytu” – zapisze Płoszowski (Bez dogmatu to powieść w formie pamiętnika) i nam trudno jest się nie zgodzić. Wszystko w tej historii wskazuje na to, że główny bohater cierpi w dużej mierze dlatego, że jest inteligentniejszy i intelektualnie uczciwszy od innych; że nic nie przyjmuje bez dowodu; że nie udaje, iż jest przekonany, gdy nie jest; że przyznaje się do wszystkich uczuć, które się w nim budzą, nawet tych wstydliwych – i tak dalej. A przecież to wszystko jest w jakimś sensie pozytywne – przynajmniej, o czym za chwilę, w tym paradygmacie, w jakim Płoszowski funkcjonuje. Nie bez powodu powieść została odebrana przez wielu młodych ludzi raczej jako przedstawienie – czy wręcz pochwała – dekadenckiego poglądu na świat niż jego krytyka.

A jednak Bez dogmatu jest przecież, miało być – krytyką. Wydaje się, iż wyjść z tego paradoksu można wskazując na analogię do sposobu argumentowania, który filozofowie nazywają ad absurdum. Jeśli logiczne rozwinięcie jakichś przesłanek prowadzi do sprzeczności, to winna jest nie logika, lecz owe przesłanki, które musiały być w takim razie błędne. Tragiczny los, jaki spotkał Płoszowskiego, nie był – a w każdym razie nie głównie – wynikiem jego indywidualnego sposobu życia i myślenia, będącego tylko (dość szlachetnym, szczerym, konsekwentnym, „logicznym”) rozwinięciem pewnej przesłanki; winna była raczej owa przesłanka – paradygmat, w którym przyszło mu funkcjonować, czy też raczej typ społeczny, który reprezentował, a który wynikał raczej z określonych stosunków społecznych (używając języka Émile’a Durkheima), w jakich dorastał i żył, niż jego indywidualnych wyborów. A jeśli tak, to – takie jest chyba konstruktywne przesłanie Bez dogmatu – pożądany jest typ społeczny jakoś przeciwny do tego, który reprezentował Płoszowski (a w jakiejś mierze także Sienkiewicz, pamiętamy wszakże list do Mścisława Godlewskiego: „jeśli nie każdy jest zupełnie Płoszowskim, to prawie każdy jest nim do pewnego stopnia”). Bo jeśli nawet prowadzący do samobójstwa Weltschmerz jest konsekwencją takiego rozwinięcia pewnej sytuacji społecznej, któremu nie sposób wiele zarzucić, to już tej sytuacji społecznej można zarzucić wiele – i można próbować ją naprawić, zmienić. A najlepiej w taki sposób, by zachować to, co w niej dobre.

* * *

Płoszowski przeczuwał, że jego „problem” jest jakoś związany z kwestiami społecznymi (konkretnie: z brakiem silnej więzi ze społeczeństwem) – i że to z kolei wynika przede wszystkim z okoliczności, w jakich przyszło mu dorastać. Czyż nie właśnie owej „silnej więzi ze społeczeństwem” zazdrościł Łukomskiemu i Śniatyńskiemu, dwóm postaciom do niego podobnym, choćby pod względem poziomu wykształcenia i wrażliwości artystycznej, ale przecież jednocześnie tak bardzo różnym?

Może im być z tym źle lub dobrze, ale to są bogacze w porównaniu ze mną. Im nie grozi ani pustka, ani czczość! Mają zapasu życiowego każden za dziesięciu. Ja przecież poczuwam się niby także do pewnego związku z moim społeczeństwem, ale to poczucie nie jest tak bezpośrednie, nie pali się ono we mnie jak płomień w lampie, nie stało się częścią mojej istoty. Mnie do życia nie potrzeba ani żadnego Kozłówka, ani Michny, ani Płoszowa, czyli że tam, gdzie dla takiego Łukomskiego albo Śniatyńskiego biją żywe zdroje, z których czerpie się rację życia – tam ja znajduję suchy piasek.[...] Niezawodnie wina to tych warunków, w jakich się chowałem, tych Rzymów, Metzów, Paryżów i znów Rzymów; byłem trochę jak drzewo, oderwane od swojego gruntu, a nie zasadzone dobrze na cudzym.

Przypomnijmy: gdy matka Płoszowskiego zmarła w połogu, ojciec przeniósł się na stałe do Rzymu (stąd te „Rzymy”) i tam wychowywał jedynego syna do momentu wysłania go na jakiś czas na nauki do Francji (do „Metzów” i „Paryżów”). Z cytowanego fragmentu można wnioskować, że to właśnie te ciągłe zmiany miejsca i środowiska były według Płoszowskiego przyczyną jego nadwrażliwości („byłem trochę jak drzewo, oderwane od swojego gruntu”). Jeśli tak, to Bez dogmatu wpisuje się w tę samą tradycję, co np. Les Déracinés Maurice’a Barrèsa (książka wydana zresztą niedługo po Bez dogmatu), a więc w tradycję konserwatywnej apologii dawnego zakorzenienia – ale apologii nie wprost, lecz przez ukazanie złych skutków braku zakorzenienia.

Aby jednak spojrzeć na te kwestie z nieco szerszej perspektywy, spróbujemy czytać Bez dogmatu przez pryzmat antropologii – konkretnie antropologii jednej z wielkich postaci tej nauki w XX wieku, Brytyjki Mary Douglas. To pozwoli nam też na wyjście poza takie ideologizujące kategorie, jak konserwatyzm czy progresywizm. Dlaczego? Płoszowski w pewnym momencie zauważa, że jego własna sytuacja duchowa jest bliska tej sportretowanej przez Szekspira w Hamlecie i dziwi się, że „ten Anglik mógł w siedemnastym wieku przeczuć wszelkie psychozy, będące wytworem dziewiętnastego”. Dla Douglas nie byłoby jednak w tym nic dziwnego. Dwa typy społeczne wyróżnione przez nią w przełomowej pracy z 1970 roku pt. Symbole naturalne – 1) typ antyrytualistyczny, indywidualistyczny, którego reprezentanci skupieni są na własnym wnętrzu (własnych uczuciach, motywacjach, pragnieniach), oraz 2) typ rytualistyczny, kierujący się zewnętrznymi normami i pewnym społecznie sankcjonowanym kodem postępowania i mówienia – są według niej ponadczasowe i ponadcywilizacyjne. Jest jak najbardziej normalne, że oba te typy znajdujemy w różnych epokach i miejscach, nawet jeśli w Europie dominującym (przynajmniej od pewnego czasu) trendem jest przechodzenie od typu kolektywistycznego do indywidualistycznego. W Afryce znajdziemy na przykład obok siebie antyrytualistycznych pigmejów i rytualistycznych Bantu, a różnica między nimi dotyczyć będzie nie zaawansowania technicznego, lecz jedynie trybu życia: pigmeje są myśliwymi żyjącymi pojedynczo lub w małych grupach, Bantu wiodą życie osiadłe w większych społecznościach. Zmiana sposobu myślenia i życia u Londyńczyków w miarę rozwoju społeczeństwa industrialnego – powie Douglas – była nie tyle koniecznym postępem, co po prostu przejściem między dwoma ponadczasowymi archetypami; była zbliżeniem się do pigmejów, oddaleniem się od Bantu – powodem była zaś w dużej mierze zmiana organizacji społecznej. „Psychozy wieku dziewiętnastego”, o których Szekspir pisał już dwa wieki wcześniej to być może po prostu problemy właściwe dla antyrytualistycznego typu społecznego. Taka byłaby w każdym razie diagnoza Mary Douglas.

* * *

Światowa kariera Douglas rozpoczyna się od pracy Czystość i zmaza (1966), w której Brytyjka daje wyraz swojemu przekonaniu o braku jakościowej różnicy między kulturami pierwotnymi a naszym współczesnym społeczeństwem. Nie była pierwsza – podobny pogląd znajdziemy choćby u Durkheima i Lévy’ego-Bruhla, a bardzo wyraźnie u nauczyciela Douglas, Evansa-Pritcharda. To jej praca odbiła się jednak szczególnym echem. Douglas przekonywała, że klasyczna kategoria społeczeństw pierwotnych, tabu, istnieje również na dzisiejszym Zachodzie, choćby w postaci różnych codziennych praktyk higienicznych czy wiosennych porządków, przy czym i u ludów pierwotnych, i na Zachodzie objęte jest nią przede wszystkim to, co nie mieści się w ramach klasyfikacyjnych (a więc na przykład to, co oślizgłe i brudne). Taka będzie często jej strategia – wziąć jakieś egzotyczne zjawisko społeczne właściwe dla odległych plemion i przyrównać je do znajomej praktyki z naszego świata. Efekt: to, co egzotyczne, staje się nieco bardziej zrozumiałe; to zaś, co z pozoru znajome i normalne – zaczyna zastanawiać. Spod obydwu natomiast wyziera zarys jakichś niespodziewanych praw społecznych.

Czystość i zmaza to tylko początek. W jednym z tekstów wspomnieniowych Douglas opisuje, jak niedługo po publikacji miała okazję rozmawiać o tej książce z Basilem Bernsteinem, sławnym brytyjskim socjolingwistą. Ten skrytykował ogólność przedstawionej w książce tezy dotyczącej tabuizacji, argumentując, że istnieją przecież sytuacje społeczne (tego ogólnego terminu będę używał na określenie zarówno całych społeczeństw, jak i pewnych konkretnych przypadków wewnątrz społeczeństw), w których nie unika się brudu, nieładu, „zaburzonej klasyfikacji”. Jako przykład podał współczesnego artystę, którego studio, w czasie gdy pracuje, pogrążone jest w całkowitym chaosie. Rozmowa ta skłoniła Douglas do ponownej analizy danych antropologicznych i w końcu odrzucenia przekonania, że wszystkie sytuacje społeczne można postrzegać jako przypadki jednego i tego samego mechanizmu. Zaczęła zamiast tego rozróżniać całe spektrum możliwych sytuacji, przy czym spektrum to nie miało nic wspólnego z dychotomią pierwotne-nowoczesne, lecz raczej ze stopniem nasilenia pewnej tendencji: opisanej w Czystości i zmazie tendencji do tabuizowania, unikania nieładu, klarownej klasyfikacji. Tak więc istniały sytuacje społeczne, tak pierwotne, jak współczesne, które charakteryzowały się słabą tendencją tego rodzaju – i sytuacje, znów tak pierwotne, jak współczesne, charakteryzujące się tendencją silną.

Przy doprecyzowaniu i rozwinięciu tego wstępnego rozróżnienia z pomocą przyszły jej pisma Bernsteina dotyczące wychowania w brytyjskich rodzinach z różnych warstw społecznych. Typy te miały być dwa – 1) nastawiony na osobowość (ang. personal) i 2) pozycyjny (ang. positional) – i odpowiadać z kolei dwóm „kodom lingwistycznym”: 1) rozbudowanemu (ang. elaborated) i 2) restrykcyjnemu (ang. restrictive). Powiązanie sposobu wychowania z owymi kodami lingwistycznymi – a więc formami wypowiedzi – bierze się z (Durkheimiańskiego w swoim rodowodzie) przekonania Bernsteina, że każdy komunikat spełnia dwie role: z jednej strony wyraża bezpośrednio pewną treść, z drugiej zaś – choćby przez to, że coś uwzględnia, a coś wyklucza, że odwołuje się do takich, a nie innych doświadczeń itd. – wyraża i wzmacnia pewną określoną strukturę społeczną. Dodajmy już teraz, że dwa systemy wychowania i kody lingwistyczne opisane przez Bernsteina odpowiadają w jakiejś mierze wspomnianym na wstępie dwóm typom społecznym Douglas: 1) antyrytualistycznemu i 2) rytualistycznemu (a także wspomnianej w poprzednim paragrafie słabej i silnej tendencji do tabuizacji). W pewnym sensie więc w poniższych rozważaniach – mimo iż skupię się na kategoriach wprowadzonych przez Bernsteina – można by równie dobrze podstawić „typ antyrytualistyczny” za „wychowanie nastawione na osobowość” i „typ rytualistyczny” za „wychowanie pozycyjne”. Te wszystkie rozróżnienia stanowią rdzeń argumentacji w Symbolach naturalnych, które według samej Douglas było próbą rozszerzenia analizy Bernsteina z języku na rytuał, a więc na komunikację wewnątrz wspólnoty osiąganą nie za pomocą słów, lecz ciała: przez gesty, odruchy, zwyczaje, celebracje.

Pominę tutaj bardziej rozbudowany, dwuwymiarowy system siatka-grupa, który Douglas rozwinie jeszcze w tej samej pracy i któremu poświęci znaczną część późniejszego dorobku – tak czy inaczej bowiem rozróżnienie rytualizm-antyrytualizm będzie stało w centrum.

* * *

W wychowaniu nastawionym na osobowość – które w latach 60. XX wieku było właściwe dla londyńskiej klasy średniej – podkreśla się „autonomię i jedyną w swoim rodzaju wartość jednostki”, a moralność uczona jest przede wszystkim „przez uwrażliwienie na uczucia osobiste innych i poprzez analizowanie swoich własnych uczuć”. Na pytanie „Dlaczego nie mogę tego zrobić?” odpowiada się więc na przykład: „Ponieważ ojciec się zmartwi, ponieważ boli mnie głowa. Czy podobałoby ci się, gdybyś był muchą? Albo psem?”. Przy takiej kosmologii każda sytuacja etyczna wydaje się być wyjątkowa i wymagać rozważenia wszystkich za i przeciw, przede wszystkim zaś – z perspektywy uczuć. Następnie należy wyrazić swoje racje w szczegółowych wypowiedziach, zwykle w pierwszej osobie – stąd towarzyszący temu rodzajowi wychowania rozbudowany kod lingwistyczny. Akcent na autonomię skutkuje dobrym przygotowaniem do dynamicznych sytuacji, w których jednostka musi wykazać się elastycznością i pomysłowością. To osoba wychowywana w taki sposób najlepiej poradzi sobie więc w dzisiejszym systemie, który został zresztą stworzony na bazie kodu rozbudowanego: systemie egzaminów i rozmów kwalifikacyjnych, który nagradza wygadanych, zaradnych, niezależnych, mobilnych.

Zalety wychowania nastawionego na osobowość są obecnie powszechnie zauważane. Inaczej jest jednak – zwraca uwagę Douglas – z jego potencjalnymi wadami, które pozostają ukryte. Ponieważ kosmologia, jaką takie wychowanie przekazuje, jest kosmologią jednostkowych monad i łączących je relacji ja-ty, dziecko nie jest zakorzenione w żadnej strukturze społecznej. A że z kolei – jak chce Durkheim – struktura społeczna to system ról, których wykonywanie sprawia, że człowiek posiada swoje miejsce w świecie – dziecko wychowane w ten sposób nie będzie widzieć dla siebie takiego jasno określonego miejsca. Stąd potrzeba nieustannego samousprawiedliwiania się, stąd też niezaspokojona ambicja wielkich osiągnięć, które mogłyby nadać sens życiu – i poczucie klęski, jeśli takie osiągnięcia nie są naszym udziałem. Douglas – posiadająca unikalną zdolność do znajdowania paralel w poprzek epok i kultur – szybko zauważy, że właściwe dla protestantyzmu skupienie na kwestii „usprawiedliwienia” może wiązać się z naciskiem, jaki reformacja kładzie na indywidualną osobowość i z retoryką odwołująca się do indywidualnych uczuć, intencji, motywacji.

Wreszcie dwie ostatnie potencjalne wady wychowania nastawionego na osobowość. O pierwszej Douglas pisze więcej dopiero w dalszej części książki i do kwestii wychowania odnosi się ona nie wprost. Mam na myśli fragmenty (m.in. polemikę z obroną reformacyjnego ikonoklazmu przedstawioną przez Carla Gustava Junga), w których autorka Symboli naturalnych zauważa, że indywidualistyczne kosmologie niekoniecznie pozwalają na najlepszą znajomość własnej jaźni, czy tym bardziej znajomość człowieka jako pewnej ogólnej kategorii, której jest się przedstawicielem. Owszem, autoanaliza, wgląd we własne wnętrze daje pewną unikalną samowiedzę, ale brakuje tej samowiedzy, którą człowiek zdobywa przez znajomość innych jaźni na sposoby inne niż poprzez relacje ja-ty i przez znajomość społecznego kontekstu, w jakim jednostka zawsze – nawet gdy tego nie zauważa – się rozwija. Osobom wychowanym w ten sposób brakuje pewnego, powiedzą Bernstein i Douglas, „doświadczenia estetycznego” – ogólnie można by je nazwać doświadczeniem wspólnoty – które dla wielu ludzi, nie tylko z odległych wieków, jest zasadnicze.

Tutaj można zrobić chwilowy skok do Bez dogmatu i Płoszowskiego – spróbujemy na niego spojrzeć jako na przykład opisanego przez Bernsteina i Douglas wychowania nastawionego na osobowość – który mimo całej swojej inteligencji i autoanalizy wydaje się jednak czegoś ważnego o człowieku nie wiedzieć. Nie potrafi praktycznie w ogóle zrozumieć Anielki (ona może być z kolei przykładem wychowania pozycyjnego, o którym za chwilę), ma też problemy ze zrozumieniem ludności wiejskiej:

Ja przyznaję się, że widziałem w nich tylko wielki zbiór mniej lub więcej malowniczych modeli. Anielka za to patrzyła na nich zupełnie inaczej. Opowiadała mi o nich mnóstwo charakterystycznych rzeczy, smutnych i wesołych...

Trzeba jednak przyznać, że Płoszowski jest szczególnie świadomy – zadziwiająco świadomy, jak na kogoś nie posiadającego „doświadczenia wspólnoty” – społecznego uwarunkowania swojej „dekadencji”. Douglas pisze pod koniec Symboli naturalnych, że teza o społecznym uwarunkowaniu myślenia zawsze napotyka na opór ze strony tych obrońców autonomii intelektualnej, którzy za konieczne dla jej zachowania uważają przedstawianie myślenia jako procesu dokonującego się w sferze rządzonej przez same odwieczne prawa logiki. Tymczasem według autorki Symboli naturalnych w ten sposób unikają oni tylko odpowiedzialności za takie kształtowanie społecznych czynników, by myśl ludzka była właśnie jak najbardziej wolna i racjonalna. „Aby zapewnić autonomię umysłu musimy najpierw rozpoznać ograniczenia nakładane na nią przez materialną egzystencję” – napisze. Płoszowski, trzeba przyznać, dostrzega ograniczenia swojego myślenia. Cytowaliśmy wcześniej jego słowa, wskazujące na świadomość powiązania jego sytuacji wewnętrznej z wychowaniem. W innym miejscu pisze z kolei:

Prostota pojęć byłaby mi dała szczęście, ale o tym szkoda mówić. Każdy garbus rad by się pozbyć swego garbu – jeno że nie może, bo garbatym już był w łonie matki. Tak samo moje garby spowodowało nienormalne łono cywilizacji i epoki, które mnie na świat wydała.

Jedyne, co można by Płoszowskiemu zarzucić, to że owe garby uważa za nieuleczalne, a uwarunkowania społeczne – za niezmienne, podczas gdy na społeczny problem można by być może znaleźć jakieś, również „społeczne”, remedium.

Wreszcie ostatnia potencjalna wada wychowania nastawionego na osobowość, którą częściowo spróbuję przedstawić własnymi słowami, rozwijając pewne wskazówki znalezione u Douglas. Jeśli prawdą jest, że zwracając uwagę – celowo lub np. z powodu lęku, który zawsze uwagę wyostrza – na jakiś aspekt naszej psychiki czy naszego ciała, sprawiamy, że ten aspekt zaczyna bardziej rzucać nam się w oczy, że staje się w nas głośniejszy, to wychowanie nastawione na osobowość nagłaśnia w nas indywidualne uczucia – cichnie zaś w jego wyniku głos wspólnoty. Takie nadmierne nagłośnienie niejasnej i niełatwej do nawigacji sfery wewnętrznej, gdzie trudno jest na przykład odróżnić rzeczywiste intencje i pragnienia od różnych podsuwanych przez chwilowy lęk czy pożądanie hipotetycznych scenariuszy, przy jednoczesnym przyciszeniu głosu społeczeństwa – komunikującego często ogólne, sprawdzone rozwiązania niektórych sytuacji – prowadzić może do zagubienia pośród burz i dramatów, które nie istnieją poza umysłem jednostki. Jednocześnie reszta doznań jest jakby przytłumiona.

* * *

Z drugiej strony w wychowaniu pozycyjnym – które w czasach Bernsteina było właściwe dla londyńskiej klasy robotniczej i arystokracji – kluczową rolę odgrywa komunikowanie norm i ról społecznych. Na przywołane wcześniej pytanie dziecka „Dlaczego nie mogę tego zrobić?” rodzic odpowiedziałby przez odwołanie nie do uczuć i intencji, ale pewnych określonych ról: „dlatego, że chłopcy tak nie robią, dlatego, że dzieci w twoim wieku tak nie robią, dlatego, że twoja mama tak mówi, a dziecko słucha mamy” itp. Dziecko uczy się, że ma swoje miejsce w większej strukturze (określone przez płeć, wiek, pozycję w hierarchii) i oczekuje się od niego zachowania właściwego dla tego miejsca, odegrania odpowiedniej roli. Komunikaty kierowane do dziecka nie są rozbudowane, stąd kod lingwistyczny charakteryzujący tego typu wychowanie Bernstein określa mianem „restrykcyjnego”. W kodzie restrykcyjnym komunikaty przede wszystkim zajmują się wzmocnieniem struktury społecznej, a dopiero w drugim rzędzie wyrażają jakąś bezpośrednią treść.

Wady takiego systemu wydają się oczywiste – jest on dość sztywny, nie dopuszcza, przynajmniej z pozoru, możliwości negocjacji, nie pozostawia wiele miejsca dla indywidualnej ekspresji. Bernstein i Douglas zwracają jednak uwagę na jego niedoceniane zalety. Rzeczywiście, człowiek wychowany w ten sposób nie postrzega siebie jako odizolowaną jednostkę i, co za tym idzie, być może nawet nie pragnie zbyt silnie „indywidualnej ekspresji”, ale to oznacza także, że ma swoje miejsce w świecie, a jego zachowanie charakteryzują – jak to ujmuje Bernstein – „prostota i bezpośredniość, żywotność i rytm”. Jako ilustracja niech posłuży – jest to mój przykład – scena tańca plemiennego w głośnym bengalskim filmie Agantuk Satyajita Ray’a (który to film, dodajmy, roztrząsa bliskie Douglas kwestie pozornej dychotomii pierwotne-nowoczesne): bohaterka, wyjechawszy w poszukiwaniu zaginionego krewnego z dużego miasta na prowincję, patrzy na taniec kobiet z pierwotnego plemienia. Widok budzi w niej niejasną tęsknotę, aż w końcu przyłącza się i wykonuje te same co inni ruchy w rytm nieco transowej, coraz szybszej muzyki – na jej ustach pojawia się uśmiech. Douglas zgodziłaby się zapewne, że dobrze skonstruowana struktura społeczna (której przywołane właśnie plemię pierwotne niekoniecznie jest najlepszym przykładem pod każdym względem) daje ludziom większą wolność niż indywidualizm, a to choćby dlatego, że chroni ich przed wewnętrznym rozchwianiem, które – jak pokazuje przykład Płoszowskiego – może zniewalać bardziej niż niektóre zewnętrzne normy. Oczywiście nie powinno być przesady w żadną stronę, ale należy zdać sobie sprawę, że ograniczenie może przychodzić tak z zewnątrz, jak i z wewnątrz. Stabilność może dać dopiero uregulowanie „głośności” tych elementów jaźni, które pochodzą z naszych głębin, i tych, które otrzymujemy od społeczeństwa. To samo dotyczy kwestii samowiedzy: znajomość siebie w sytuacji sztucznego odizolowania nie jest pełną znajomością siebie, do tego jest bowiem potrzebna znajomość siebie jako członka wspólnoty.

Może jeszcze inna ilustracja systemu, który jest wynikiem wychowania pozycyjnego. Tym razem z Bez dogmatu:

Wracaliśmy teraz do domu. Dzwoniono właśnie na sumę. Drogą ciągnęły gromady mężczyzn i kobiet. Ludzie z dalszych folwarków szli gęsiego przez pola, ścieżkami w zbożu, które, lubo jeszcze zielone, wyrosło już tej wczesnej wiosny dość wysoko. Jak okiem sięgnąć, widać było w jasnych głębiach powietrznych jaskrawe chustki dziewcząt, jak różnobarwne kwiaty maku rosnącego wśród zieleni.[...] Co mnie także uderzyło, to ów wybitny charakter niedzielny, widoczny zarówno w ludziach, jak w naturze. Prawda, że pogoda była przepyszna, ale zdawało się, że wiatr nie wieje dlatego, że to niedziela, że zboże nie kołysze się łanem i liście nie trzęsą się na topolach, bo niedziela; wszędy wielki a wesoły spokój, cisza, odświętne stroje i w bród światła.

Przedstawiona w tym fragmencie jedność ludzi i natury przywodzi na myśl rozważania Douglas (i Durkheima) o powiązaniu między wizją społeczeństwa a ogólną kosmologią. W miarę stabilny i uporządkowany system ról przekłada się też na w miarę harmonijną wizję rzeczywistości jako takiej – przynajmniej jeśli chodzi o ogólną „atmosferę” takiej wizji.

Ktoś może zarzucić Sienkiewiczowi-Płoszowskiemu sentymentalizm i idealizację tego, co pierwotne. Ktoś inny doda, że to postawa dość typowa dla XIX-wiecznej inteligencji: czyż Prus, Reymont, Orzeszkowa nie idealizowali wsi w podobny sposób? Zresztą nie ograniczało się to tylko do Polski – zbliżoną idealizacje znajdziemy choćby w wiejskich powieściach Thomasa Hardy’ego i u tylu innych autorów z wielu krajów. Na tego typu zarzuty odpowiedzieć można jednak, że owszem, jest pewnie w tego typu opisach obecna idealizacja, ale powszechność tej idealizacji zdaje się świadczyć, że stoi za nią coś rzeczywistego: że ci wszyscy pisarze naprawdę widzieli w społecznościach wiejskich coś, za czym tęsknili i co przeciwstawiali swojemu Weltschmerzowi. Może to mówi więcej o ich własnej sytuacji społecznej niż sytuacji społecznej opisywanych przez nich wieśniaków – ale tak czy inaczej mówi coś o obydwu.

* * *

Douglas wspomina w swojej pracy o innym dziele literackim: Słowach, czyli autobiografii lat dzieciństwa Jean-Paula Sartre’a:

Dziecko wychowane w sposób pozycyjny, znające strukturę, do której należy, nie zrozumie udręki, jaką opisuje Sartre [...]. W domu swojego dominującego i teatralnego dziadka on i jego owdowiała matka stanowili dodatek służący głównie dostarczaniu dziadkom emocjonalnego zaspokojenia. Od dzieciństwa prześladowała go świadomość, że jego istnienie nie posiada usprawiedliwienia. Nie było żadnej społeczności zorganizowanej w ogólnych kategoriach wieki, płci i hierarchii, w którym rozwijana przez niego rola mogłaby jawić się jako potrzebna dla pełnej struktury. Jedynie obietnica osobistego sukcesu, uznania dla przyszłego geniuszu, mogła nadać znaczenie jego życiu w pozbawionym jakiejkolwiek struktury świecie dorosłych, który tak mało przekonująco udawał, że ceni go za jego uroczą osobowość.

Cytuję te słowa, bo trudno nie doszukać się w nich podobieństwa do sytuacji Płoszowskiego, również od dzieciństwa cenionego przez otoczenie za „uroczą osobowość”, również prześladowanego przez całe życie przez paraliżującą ambicję sukcesu. O swoim dzieciństwie Płoszowski napisze: „uchodziłem w oczach ojca, księdza Calvi i w znajomych nam domach za cudowne dziecko; słyszałem nieraz, jak mnie chwalono – i to podniecało moją próżność”. Ojciec Płoszowskiego przedstawiony jest jako człowiek dobry, choć równie nadwrażliwy, jak sam bohater („byłem człowiekiem, który nie mniej od ciebie lubił sobie zdawać sprawę z samego siebie i ze wszystkich objawów życia”), a wychowanie, które przekazał synowi, sprowadzało się właściwie do kultu sztuki. Wreszcie oczekiwano od Płoszowskiego od dzieciństwa ni mniej ni więcej, tylko sukcesu godnego geniusza:

Na zakończenie tej syntezy słowo jeszcze o moich zdolnościach. Ojciec, ciotka, koledzy, a czasem i ludzie obcy uważają je za wprost nadzwyczajne. Ja przypuszczam, że mój umysł ma pewną błyskotliwość. Ale czy l’improductivite slavé [słowiańska nieproduktywność] nie rozwieje pokładanych we mnie nadziei? Na mocy tego, com dotychczas zrobił, a raczej na mocy tego, żem dotychczas nic nie zrobił nie tylko dla drugich, ale nawet dla siebie, godzi mi się przypuszczać, że tak. [...] A rozeznanie to kosztuje mnie więcej, niż się zdaje. Ironia moja, gdy o sobie myślę, ma smak goryczy.[...] Gdybym istotnie przy tej jałowiźnie, przy tej niemocy czynu, posiadał nawet genialne zdolności, to byłbym jakimś szczególnym rodzajem geniusza bez teki, jak bywają ministrowie bez teki.

Wreszcie, jak przystało na osobę wychowaną w kodzie rozbudowanym, etyka Płoszowskiego nie jest etyką norm i ról, lecz etyką uczuć. Podobnie jak młody Sartre, Płoszowski szuka wciąż jakiegoś usprawiedliwienia dla swojego życia („Więc po co ja żyję? Nie wiem!” – napisze w pewnym momencie). Całą swoją uwagę skupia w końcu na osobie Anielki – ale dopiero po jej zamążpójściu, gdy jest za późno, by mógł realnie marzyć o życiu z nią – zwłaszcza biorąc pod uwagę jej wychowanie pozycyjne. Sytuacja ta kończy się, jak wiemy, katastrofą, a jednak Płoszowski nie potrafi znaleźć żadnego błędu po swojej stronie, powtarzając tylko romantyczną mantrę o przewadze wielkiego uczucia nad uczuciem małym:

A przecież wszelka moralność musi się zgodzić na to, że większą winą byłoby ciągnąć ku sobie kobietę, nie kochając jej i czynić to wszystko na zimno, co ja czyniłem z głębi serca. Odpowiedzialność nie może być cięższa za uczucia wielkie i porywające niż za małe i nikczemne.

* * *

W Bez dogmatu z postacią Płoszowskiego kontrastują dwie postaci kobiece: Anielka i Klara. W posłowiu do mojego wydania powieści Tomasz Macios pisze, że:

Poziom intelektualny Anielki nie jest z pewnością zbyt imponujący, a jej moralność ma charakter wyuczonych formułek katechizmowych. Nawet zakochany Płoszowski dostrzega w dziewczynie filisterstwo cnoty i bezduszność postępowania, które jest raczej uporem niż wiernością małżeńskiej przysiędze.

Słowa te – wyrażające dość powszechną opinię wśród krytyków – wydają się w świetle powyższej analizy ze wszech miar niesprawiedliwe. Nie chodzi o to, że Anielka jestbohaterem jednoznacznie pozytywnym, a Płoszowski jednoznacznie negatywnym, bo niewątpliwie tak nie jest i obydwoje budzą sympatię (i litość). Ale jest ona bohaterem przede wszystkim pozytywnym, przynajmniej jeśli rozpatruje się ją w jej kategoriach społecznych. Anielka zdaje się być modelowym reprezentantem kodu restrykcyjnego: zna swoje miejsce w dość klarownym świecie określonych ról, wie na przykład, co oznacza przysięga małżeńska i jest to dla niej granica nieprzekraczalna. Konsekwentną wierność Anielki, pomimo różnych budzących się w niej uczuć, można uważać za „raczej upór niż wierność” jedynie wówczas, jeśli znaczenie mają dla nas tylko uczucia – czyli dokładnie to, do czego Anielka nie przywiązywała dużego znaczenia albo raczej co starała się podporządkować woli. Dobrze to widać w następującym dialogu, w którym docenia u Płoszowskiego opieranie się uczuciom:

- Żebyś ty wiedziała, żebyś ty wiedziała, co się ze mną dzieje! ... Ona odrzekła ze współczuciem i smutkiem: - Ja wiem .... i tym jesteś lepszy, tym szlachetniejszy ...

Jeśli chodzi o zarzut, że „poziom intelektualny Anielki nie jest z pewnością zbyt imponujący”, to kontrastuje on ze, wspomnianą już, jej zdolnością do zrozumienia niektórych sytuacji społecznych, które nie są zrozumiałe dla arcyinteligentnego Płoszowskiego. Ale zakładając nawet, że Anielka nie była rzeczywiście wybitna pod względem umysłowym, można odwrócić zarzut Maciosa przeciw niemu. Przecież nie każdy na tym świecie ma, choćby z racji wrodzonych zdolności, „imponujący poziom intelektualny” i jest jakimś paradoksem, iż oczekuje się od realistycznej literatury, że będzie portretować samych geniuszy. Nie jest to jednak paradoksem w tym sensie, że właśnie tego można spodziewać się po kodzie rozbudowanym: iż w obliczu braku demokratycznego systemu ról na miarę zwykłych ludzi od każdego oczekuje się „uroczej osobowości”, „wyjątkowości”, geniuszu, osobistego sukcesu. Kod restrykcyjny okazuje się bardziej egalitarny, tak jak bardziej egalitarne jest tradycyjne wesele, na którym każdy ma swoje miejsce we wspólnej zabawie, swoją „rolę”, niż pozbawione rytuału cocktail party, na którym brylują – jak to wcześniej napisaliśmy – „wygadani, zaradni, niezależni, mobilni”.

Druga ważna bohaterka kobieca to Klara Hilst, niemiecka pianistka kochająca się w Płoszowskim i opiekująca się nim w czasie jego choroby pod koniec książki. Jest to postać niezwykle pozytywna, a Płoszowski poświęca dużo miejsca analizie jej osobowości. Obraz, który otrzymujemy, bardzo dobrze pokrywa się z tym, co Bernstein i Douglas wyróżniali jako zalety kodu restrykcyjnego:

Inteligencja jej nie jest nadto obszerna – ale natomiast jasna, dobrze odróżniająca to, co uważa za złe i szpetne, od tego, co uważa za dobre i piękne [tabuizacja!], i wskutek tego niebiedna, a zarazem bardzo pogodna. Jest w niej jakieś zdrowie duchowe, które zresztą często spotyka się u Niemców. Stykając się z nimi tu i ówdzie, zauważyłem, że na przykład tego rodzaju typów, do których należę ja, jest między nimi bardzo niewiele[...] . Niemcy nie biorą w ogóle do serca teoryj, dlatego są spokojni i zdolni do czynu.

Odrzućmy tezę Siekiewicza-Płoszowskiego, która tłumaczy osobowość Klary czynnikami etnicznymi (jej „niemieckością”) i spróbujmy znaleźć wytłumaczenie w duchu zaproponowanej tutaj interpretacji: Klara jest przedstawicielką niemieckiego mieszczaństwa – warstwy wyjątkowo zwartej i zrytualizowanej, co kontrastowało z sytuacją polskiej inteligencji opisywaną przez Sienkiewicza.

Na koniec jeszcze jedna refleksja pod wpływem wspominanego wcześniej posłowia Maciosa. Pisze on, że Bez dogmatu to wyjątkowe dzieło w dorobku Sienkiewicza, bo w kontraście do na przykład Trylogii, bohaterowie kreowani są w nim za pomocą prezentacji ich wnętrza, a nie opisu zewnętrznych wydarzeń, w których biorą udział. Jest to genialna obserwacja, którą można by interpretować w duchu antropologii Douglas: nie tylko Sienkiewicz kreuje w różny sposób swoich bohaterów, ale bohaterowie ci – jako ludzie (bo przecież, choć hipotetyczni, bohaterowie Sienkiewicza, jak wszyscy bohaterowie literaccy, są w jakiejś mierze odbiciami ludzi z krwi i kości) – ukształtowani są przez różne czynniki: odpowiednio przez wgląd we własne wnętrze i przez określone zachowanie zewnętrzne. Nie chodzi więc tylko o strategie literackie, ale o strategie wychowawcze i ogólnie strategie społeczne. Sienkiewicz nie mógłby „wykreować” bohaterów Trylogii w ten sam sposób, w jaki „wykreował” Płoszowskiego, bo po prostu nie byli oni w równym stopniu skoncentrowani na swoim wnętrzu, nie było ono dla nich równie ważne, i w ogóle wnętrze/myśl/jednostkowość ustępowały u nich z reguł zewnętrzu/czynowi/wspólnocie. Literatura o ludziach Trylogii musiała być w jakimś sensie „literaturą kodu restrykcyjnego”: oszczędną psychologicznie, skupioną na wydarzeniach, nie – uczuciach, uproszczoną, przypominającą pierwotne eposy (ale raczej te zasłyszane w wioskach Bantu, niż od indywidualistycznych pigmejów).

* * *

Mary Douglas podkreślała zalety kodu restrykcyjnego i wady kodu rozbudowanego nie dlatego, że pierwszy jest dobry, a drugi zły, lecz raczej, by zrobić trochę na przekór europejskiej współczesności, która wszystkie karty postawiła na kod rozbudowany i zapomniała o dyskretnym uroku kodu restrykcyjnego. W rzeczywistości wydaje się, że oba mają swoje miejsce w ludzkim życiu. Bo jeśli zależy nam na ludzkiej wolności, to trzeba pamiętać, że zniewolenie może płynąć tak samo z wewnątrz, jak i z zewnątrz. Odpowiedzią na przypadek Płoszowskiego byłaby więc zapewne jakaś mieszanka. Mieszanka jego etycznej wrażliwości z osadzeniem w systemie ról reprezentowanym przez Anielkę i burżuazyjną pogodą ducha, którą uosabiała Klara. To wszystko zaś osadzone w przestrzeni nasyconej rytuałami i symbolami komunikującymi sens, dobroć, życzliwość. W jakiejś mierze poszukiwaniem takiego rozwiązania będzie wydana parę lat później Rodzina Połanieckich.

Ilustracja: Henryk Sienkiewicz na safari

Ilustracja: By Juliusz Mien (1842-1905) - link

Kamil Suskiewicz

Opoczno - miasto rodzinne

Opoczno to moje miasto rodzinne. W najdawniejszej zachowanej księdze ślubów parafii św. Bartłomieja – jest to najstarszy z istniejących kościołów opoczyńskich – na pierwszej stronie, w pierwszym wierszu, pod rokiem 1790 widnieje niejaki Grzegorz Suskiewicz, który dnia 30 stycznia poślubił Urszulę Jelonkównę. Pan młody miał lat czterdzieści jeden, panna dziewiętnaście. Przynajmniej od tamtych czasów (a pewnie i wcześniej, ale o tym wiadomo niewiele) Suskiewiczowie żyli w Opocznie, rodzili się, umierali, żenili, zmieniali zawody i miejsca zamieszkania. Aż po początek XX wieku, kiedy to wielu przodków rozjechało się po bliższej okolicy i nieco odleglejszych stronach. Ale nawet dzisiaj w miasteczku nad Wąglanką mieszka wciąż kilku krewniaków (chociaż siódma woda po kisielu).

O tym wszystkim nie wiedziałem jednak jeszcze kilka lat temu, do czasu spotkania z pierwszym rodzinnym genealogiem – Arturem Brzozowiczem, ojcem znanego dziennikarza muzycznego, Grzegorza, i bliskim krewnym mojego dziadka. Spotkania długo nie udawało się zorganizować, a gdy już miało ono dojść do skutku, dzień przez zaplanowanym terminem wuj Artur dostał udaru i wylądował w szpitalu. W końcu spotkaliśmy się dopiero kilka miesięcy później, gdy wrócił już nieco do siebie, choć pozostały pewne problemy z mową. Urywanymi zdaniami opowiadał mi więc, jak przez wiele lat grzebał w papierach urzędowych, parafialnych, rodzinnych – zapełniając białe plamy drzewa geologicznego. Mówił o swoich pościgach za księdzem z Żarnowa, aby wydobyć od niego poszukiwane księgi; i o historii pradziada Ignacego, który podczas pierwszej wojny światowej, stacjonując z armią austriacką w Wiedniu i sprzątając cesarski park, znalazł perłę księżniczki, za co został później sowicie wynagrodzony. Nie starczyłoby tego tekstu, żeby przytoczyć wszystkie opowieści wuja Artura. Pod koniec spotkania przekazał mi swoje zapiski i dyskietkę z danymi. W tych danych znalazłem później informacje o Tomaszu Suskiewiczu, które to informacje zapoczątkowały moje własne poszukiwania i odkrycie opoczyńskiego szlaku rodzinnego. Sprawiły także, że zacząłem bywać w Opocznie – a wizyty tam stały się z czasem czymś podobnym do sentymentalnych odwiedzin Kielc, gdzie się urodziłem, czy rodzinnego (ze strony mamy) Opatowa.

***

„O roku ów! kto ciebie widział w naszym kraju” – powiada XI księga Pana Tadeusza o czasach, gdy Litwa szykowała się na przyjście Napoleona. Ale i Opoczno było w tamtym okresie świadkiem wzmożonych patriotycznych nastrojów. W 1809 świętowano przyłączenie miasteczka do Księstwa Warszawskiego; była uroczysta msza święta, po niej procesja, która przeniosła z kościoła do ratusza napoleońskiego orła (godło państwowe), zakończona odśpiewaniem Te deum. Niedługo potem obchodzono urodziny Napoleona i ślubowano mu wierność. W roku 1812 – czyli roku „owym” – „deputaci na sejmik powiatowy, obradujący w Opocznie pod przewodnictwem Bartłomieja Rudzkiego, zawiązali natomiast konfederację, potwierdzając przysięgą przywiązanie do cesarza Francji”.

Miasto liczyło wtenczas trochę ponad dwa tysiące mieszkańców, z czego więcej niż połowę stanowili Żydzi (ta proporcja utrzymywała się zresztą przez cały wiek XIX). Zabudowę tworzyło 229 domów, w większości drewnianych i parterowych, co wynikało także z tego, że przy dużym zawilgoceniu terenu niechętnie budowano z okolicznych skał wapiennych. Istniały dwa rynki i osobna dzielnica żydowska. Była to społeczność – jak wspominał Pinchas Eilon – „najczęściej biedaków, dla których zamożność była czymś tak odległym, jak Wschód od Zachodu. Większość z nich była skupiona w żydowskim getcie. Było to jedno z nielicznych miast w Polsce, w którym była ulica Żydowska”. Ale stosunki narodowościowe nie rysowały się chyba tak ponuro, jak można by wnioskować z przytoczonego fragmentu. Żydzi zajmowali się głównie krawiectwem, prowadzili też szynki i handlowali; w 1811 roku działało w mieście jedenastu kupców. Chrześcijanie trudnili się szewstwem, kowalstwem, wielu utrzymywało się z rolnictwa. Były to główne gałęzie lokalnej gospodarki. Do tego dochodziły korzyści płynące z położenia na przecięciu traktów handlowych, z południa do Gdańska prowadzącego przez Oksę, Małogoszcz, Radoszyce, Końskie i Inowłódz; oraz ze wschodu na zachód, na Śląsk i do Wielkopolski, przez Radom, Przysuchę i Sulejów. Przejezdni korzystali z opoczyńskich zajazdów z wyszynkiem napojów alkoholowych.

Magistrat posiadał prawo szynkowania piwa i wódki w granicach miasta […] Prowadziły one ostrą walkę ekonomiczną z karczmami starościńskimi pn. Wójtowska (na Starym Mieście) i Zazdrość (przy folwarku miejskim), przyciągającymi chętnych niższymi cenami.

Chociaż wielu mieszkańców zalegało z zapłatą podatków, budżet miasta rok rocznie notował nadwyżkę pieniężną, którą przekazywano do Banku Polskiego w Warszawie na oprocentowany rachunek.

W początkach XIX wieku istniała w Opocznie murowana synagoga – budynek ten stoi do dzisiaj, przy ulicy Zjazdowej, mieszcząc sklep z materiałami budowlanymi (wcześniej było tam kino) – drewniany cheder [żydowska szkoła], łaźnia i dwa żydowskie cmentarze. Chrześcijanie mieli dwie świątynie: wspomniany już kościół św. Bartłomieja oraz mały drewniany – św. Marii Magdaleny. Wokół tego drugiego istniał (i nadal istnieje, podobnie jak sam kościółek, pełniący funkcję kaplicy pogrzebowej) cmentarz, który kilkadziesiąt lat później otoczono murem.

Po tym cmentarzu chodziłem wielokrotnie w poszukiwaniu rodzinnych grobów. Któregoś razu, było to jesienią pięć lat temu, stałem przed grobem Suskiewiczów i Brzuchowskich. Obok mnie przystanęła starsza pani i przez dłuższy czas przyglądała się, co robię; w końcu zapytała, dlaczego fotografuję grób jej rodziny. Powiedziałem, że to także moja rodzina i od słowa do słowa ustaliliśmy, kto jest kim. Była to pani Julia Kowalska, córka Marii z Suskiewiczów Ciesielskiej, urodzona w latach 20. XX wieku. Zaprosiła mnie do swojego mieszkania, gdzie bardzo namawiała na kanapki i herbatę, i pokazywała zdjęcia swojej rodziny. Okazało się przy okazji, że jej mężem był Wojciech Kowalski, syn Stanisława Albina Kowalskiego, słynnego opoczyńskiego pedagoga, twórcy szkolnictwa konspiracyjnego i powojennego. Wśród zdjęć była także fotografia mamy pani Julii, Marii, ze swoją siostrą Apolonią z Suskiewiczów Kłodawską. Były one dwojgiem z dziewięciorga dzieci Wincentego Suskiewicza, urodzonego w 1855 roku, ławnika sądu opoczyńskiego.

Czasy napoleońskie to także początek opoczyńskiego szkolnictwa. Staraniem ówczesnego burmistrza, Jana Amszyńskiego, w roku 1811 otworzono pierwszą szkołę elementarną, którą finansowano ze składkowych pieniędzy mieszkańców Opoczna, Gorzałkowa i Woli Załężnej oraz z dotacji pochodzącej z miejskiego budżetu. Środki te przeznaczano na pensję nauczyciela, pomoce szkolne i wynajem lokalu. Edukacja nie była obowiązkowa. Do szkoły uczęszczało początkowo kilkadziesiąt dzieci, w roku 1817 było już ponad stu uczniów, chrześcijan i Żydów. Nauczyciele zmieniali się w początkowym okresie często i sprawowali się różnie, na przykład niejaki Szneyder, piastujący to stanowisko w 1819 roku, „zasłynął awanturami wywołanymi pod wpływem alkoholu”. Dopiero jego następca, Jan Nepomucen Albrycht, przez ponad dwadzieścia lat swojej działalności przysłużył się rozwojowi szkoły, „nawet w roku 1831 rewolucyjnym, gdzie wszędzie szkoły elementarne ustały, młodzież sobie powierzoną ciągle i nieoderwanie uczył”. Kilka lat po roku rewolucyjnym otworzono również szkołę dla rzemieślników. Majstrowie mieli urzędowy obowiązek posyłać do niej swoich czeladników. Nauka odbywała się w niedzielę, gdyż w pozostałe dni uczniowie pracowali. W 1839 roku uczęszczało do szkoły: 15 szewców, 5 stolarzy, 4 ślusarzy, 2 krawców i jeden bednarz.

Opoczno miało wtenczas dwa szpitale, jeden żydowski (pod numerem 227) i jeden chrześcijański (pod numerem 122, u zbiegu Końskiego Targu i ul. Kuligowskiej; był on wyjątkowo wilgotny, ale dobrze wyposażony, posiadał osiem sal dla chorych). Czołowym lekarzem był chirurg, Jan Nepomucen Tarnopolski, praktykujący wcześniej w Krakowie i Warszawie. Wspomagało go kilku felczerów i cyrulików. Miasto posiadało także aptekę. Pracownicy związani z lecznictwem stanowili, obok duchownych obu wyznań, nauczycieli i notariusza, elitę umysłową miasta, która liczyła zapewne 30-40 osób.

W drugiej dekadzie XIX wieku topografię miasta wyznaczała siatka ponad dwudziestu ulic posiadających nazwy zwyczajowe (Kołomurna, Błotna, Ku Młynowi) i oficjalne (Inowłodzka, Stare Miasto, Warszawska) oraz jednolitą numerację domów. Za najlepsze lokalizacje uchodził Rynek, okolice zamku, ulice Szewska, Błotna i Piaseczna. W roku 1812: burmistrz Jan Amszyński mieszkał pod numerem 34, na Długiej; w Rynku pod 14 obywatel Tomasz Saski, trzy domy dalej jego brat Tomasz; mieszkanie przy Żydowskiej 255 należało do Herszla Fuxa, krawca, a numer 125 przy tejże ulicy do Bereka Junga, kotlarza. Dnia 9 sierpnia tegoż roku „umarł w domu swoim pod numerem 131, mieszkający na Targowicy” Grzegorz Suskiewicz.

***

„W latach osiemdziesiątych ubiegłego [XIX] wieku – pisze w swojej książce o Kielcach Jerzy Jerzmanowski – powstanie styczniowe było już wspomnieniem. Najlepiej pamiętał je w Opocznie, osiadły tu rejent Józef Hübner, uczestnik walk. Prawie umierającego wydobyła go rodzina z warszawskiej cytadeli”. Opoczno znalazło się poza głównym nurtem działań powstańczych. Wiadomo jedynie, że już kilka lat wcześniej działała w mieście komórka konspiracyjna. Zagadką pozostaje, dlaczego Opocznianie nie zorganizowali w 1861 roku antyrosyjskiej manifestacji, których wiele przetoczyło się wtedy po kraju (choć rok później wystawiono przy ulicy Piotrkowskiej 59 kapliczkę upamiętniającą tamte wydarzenia). Po rozpoczęciu Powstania, gdy z miasta wymaszerowały wojska rosyjskie, zostało ono zajęte przez oddział Józefa Łakińskiego (stanowiący część wojsk Langiewicza). Mianował się Łakiński naczelnikiem sił zbrojnych powiatu opoczyńskiego. Aby powiększyć swój oddział zarządził powszechną mobilizację młodych mężczyzn, co wzbudziło niechęć do władz powstańczych, zwłaszcza wśród okolicznych chłopów. Zresztą oddział Łakińskiego po kilku dniach opuścił miasto, na wieść o nadciągających jednostkach majora Dońca-Chmielnickiego, które w konsekwencji zajęły Opoczno. Kolejne miesiące przyniosły szereg potyczek prowadzonych w okolicznych lasach m. in. przez oddziały Jana Rudowskiego, dowódcy Pułku Opoczyńskiego. W samym mieście było już jednak spokojnie, echa powstańcze odzywały się jedynie w takich miejscach, jak carskie więzienie z celą śmierci w kamienicy przy ulicy Szpitalnej 12. Może o tym więzieniu jest mowa w jednym z fragmentów Wiernej rzeki Stefana Żeromskiego:

Jeden Żyd, karczmarz tutejszy, co końmi handluje, a właściwie koniokrad, widział się z wujenką, jak wracała skądś z Sandomierskiego. To znowu była wieść między tutejszymi chłopami, co teraz wyłapują powstańców, żeby ich do Cyngiera odstawić – że się stara o uwolnienie wujaszka z więzienia w Opocznie.

Jedenaście numerów dalej stał budynek szpitala. W szpitalu tym Hilary Suffczyński, ówczesny miejski lekarz wspierający powstańców, leczył Andrzeja Kozerawskiego, jednego z kilkunastu Opocznian uczestniczących w walkach, który wskutek odniesionych ran ostatecznie zmarł. Zarówno Suffczyński jak i Kozerawski są pochowani na cmentarzu św. Marii Magdaleny.

Spoczywa tam również wspomniany już Józef Hübner. Po Powstaniu dokończył on studia prawnicze i został notariuszem w Opocznie. Pod koniec wieku jego dom „był ośrodkiem życia towarzyskiego miasteczka, zwłaszcza kiedy dorosły dzieci: dwie córki i dwóch synów”. Działał tam amatorski zespół teatralny. Jeden z synów Józefa, Zygmunt, też wybrał później zawód prawnika, w 1923 roku został Ministrem Spraw Wewnętrznych w rządzie Władysława Grabskiego, po wojnie był notariuszem w Warszawie. Drugi syn, dziedziczący imię po ojcu, poszedł ścieżką artystyczną, dyrygował m. in. orkiestrze ludowej w Spale.

Codzienne życie miasta niewiele się zmieniło. W latach 60. XIX wieku ówczesny burmistrz, niejaki Samborski pisał:

Utrzymanie tutejszych mieszkańców katolików, którym brakuje ducha spekulacji i przemysłu, stanowi rolnictwo, któremu nieco profesje, zwłaszcza szewstwo, posiłkują. Żydzi zwykle profesjami [tzn. rzemiosłami] i handlem zajmują się. Z profesji najwięcej u katolików szewstwo, a u Żydów krawiectwo pomnaża się, których wyroby w miejscu i na jarmarkach w sąsiednich miastach zbywają.

Mimo powracających co jakiś czas (1831, 1837, 1850) epidemii cholery, ludność Opoczna systematycznie rosła: w 1871 roku wynosiła prawie 3,5 tysiąca osób, w 1895 już ponad 5 tysięcy. W tych samych latach odnotowano odpowiednio 268 i 326 domów, przy czym w ostatniej dekadzie XIX wieku prawie połowę stanowiły domy murowane. Rozbudowywano też infrastrukturę, zaczęła działać poczta i urząd telegraficzny, wyremontowano mosty na ulicach Żydowskiej, Kuligowskiej i Szewskiej. W 1885 roku z Koluszek doprowadzono odnogę kolei dąbrowsko-iwanogrodzkiej.

Rolę miejskiego deptaka, miejsca popołudniowych spacerów pełniła ulica Kościelna prowadząca do Rynku (dzisiejszego Placu Kościuszki) i przebiegająca obok fary św. Bartłomieja. W latach siedemdziesiątych XIX wieku ulicę tą wyprostowano i wyposażono w trotuar, zastępując nim dotychczasowy bruk. Wieczorami gazowe latarnie rozświetlały ciemność. Również obecnie Plac Kościuszki jest miejscem centralnym, zwłaszcza w dzień świąteczny, gdy po mszy wierni ustawiają się w kolejce do lodziarni w jednej z kamienic rynku. Pełno wtedy ludzi, hałasują masowo odjeżdżające samochody. Później jednak, ku popołudniowi, wszystko cichnie, ulice pustoszeją, stoją parterowe domki z otwartymi drzwiami, jak wtedy, pewnego upalnego dnia, gdy – po sumie u Bartłomieja – szliśmy z rodziną na spacer Kościelną i Staromiejską. Odchodzące na boki ulice Piwna, Garncarska, Szewska z parterowymi zabudowaniami, niskimi oknami i szerokimi dachami trwały zamyślone, jakby przeniesione z wieku XIX.

W tamtym czasie, przed ponad stu laty, Opoczno miało jeszcze drugi rynek zwany Końskim Targiem, który mieścił się w okolicach dzisiejszego Placu Kilińskiego. Nazwę nosił nieprzypadkową, jeszcze w międzywojniu odbywały się tam bowiem wystawy rolnicze (jedną uwieczniono nawet na fotografiach), gdzie hodowcy prezentują najdorodniejsze świnie, krowy, konie. Przy skrzyżowaniu dróg na Piotrków i na Inowłódz stał (wyburzono go w 1975 roku) długi parterowy dom, biały z czarnym zmurszałym dachem i okiennicami. W domu tym niemal sto lat przed jego rozbiórką, bo w 1877 roku urodził się Włodzimierz Perzyński, prozaik, komediopisarz i dziennikarz, może najbardziej znany swego czasu opocznianin. Uczył się w Warszawie i Petersburgu, studiował, a później także pracował jako dziennikarz „Głosu Narodu”, w Krakowie, gdzie zaprzyjaźnił się ze śmietanką artystyczną początku XX wieku: Orkanem, Nowaczyńskim, Przybyszewskim, Boyem-Żeleńskim. Mieszkał we Francji, Szwajcarii, Włoszech, po czym osiadł w Warszawie. Zasłynął kilkoma komediami wystawianymi w teatrach Lwowa, Krakowa, Warszawy – począwszy od 1904, gdy zadebiutował Lekkomyślną siostrą. Tam, jak i w innych swoich utworach – z których najbardziej znane to Aszantka i Szczęście Frania – eksploatuje tematykę mieszczańskich intryg, podwójnej moralności, uwikłań uczuciowo-pieniężnych. W owych czasach były to chyba jednak bardziej problemy kosmopolitycznej Warszawy czy dekadenckiego Krakowie, aniżeli ubogiego prowincjonalnego Opoczna.

Choć i tutaj wkradał się pomału wielki świat, zwłaszcza od czasu uruchomienia linii kolejowej. Żyjące dotychczas z rzemiosła, rolnictwa i małego handlu miasteczko – pod koniec XIX wieku doświadczyło skutków rewolucji przemysłowej. Najbardziej spektakularną inwestycją była założona w 1895 roku fabryka ceramiki zlokalizowana przy ul. Staromiejskiej. Wywodziła się ona z powstałej kilka lat wcześniej cegielni stworzonej przez Jana Dziewulskiego oraz braci Władysława i Józefa Lange. Siedziba firmy mieściła się początkowo w starym dworku modrzewiowym przy ulicy Cichej. Niedługo jednak centrala przeniosła się do Warszawy, a nazwę zmieniono na Towarzystwo Akcyjne Fabryk Ceramicznych „Dziewulski i Lange”. Zakłady te, posiadające drugą fabrykę w guberni charkowskiej, rozwijały się bardzo prężnie. Zyskały międzynarodową sławę, o czym zaświadczają medale wystaw powszechnych w Kijowie, Petersburgu, Paryżu. W 1913 roku firma zatrudniała ponad 700 robotników. Około 25% swojej produkcji sprzedawała na terenie Królestwa Polskiego, resztę eksportowano do Rosji. Przed pierwszą wojną „Dziewulski i Lange” dokupili drugą działkę, przy ulicy Piotrkowskiej, gdzie zaczęli stawiać piece do produkcji płytek szkliwionych.

Na przełomie XIX i XX wieku powstawały również mniejsze, bardziej lokalne inicjatywy przemysłowe, jak zakłady produkcji cementu należące do Towarzystwa Akcyjnego „Opoczno”, olejarnia Icka Fuksa czy browar braci Kunkel. Patrzę na zdjęcie rodziny Kunklów z 1907. Nestor rodu – Fryderyk Kunkel, który przeniósł się z Wielkopolski do Opoczna i założył tutaj browar w 1872 roku – siedzi pośrodku, wokół niego kilkadziesiąt osób: dzieci, wnuków, krewnych. Byli najbogatszą rodziną w Opocznie tamtych czasów, posiadali wiele zakładów produkcyjnych i ogromne majątki ziemskie. Dzisiaj kwartał pomiędzy Piwną, gdzie mieściły się browary Kunklów, a Garncarską, z której wjeżdżało się do ich obszernej posiadłości – wypełniają senne parterowe domki. Gdzieniegdzie widać jednak fragment starego muru z jakimiś kawałkami ogrodzenia i bramy, a spoza nich wyglądają stare drzewa, może pozostałość dawnego parku i sadu.

Splendor bogaczy nie udzielał się jednak przeważającej większości mieszkańców. W 1891 roku zaledwie około stu opocznian mogło uchodzić za zamożnych. W gronie tym było siedmiu kupców prowadzących własne sklepy (Batawia, Fajgenblat, Mortkowicz, Szydłowski, Rabe, Rozenbaum, Wajnsztok). Ostatni z nich posiadał także cztery domy w centrum Opoczna. Poza tym, wspomniani i inni przemysłowcy oraz przedstawiciele miejskiej inteligencji z profesji urzędniczej, lekarskiej, prawniczej. Urząd Miasta zatrudniał wtenczas burmistrza (w drugiej połowie wieku, zapewne w wyniku represji popowstaniowych, pełnili te funkcje głównie Rosjanie), kilkunastu urzędników, dwóch stróży, dozorcę miejskich latarń i akuszerkę.

Lata 80. XIX wieku przyniosły pewną stagnację opoczyńskiego szkolnictwa. Dlaczego tak się działo, pomimo rosnącej liczby ludności i rozwoju gospodarczego? Powiada się, że powodem był brak budynku szkoły (a więc tułaczka po różnych wynajmowanych, zawilgoconych lokalach) oraz koedukacyjny charakter kształcenia (zgorszenie?). W 1893 roku magistrat postarał się więc o nowy budynek, dziewczynki i chłopców rozdzielono, stworzono bibliotekę (liczącą 250 pozycji). Powstały również prywatne inicjatywy kształceniowe, w tym niewielkie szkoły szczebla średniego. Jednak budynek szkoły początkowej najwyraźniej szybko okazał się niewystarczający, gdyż już około 1910 podjęto plany budowy nowego gmachu:

Dom szkolny zaprojektowano na rogu ulic Inowłodzkiej i Koński Targ. Zachowany projekt przedstawia piętrowy, ładny budynek, mający tworzyć kompleks z sąsiadującym z nim placem zabaw i sadami-ogrodami dla szkoły.

Uczniowie pojawili się tam prawdopodobnie jeszcze przed pierwszą wojną. Jest to ten sam budynek, w którym dziś mieści się Szkoła Podstawowa nr 2. Dawne Opoczno miało jeszcze jeden znany budynek szkolny, przed wojną siedzibę tzw. preparandy nauczycielskiej. Stał on już za zamkiem, na rogu obecnych ulic Szewskiej i 17 sierpnia. Zachowało się kilka jego fotografii z różnych okresów. Na jednej z nich (lata 20. XX wieku) widać kawałek muru przyzamkowego i trzech młodzieńców stojących na tle świeżego piętrowego gmachu z szerokim balkonem na rogu. Po wojnie budynek mieścił wspomnianą Dwójkę (przed przenosinami na Plac Kilińskiego), później internat, w końcu mieszkania, a na dole pralnię i PZMOT. W latach 80. spłonął i został rozebrany. Jak dotąd nic na jego miejscu nie zbudowano, zostawiając teren roślinom.

Przełom XIX i XX wieku obfitował w nowe inicjatywy społeczne. Powołano do życia Towarzystwo Ochotniczej Straży Ogniowej, którego inicjatorami byli m. in. Władysław Lange i Karol Kunkel. Po kilku latach działalności zrzeszało już ono ponad dwieście osób. Dzieliło się na cztery oddziały: toporników, sikawkowy, wodny i ochronny. Jednym z głównych celów straży, obok walki z pożarami, była działalność kulturalna. W 1905 roku stworzono więc dwunastoosobową orkiestrę. Trzydzieści lat później jej prowadzenie powierzono Janowi Suskiewiczowi. W 1893 staraniem mieszkańców powiatu opoczyńskiego, na czele z hr. Zofią Broel-Plater, utworzono stowarzyszenie spożywców. Kilka lat później powołano do życia kasę pożyczkowo-oszczędnościową. Natomiast z inicjatywy opoczyńskiej inteligencji powstało Powiatowe Kuratorium Trzeźwości Ludowej „mające propagować poprzez tworzenie herbaciarni, jadłodajni i bibliotek ideę abstynencji alkoholowej”. Zasięg tego przedsięwzięcia i skala realizacji jego celów pozostają sprawą nieznaną, choć herbaciarnię i bibliotekę rzeczywiście utworzono; zorganizowano także kursy dokształcające dla dorosłych oraz teatr amatorski. W takim to stanie wzmożonej aktywności społecznej wkraczała w wiek XX licząca już ponad 7 tysięcy mieszkańców społeczność opoczyńska. Bariery dalszego rozwoju pozostawały już tylko po stronie czynników politycznych. Ale wkrótce i one miały zniknąć.

***

„Gdy w lipcu 1914 r. – pisał Stanisław Ucholc, późniejszy urzędnik opoczyński – wiadomość o sarajewskim zamachu na austriackiego następcę objęła cały świat i doszła do naszego miasta, spokojne zazwyczaj i ciche miasteczko poruszyło się jakimś niespokojnym odruchem. Mieszkańców przeszedł dreszcz niepokoju i trwogi”. Wkrótce potem wybuchła pierwsza wojna. Wojna, która mocno – w przeciwieństwie do wcześniejszych zrywów niepodległościowych – dała się Opocznu we znaki. Zamieniło się ono na kilka lat w miasteczko przyfrontowe. Mieszkańcy przywykli do huku artyleryjskich wystrzałów, zakłady przemysłowe (w większości) wstrzymały działalność. Na skutek problemów żywnościowych powołano Komitet Ratunkowy, bowiem – jak pisano – „gdy choroby, głód i chłód zabierają setki ofiar, dziś właśnie należałoby szczególniejszą pieczą otoczyć suteryny, poddasza i te klitki, skąd w zastraszającym tempie rozchodzi się groźna dla wszystkich […] epidemia duru brzusznego. Nie ma już dnia, żeby nie było kilku skromnych pogrzebów”. Jednak wojna przyniosła także stopniowe odzyskiwanie pola na froncie niepodległościowym. Z armią austriacką przybyli do miasta Legioniści. Zainstalowali się w domu Makarewiczów przy Rynku i rozpoczęli akcję werbunkową. Odpowiadali także za większość akcji patriotycznych, jak założenie czytelni w 125. Rocznicę Konstytucji 3 maja (1916 rok), odsłonięcie popiersia Kościuszki na rynku w stulecie jego śmierci (1917 rok) czy wystawianie polskich sztuk teatralnych.

Jedną z czołowych postaci w lokalnych strukturach Piłsudczykowskich był Stefan Janas. Stanął on na czele oddziałów POW, które w 1918 roku dokonały rozbrojenia wojsk austriackich. Odbyło się to w sposób pokojowy, broń składano w cerkwi, która stała wtenczas na dziedzińcu przed zamkiem. Janas urodził się w 1876 roku w Paradyżu. Był popularnym społecznikiem opoczyńskim na długo przed pierwszą wojną. Przy wsparciu – znanej nam już – rodziny Hübnerów stworzył amatorski zespół teatralny, który wystawiał m. in. patriotyczne przedstawienia o Powstaniu Kościuszkowskim. Założył także sierociniec „Samarytanin”, spółdzielnię spożywców „Przyszłość” i pierwsze kino w Opocznie pod wiele mówiącą nazwą – „Flirt”. Prowadził patriotyczny pochód, który przeszedł ulicami miasta w 1905 roku. W czasie pierwszej wojny był redaktorem pism: „Prawda” i „To i Owo”. Zgłosił się jako ochotnik na wojnę 1920 roku, z której nigdy nie wrócił. Połowę swojego majątku zapisał na cele społeczne.

Rok 1918 stał się początkiem upragnionej niepodległości. Jak pisał Karol Kozerawski (syn Ewy z Suskiewiczów):

Byłem świadkiem, kiedy dokonano aktu historycznego zasadzenia czterech drzewek dębu pod budynkiem Miejskiej Rady Narodowej przy Placu Kościelnym w Opocznie. Ówczesny burmistrz miast obywatel Ślepowron Mieroszewski, przemawiając okolicznościowo do zebranych obywateli, powiedział m. in. że dla upamiętnienia historycznej chwili odzyskania przez Polskę niepodległości nadaje posadzonym drzewkom symboliczną nazwę Dęby Wolności. Oddając drzewka w opiekę miejscowego społeczeństwa apelował, aby wieść o tym wydarzeniu przekazywali potomnym.

Dzisiaj tamte dęby są już potężnymi drzewami, które dają cień (lecz również aurę szemranego miejsca) Placowi Kościuszki. Trudno powiedzieć, na ile przekazują one wciąż wieść o wydarzeniu. Wiadomo jednak, że drzewa okazały się po raz kolejny trwalsze od państw, a dęby wolności przyszło nam od zakończenia pierwszej wojny sadzić jeszcze nie raz.

Lecz wróćmy z tej niepotrzebnej może dygresji. Jest rok 1918. Odrodzone państwo polskie odbudowuje (tworzy na nowo, próbując spiąć w całość trzy zabory) struktury administracyjne. Powiat opoczyński zostaje przypisany do województwa kieleckiego, pozostanie w nim przez prawie całe dwudziestolecie. Opoczno wyszło z pierwszej wojny ze zwiększoną – głównie za sprawą migracji z bardziej zagrożonych części kraju – liczbą ludności. W 1918 wynosiła ona ponad 8 tysięcy. Powoli odradzał się przemysł (w 1939 roku istniało 28 zakładów zatrudniających tysiąc osób), handel (132 sklepy detaliczne w 1939 roku), rozrywka (restauracje, herbaciarnie, piwiarnie, cukiernia), organizowano cotygodniowe targi, na którym okoliczni chłopi sprzedawali płody rolne, a zaopatrywali się w produkty rzemieślnicze.

Gdy przeglądam fotografie z tego okresu, uwagę wzbudzają liczne zdjęcia zbiorowe przedstawiające różne grupy zawodowe lub społeczne. Legioniści w charakterystycznych mundurach. Pracownicy kolejowi w błyszczących butach, z takimiż guzikami przy dwurzędowych marynarkach. Pracownicy urzędu miasta, w trzech rzędach – stojący, siedzący i pół-leżący, pod krawatem lub w muchach, niektórzy z frywolnymi nieco kapeluszami. Dalej sztab straży miejskiej trzymający mundurowe czapki na kolanach i funkcjonariusz Komendy Powiatowej Policji w długich płaszczach. Pracownicy Urzędu Skarbowego w wysokich białych kołnierzykach i prążkowanych krawatach. W końcu przedstawiciele Spółdzielni Spożywców, drużyna opoczyńskiego Sokoła, hufce junackie, orkiestra dęta i chór, teatr amatorski, pracownicy Zakładów Ceramicznych „Dziewulski i Lange”, klasy szkolne, sportowcy. Można by tak jeszcze wymieniać. Może się mylę, ale mam wrażenie, że przebija z tych zdjęć jedna ważna rzecz – poczucie wspólnoty. Lub lepiej, różnych wspólnot, istniejących na różnych poziomach życia. Każda z nich ma swój kod przynależności: odpowiedni strój (zawsze bardzo staranny), sposób uczesania, nawet prezencję. Jest w tym coś krzepiącego, niemalże rodzinnego, jakieś zakorzenienie w lokalnej społeczności.

To lokalne osadzenie wzmacniały z pewnością wyrosłe po 1918 roku inicjatywy wydawnicze. Lecz i pod tym względem miało Opoczno wcześniejszy, najwyższej klasy wzór. Jakub Mortkowicz przyszedł na świat w 1876 jako syn Eliasza Mortkowicza, z pewnością mieszkającego w żydowskiej części miasta, choć trudno ustalić dziś, gdzie dokładnie. Musiała to być jednak – w przeciwieństwie do całej dzielnicy – rodzina zamożna, gdyż oddała syna na nauki do Radomia. Tam Jakub ukończył gimnazjum. Później studiował w Monachium, Brukseli, Antwerpii. Zamieszkał w Warszawie. Związał się PPS-em, za kolportaż nielegalnej prasy osadzono go najpierw w X pawilonie Cytadeli, a następnie zesłano na Kaukaz. Po powrocie w 1903 roku do Warszawy założył firmę wydawniczo-księgarską, która później kilkakrotnie zmieniała nazwę, dołączając do swej działalności także drukarnię. Przez prawie trzydzieści lat działalności pod kierownictwem opocznianina wydała ona ponad 700 pozycji i stała się niewątpliwie jedną z najważniejszych oficyn międzywojnia. Drukowała m. in. dzieła Nietzschego i wiele powieści Żeromskiego, a także kilka tytułów prasowych, w tym skamandryckie „Pro Arte et Studio”. Nie wiadomo, czy Mortkowicz miał w tym czasie jakieś związki z Opocznem. Czy przyjeżdżał tu często? Czy odwiedzał rodzinę w żydowskie święta?

Wiadomo natomiast, że około roku 1930 jego firma popadła w kłopoty finansowe wskutek kryzysu gospodarczego. W wyniku tego, rok później Mortkowicz popełnił samobójstwo, pisząc w liście pożegnalnym: „Nie byłem kupcem i nie umieram jako kupiec”. Wydawnictwo jednak przetrwało i miało istnieć jeszcze do lat 50. prowadzone dzielnie przez jego żonę Janinę i córkę Halinę (mamę współczesnej pisarki Joanny Olczak-Ronikier), którym pomagała, zwłaszcza podczas okupacji, Anna Żeromska.

Pierwsza drukarnia w Opocznie powstała natomiast w 1907 roku. Mieściła się w kamienicy przy rynku i należała do Ignacego Adamczyka. Przedsiębiorca ten, już po odzyskaniu niepodległości, uruchomił dużą drukarnię w formie spółki akcyjnej. Równolegle powstało kilka innych zakładów drukarskich: Szymchy Praszkera, Romana Klimkiewicza (od 1929 burmistrza Opoczna) czy Ignacego Figura przy Placu Kilińskiego. Praszker drukował m. in. gazetę „To i Owo”, której redaktorem był przedstawiony już PPS-owiec, Stefan Janas. Linia pisma, uruchomionego w 1917 roku, sprowadzała się do sekwencji: „garść myśli politycznych, odrobinę wierszy, humoru i satyry”. Nieco później Janas wydawał także „Prawdę” – dwutygodnik poświęcony sprawom robotników. Z innych tytułów warto wymienić: tygodnik „Ziemia Opoczyńska” (redakcję stanowili m. in. ks. Walenty Popowski i rejent Józef Hübner), dwutygodnik „Gazeta Opoczyńska” (za którą stał Stefan Jasiński – prokurent Banku Ziemi Polskiej), kwartalnik „Wiadomości Opoczyńskie” (Kazimierz Stańczykowski). Swoje gazety miały także środowiska nauczycielskie, spółdzielcze, lokalne stronnictwa polityczne. Chociaż nie wszystkie z powyższych tytułów miały charakter trwały, a niektóre były jedynie wynikiem powojennego niepodległościowego entuzjazmu – to jednak uderza skala aktywności wydawniczej. Znów, jak w przypadku zdjęć różnych grup zawodowych, pojawia się pytanie – stawiane może z nutą zazdrości czy sentymentu – jak tak mała społeczność (trzykrotnie mniejsza od dzisiejszej społeczności opoczyńskiej) była w stanie wydać z siebie tak duże dzieło? I znów jednej z odpowiedzi można by szukać w więziach wspólnotowych, w zapale zrodzonym z wspólnej pracy, z poczucia wspólnego celu.

Im dalej w dwudziestolecie, tym mniej chyba z tego wspólnego ducha pozostawało. Opoczno, które u progu niepodległości było silnym ośrodkiem PPS-owskim (co pokazały też pierwsze wolne wybory), stało się w latach 30. świadkiem powracających starć między sanacją o Stronnictwem Narodowym. Przypomnijmy: pierwsza z nich wprowadzała wtenczas coraz bardziej autorytarne rządy, druga walczyła o odzyskanie wpływów. Działalność opozycyjna SN zaowocowała stworzeniem narodowych związków zawodowych w fabryce „Dziewulski i Lange” w Opocznie (zakładali go Antoni Kularski i Kaziemierz Morawski) i w fabryce braci Kobylańskich w Drzewicy (ta rola przypadła Marianowi Suskiewiczowi). Dochodziło też do bójek między zwolennikami stronnictw, jak np. w 1937 roku, gdy „powracająca z Opoczna furmanką delegacja placówki SN z Odrzywołu została napadnięta przez 20 członków PPS z Drzewicy. W czasie zajścia członkowie SN doznali lekkich obrażeń i stracili proporzec”. Antagonizmy rysowały się też we wspomnianych tytułach prasowych. Np. gdy upadła „Ziemia Opoczyńska” uważana za organ prawicy, kojarzona z PPS-em redakcja „Prawdy” przyjęła to następującym oświadczeniem: „Nie żałujemy jej, nie płaczemy nad jej trumną, bo nie odczuwamy najmniejszego żalu i nie mamy powodu do płaczu. Gryzła nas czasem, no bo jak każda endecka gazeta posiadała wilcze kły”. Niestety, w końcu lat 30. wilcze kły były widoczne po obu stronach politycznego sporu. Kryzys ekonomiczny przyniósł także nawoływania ze strony prawicy do bojkotu żydowskiego handlu i rzemiosła. Ten niechlubny proceder skutkował wybijaniem szyb w sklepach, przewracaniem straganów, pobiciami – również w powiecie opoczyńskim, choć sama stolica powiatu nie zanotowała większych incydentów antyżydowskich. Polityczna kłótnia i społeczna walka były smutną kodą odzyskanej dwadzieścia lat wcześniej niepodległości. By jeszcze raz posłużyć się słowami wieszcza: „Była to maszkarada, zapustna swawola/ Po której miał przyjść wkrótce wielki post – niewola!”.

***

Druga wojna była dla Opoczna wydarzeniem dziejowym. Rozgrywała się na różnych poziomach – od walki czynnej, przez konspirację, po tajne nauczanie – których nie sposób tu wyczerpująco opisać. Była także końcem epoki, końcem dawnego świata. Przede wszystkim doszło tu – jak w tylu innych miasteczkach i miastach Polski – do całkowitej zagłady Żydów, których w listopadzie 1940 roku Niemcy zgromadzili w getcie. Na smutnych fotografiach widać stłoczonych ludzi – w sumie było tu ponad 7 tysięcy Żydów z Opoczna i okolicy – na tle (dobrze nam już znanych) ulic Szpitalnej, Błotnej, Zjazdowej, Kilkaset osób zginęło podczas pobytu w getcie. Pozostałych w styczniu 1943 przewieziono do Treblinki. Cytowany już Pinchas Eilon pisał: „Niesamowitym jest, że miasteczko to zostało zmiecione z powierzchni ziemi, a jeśli nawet ktoś do niego zabłądzi, w ogóle go nie pozna i nie znajdzie w nim żadnego Żyda. Ani na ulicy Berka Joselewicza, ani na Grobelnej, ani na pobliskich ulicach nie spotka się już Żydów – ani rabinów, ani bogacza, ani żebraka, ani przedsiębiorcy, ani mędrca. Oni wszyscy tu żyli, a teraz ich nie ma. Nie wiadomo nawet gdzie są ich groby”. Była to pierwsza rana na ciele miasta. Drugą, nie tak ogromną w swojej skali, ale równie brzemienną w skutki zadano opocznianom wyznania chrześcijańskiego.

Pani Julia Kowalska opowiadała, jak jej ciotka, Apolonia z Suskiewiczów Kłodawska była świadkiem przewiezienia na cmentarz choleryczny ciała swojego bratanka, Mariana Suskiewicza. Rzecz działa się wieczorem, w ścisłej tajemnicy, zwłoki przywieziono chłopskim wozem, ukryte w sianie i złożono w nieznanym miejscu. Marian Suskiewicz, pseudonim „Sosna”, przed wojną działacz SN w Drzewicy, był bowiem w 1943 roku komendantem NSZ-AK Obwodu Opoczno i zginął w walce z oddziałem niemieckim w Białaczowie. Kilka miesięcy wcześniej podczas starcia Gwardii Ludowej „Lwy” z NSZ – które było jednym z wielu epizodów, toczącej się w cieniu głównych starć, wojny domowej – w zakładach Gerlacha, śmierć poniosło trzech jego młodszych braci: Edward, Stanisław i Józef.

Z kolei Jan Suskiewicz, który przed wojną prowadził orkiestrę strażacką, został aresztowany przez gestapo w związku z akcją konspiracyjną (13 października 1942 roku w kawiarni przy ul. Piotrkowskiej 50 jeden z członków Komendy Powiatu NOW zastrzelił dwóch niemieckich żandarmów; w ramach działań represyjny aresztowano kilkanaście osób, z których część rozstrzelano na miejscu). Jan został wywieziony do Dachau, gdzie zginął w 1944 roku. To m. in. on pochowany jest – chyba tylko symbolicznie – w grobie, przed którym poznałem panią Julię Kowalską. Przy jego imieniu oraz imieniu jego młodszego brata, Zdzisława, widnieje napis „ofiary hitleryzmu”. Ich ciotka, Maria z Suskiewiczów Ciesielska stała na czele zorganizowanej w 1945 delegacji do Oświęcimia, która przywiozła stamtąd urnę z prochami spalonych. Dała ona początek pomnikowi wystawionemu na cmentarzu, tuż obok kościółka św. Marii Magdaleny.

Tragedię dwóch – żydowskiej i chrześcijańskiej – społeczności Opoczna metaforycznie ilustrują może dzieje najbardziej charakterystycznego budynku w mieście. Zamek – bo o nim mowa – został wzniesiony za czasów Kazimierza Wielkiego. Król chętnie się w nim zatrzymywał – podobno dlatego, że w Opocznie mieszkała jego żydowska kochanka o imieniu Estera, której dom (tzw. Dom Esterki) był ponoć połączony specjalnym tunelem z zamkiem. To połączenie też może w jakiś symboliczny sposób opisuje losy miasta: dwie grupy różnych wyznań, żyjące pozornie obok siebie, ale w rzeczywistości nierozerwalnie złączone.

W czasie drugiej wojny Niemcy postanowili poszerzyć opoczyńską drogę w kierunku Radomia. Z tego powodu wyburzyli część zamku. Zachowało się zdjęcie, na którym widać budynek już po rozbiórce. Jedna połowa przestała istnieć, druga stoi odrapana, nadkruszona, z odsłoniętym wnętrzem. Trochę tak, jak społeczność Opoczna: jedna jej część zniknęła, a ta która pozostała nie potrafi samodzielnie funkcjonować.

***

W czasach informatyzacji stosunkowo łatwo dotrzeć do dawnych dokumentów. Stąd największym problemem dzisiejszego genealoga nie są wcale poszukiwania odległej historii. Dużo trudniej jest – paradoksalnie – odkryć historię najnowszą, powojenną, połączyć brakujące ogniwa między dawnymi a dzisiejszymi pokoleniami. Dlatego wciąż nie znam pochodzenia, powiązań, stopnia pokrewieństwa wielu współczesnych Suskiewiczów, także tych żyjących w Opocznie. Powodem jest może fakt, że nie utrzymujemy już dzisiaj tak bliskich stosunków z dalszą rodziną, nie opowiadamy sobie wieczorami o rodzinnych parantelach. Swoje robi na pewno tempo życia i zwiększona mobilność.

Wydaje mi się, że przed podobnym problemem stają współcześnie polskie miasteczka, a może w ogóle wszelkie polskie społeczności. Potrafimy dowiedzieć się wiele o tym, jacy byliśmy dawniej, mamy dostęp do naszej historii. Nie wiemy jednak, jak współczesność wiąże się z tą historią. Nie wiemy, co nam się stało i kim my się staliśmy. Nie wiemy więc również, jak powinniśmy żyć. Są to białe plamy naszej tożsamości. Dopóki ich nie zapełnimy, wszelkie rozprawianie o rozwoju gospodarczym prowincji będzie zwykłym budowaniem na piasku. Tymczasem trwała budowla wymaga solidnych, kamiennych podstaw. Niechby i takich, jak wilgotna skała wapienna, na której kiedyś zbudowano Opoczno.

Zdjęcia wykonał: Paweł Trzeźwiński, opocznianin

Rozmowa numeru

z Martą Kwaśnicką, pisarką - o życiu, literaturze i rozeznawaniu duchowym

rozmawia: Marcin Suskiewicz

rozmawia: Marcin Suskiewicz

Spotkaliśmy się w Jamie Michalika przy Floriańskiej. Adres ten zaproponowała moja rozmówczyni, „bo jest zwykle pusto i będzie można spokojnie porozmawiać”. Tam przeprowadzała – mówi mi – swoje wywiady na temat romantyzmu, które ukazywały się potem w „44” i „Pressjach”. Ale oprócz tego, że puste i ciche, jest to też miejsce dość wyjątkowe.

Niesamowite jest w sumie to wnętrze, prawda?

Tak, te wszystkie młodopolskie elementy... Ale to jest tak, jak z całą naszą tradycją – niby wszyscy wiedzą, że to miejsce istnieje, ale prawie nikt, poza wycieczkami, tutaj nie przychodzi.

I nagle pomyślałem, że to zdanie dobrze oddaje sens twórczości Marty Kwaśnickiej. Tam, gdzie chodzą już chyba tylko wycieczki, ona znajduje miejsca wciąż pulsujące aktualnością; w dawnej kulturze, odsyłanej przez wielu do muzeum, widzi treści ponadczasowe, potrafiące dotknąć tzw. współczesnego człowieka do żywego.

Zamówiliśmy kawę i herbatę, Marta zaproponowała, by przejść na ty, męczyłem się trochę z dyktafonem – i rozpoczęliśmy rozmowę.

„Do miejsc, w których się uczyliśmy i gdzie nas ukształtowano, zawsze ma się specjalny stosunek [...]. Szkołę niesie się w sobie już zawsze jako część własnego DNA”. To fragment twojej książki o królowej Jadwidze, a dokładnie rozdziału o Uniwersytecie Jagiellońskim – uniwersytecie, który Jadwiga współtworzyła, a na którym ty – tych kilka wieków później – studiowałaś. Ale piszesz po prostu: szkoły. I o szkoły, jeśli pozwolisz, chciałbym cię zapytać. A przy okazji ogólnie o środowisko, w którym „cię ukształtowano”.

Wychowałam się na katowickim Giszowcu, ale nie mam śląskiego pochodzenia – moja rodzina jest napływowa. Giszowiec – dzielnica opisana przez Małgorzatę Szejnert w Czarnym ogrodzie – został wybudowany ponad sto lat temu jako nieco utopijne osiedle-ogród dla górników. Potem za PRL-u większą część tego pierwotnego osiedla niestety wyburzono, zachowały się tylko resztki. Ja mieszkałam w zwykłym bloku, a właściwie w dwóch różnych. Wokół mojego pierwszego bloku – w którym mieszkałam chyba do 15. roku życia – stały drzewa, pozostałość Puszczy Pszczyńskiej.

O, jest więc i twój własny kontakt z puszczą! O puszczy, jako ważnej składowej polskiego imaginarium, piszesz w jednym z moich ulubionych esejów twojego autorstwa, W sprawie grzybobrania.

No tak (śmiech). To były wysokie, stare drzewa, dziś na wielu z nich są plakietki „Pomnik przyrody”. Jeśli miałabym określić dokładnie miejsce, w którym „spędziłam dzieciństwo”, to byłby to właśnie ten blok otoczony drzewami. I także tam, na Giszowcu, była moja podstawówka. Zupełnie zwykła, do której chodziłam z kolegami z bloku.

Ale może potem było jakieś niezwykłe liceum?

Nie, też zupełnie zwykłe, ale już w innej dzielnicy Katowic. Kiedy mnie do niego przyjęto, dopiero co straciło imię Nowotki, a w trakcie mojej nauki zyskało imię generała Maczka. W Katowicach nie ma słynnych liceów, takich jak te, które istnieją w Krakowie, Warszawie czy Trójmieście i wokół których tworzą się potem całe wielopokoleniowe środowiska. Pomiędzy katowickimi ogólniakami nie było wielkich różnic. Moje liceum było zatem przeciętne, takie, w którym chodzi o dostarczanie wszystkim uśrednionej, przeciętnej edukacji. Może w tym sensie mogę powiedzieć, że moim udziałem był „typowy polski los”. Większość Polaków ma przecież mieszane pochodzenie, kończyła jakieś prowincjonalne szkoły i potem dopiero ewentualnie trafiała na ważniejsze uniwersytety. Ja też rosłam z takim przekonaniem, że prawdziwe życie zacznie się dopiero na studiach.

Z drugiej strony jest też przecież trochę osób, które swój „złoty okres” miały właśnie liceum – tu przychodzi na myśl książka Madame Libery, o której lubisz wspominać.

Dla mnie na pewno ważniejsze były studia. W liceum było dość nudno, choć muszę przyznać, że miałam dobrą polonistkę. To była zresztą ta sama polonistka, która uczyła Szymona Babuchowskiego, dziś poetę i dziennikarza, oraz Wojciecha Rusinka, krytyka, wice-naczelnego dwutygodnika „ArtPapier”, bo oni skończyli to samo liceum. Pamiętam stamtąd jeszcze matematyka – bardzo sympatycznego, ale jednocześnie dość wymagającego – i budzącą strach fizyczkę. Ale muszę podkreślić, że jako nastolatka możliwość intensywniejszego niż rówieśnicy kontaktu z kulturą miałam także dzięki mamie, która zabierała mnie na wystawy, spektakle i koncerty. Chadzała gdzieś w zasadzie bez przerwy i ja na ogół z nią, a potem już sama.

Wspomniałaś wcześniej, że twoja rodzina „napłynęła” na Śląsk. Skąd?

Ojej, to dość skomplikowany temat. Moja mama dorastała w Olsztynie, tata z kolei w Ostródzie, a poznali się na studiach w Gdańsku. Babcia ze strony mamy urodziła się na terenie dzisiejszej Ukrainy, a dziadek pochodził z Zamojszczyzny, po wojnie trafili na Warmię. Natomiast babcia ze strony taty – która jako jedyna z moich dziadków nadal żyje – pochodzi z pomorskiej inteligencji o korzeniach mieszczańsko-szlacheckich. Dziadek z kolei urodził się w zaścianku pod Białymstokiem i jego rodzina ciągle tam mieszka.

Po liceum pojechałaś na studia do Krakowa.

Wahałam się między Warszawą a Krakowem, a w końcu wybrałam Kraków i Uniwersytet Jagielloński. Zaczęłam od archeologii, ale bardzo szybko straciłam do niej zapał. Postanowiłam wziąć drugi kierunek, filozofię. Skończyłam oba. Tak naprawdę przez wiele lat utrzymywałam się jednak właśnie z archeologii. Najpierw na tak zwanych wykopaliskach ratunkowych przy okazji budowy autostrad, potem w Anglii. Jeszcze później jako magister archeologii zostałam redaktorem działu naukowego na portalu Polskiego Radia.

Z Tomkiem poznaliście się na archeologii, prawda?

Tak, i wzięliśmy ślub wcześnie, zaraz po drugim roku. Dostałam możliwość wyjazdu do Liège na Erasmusa i chcieliśmy pojechać tam razem, już jako małżeństwo.

Ślady twoich pobytów w Liège i Anglii znajdziemy w esejach ze zbioru Krew z mlekiem, więc jest to może dobra okazja, żeby porozmawiać przez chwilę o literaturze. Jeden z twoich „angielskich” szkiców dotyczy Jane Austen i jej książek, w których znajdujesz – wydaje mi się to bardzo oryginalne – elementy etyki cnoty. Te postaci, które angielska pisarka podaje niejako za wzór, potrafią nie tylko rozpoznawać dobro rozumem, ale też konsekwentnie podążać za nim wolą i w ten sposób kształtować w sobie dobre nawyki. Ale ciekawe – i niedzisiejsze – jest już to, że u Austen w ogóle znajdujemy wzory do naśladowania. Czy myślisz, że taka jest rola dobrej literatury: by podsuwać wzorce? W Jadwidze piszesz: „[...] życie jest grą na historię. Tak właśnie literatura walczy o nas i dla nas. Daje nam dobre narracje, abyśmy ich używali zamiast złych. Właśnie po to istnieje”.

Etykę cnoty znajduje u Austen także MacIntyre w Dziedzictwie cnoty, poświęcając sporo miejsca jej książkom. Literatura z pewnością może dostarczać wzorców etycznych. Pisarze potrafią często bardzo wnikliwie dostrzegać i opisywać kłopoty, które w sposób nieunikniony wiążą się z ludzka kondycją, jakieś mechanizmy, których często nie uświadamiamy sobie w pełni, podawać rozwiązania. Z drugiej strony mogą też opisywać miejsca ciemne i złe, ale w taki sposób, że czujemy, iż takie nie powinny być. Literatura nie powinna się natomiast nigdy nicością napawać – gdy jednak właśnie opisuje nicość jako nicość, to może być budująca. Tak jest na przykład u Houellebecqa – tam nie ma dobrych wzorców, dobrych wyborów, ale cała ta literatura jest przesycona strasznym głodem, tęsknotą za czymś innym, niż opisywany przez niego świat.

Ten drugi rodzaj pisania – od strony braku dobra – jest równie potrzebny? Czy może jest tak, że należy, powiedzmy, wybaczyć go Houllebecqowi, ale jeśli ma się choćby mglistą koncepcję dobrego stanu rzeczy, samemu tworzyć literaturę jednoznaczniej pozytywną?

Jest tyle literatur, ile jest pisarskich wrażliwości, a poza tym nas, czytelników bardzo często zachwycają i budują książki, po których byśmy się tego na pierwszy rzut oka nie spodziewali. Dobry pisarz stworzy wielką literaturę z banału lub rozpaczy, a ktoś, kto pisze o pięknych i mądrych rzeczach, może być grafomanem. Każdy z nas jest jakoś wybrakowany i czegoś w sztuce poszukuje. To, co piszemy i co robimy, także nasze wybory czytelnicze są dyktowane właśnie przez nasze „głody”. Dlatego bałabym się podawać jakieś ogólne zasady, których trzeba się trzymać podczas pisania.

Wspominałaś o twojej polonistce z liceum. Miałaś jeszcze jakichś innych ważnych nauczycieli, którzy cię uformowali – może jakichś mistrzów?

Żaden z moich nauczycieli nie stał się moim mistrzem, bo relacja mistrz-uczeń jest jednak wyjątkowa, bardziej intensywna niż zwykłe kontakty profesora ze studentem. Miałam jednak szczęście współpracować z kilkoma wyjątkowymi osobami, które sporo mnie nauczyły. Świetnym przykładem jest promotor mojego doktoratu, profesor muzykologii i zakonnik werbista, ksiądz Piotr Nawrot. Kiedy wracam myślami do naszej współpracy, widzę, jak inspirująca była dla mnie jego postawa życiowa. Ojciec Piotr (tak go nazywają studenci) bardzo dużo w życiu osiągnął – i to własną ciężką pracą, której się nigdy nie bał. Jest badaczem o wielkim dorobku i międzynarodowej renomie. Z jednej strony jest świadomy swojej wartości; potrafi powiedzieć wprost, kiedy coś budzi jego sprzeciw. Ale z drugiej strony kompletnie się ze swoją pozycją nie obnosi, jest pokorny i skromny. Ten brak ostentacji, otwartość i spokój zawsze mi imponowały.

Twój doktorat był na temat dość osobliwy: o muzyce redukcji jezuickich w Ameryce Łacińskiej. Wiem, że wiąże się to z twoim zainteresowaniem jezuitami. Dlaczego akurat jezuici? Dla tercjarza dominikańskiego jest to trudne do pojęcia (śmiech).

Prawdziwa duchowość ignacjańska jest szalenie odważna, stawia na heroizm. Pierwsi jezuici działali trochę jak magma, która jest w stanie przyczepić się do wszystkiego, ale nie po to, żeby się dostosować, tylko by to przepalić. I to jest coś, co wydało mi się bardzo pociągające. Myślę, że św. Ignacy może nas sporo nauczyć także współcześnie. O jezuitach pisałam już moją pracę magisterską – dokładnie o rosyjskim jezuicie Iwanie Gagarinie SJ i jego „niedokończonej dyskusji” z myślicielem prawosławnym Aleksym Chomiakowem. Właściwie to dzięki tej pracy odkryłam jezuitów – i od razu się nimi zakręciłam.

Tak to właśnie ujęła: „zakręciłam się”. I wtedy zdałem sobie sprawę, że pytając o jej ulubiony temat zrobiłem szczelinę w tamie i wkrótce zaleje mnie potok ignacjańskich informacji i przemyśleń. Marta Kwaśnicka to filigranowa osóbka mówiąca z szybkością karabinu maszynowego. Z obawy o miejsce na serwerze tę część rozmowy musieliśmy niestety skrócić.

Doktorat też postanowiłam napisać o nich – o ich redukcjach, czyli słynnych osadach misyjnych w Ameryce Łacińskiej. I wtedy właśnie poznałam ojca Piotra – napisałam do niego, a on, chociaż zwykle przebywa w Boliwii, odpisał i zaproponował mi współpracę.

Ojciec Piotr specjalizuje się w muzyce redukcji jezuickich.

Tak. Zaczęło się od tego, że wysłano go do Ameryki Łacińskiej jako misjonarza. Chciał, zdaje się, do Azji, ale zakon postanowił, że pojedzie właśnie do Ameryki. I tam, na misjach, konkretnie w Boliwii, natrafił na ślady muzyki dawnych redukcji.

Muzyki, która zaginęła.

Było wiadomo ze źródeł pisanych, że w redukcjach kwitło niesamowite życie muzyczne, bo Indianie mieli wielkie zdolności i szybko nauczyli się wykonywać trudną barokową muzykę, stali się wirtuozami. Muzyka z redukcji stała często na wyższym poziomie niż ta w kolonialnych katedrach. Ale rzeczywiście w pewnym momencie zaginęła dla nauki. I dopiero w latach 70. i 80. XX wieku, najpierw w pewnym stopniu za sprawą szwajcarskiego architekta Hansa Rotha, ale przede wszystkim właśnie za sprawą ojca Piotra, została na nowo odkryta. On po prostu zdobył zaufanie Indian i ci zaczęli udostępniać mu rękopisy z zapisem dawnej muzyki – a że miał przygotowanie muzyczne, potrafił docenić ich wartość. Jeździł więc po indiańskich wioskach i zbierał materiały, a z czasem stworzył archiwa muzyczne z tysiącami rękopisów. Zaczął też tę muzykę rekonstruować – bo Indianie co prawda wciąż ją w niektórych wioskach wykonywali, ale już nie z takim rozmachem, jak na początku. Powstał festiwal, na który zjeżdżają wykonawcy z całego świata. Na podstawie swoich odkryć napisał doktorat na Uniwersytecie Katolickim w Waszyngtonie, potem wydał wiele tomów opracowań i partytur z muzyką redukcyjną. Wiele z tych rękopisów ciągle czeka na swoją kolej. Ojciec Piotr to naprawdę niezwykły człowiek, wielokrotnie odznaczany i nagradzany, stypendysta Guggenheima. O jego badaniach pisały np. Washington Post czy Financial Times. W Boliwii ma status ważnej osobistości, a w Polsce jest prawie zupełnie nieznany. Od trzydziestu lat mieszka za granicą, ale jest też wykładowcą Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

O czym dokładnie był twój doktorat?

Był częściowym opracowaniem jednego z redukcyjnych gatunków muzycznych. Na podstawie zachowanych rękopisów rekonstruowałam teksty pieśni. Przy okazji mogłam przyjrzeć się, w jaki sposób nawraca się za pomocą kultury, i to kultury najwyższej klasy. Jezuici szli do Indian, którzy wiedli półkoczownicze życie, i uczyli ich muzyki na poziomie Vivaldiego. Zakonnicy stworzyli całe europejskie miasteczka, z domkami, arkadowymi dziedzińcami, barokowymi kościołami. I Indianie, przyjmując europejską kulturę, przyjmowali też cały przekaz, który się z nią wiąże. Z drugiej strony wnosili własną wrażliwość, więc barok misyjny jest zauważalnie różny od europejskiego – ale to wciąż barok. Właśnie podczas prac nad doktoratem zdałam sobie sprawę, że forma europejskiego życia jest integralnie połączona z treścią duchową, wokół której wyrosła, z Objawieniem. Okazało się też, że nie dało się tej wiary w pełni przekazać, nie przekazując Indianom najpierw zasad panujących w społecznościach osiadłych, na przykład stałości czy nawyku pracy, której efekty, np. plony, nie pojawiają się od razu. Jezuici uczyli też Indian idei własności prywatnej, rzemiosła, sztuki, no a przede wszystkim muzyki. Redukcje jezuickie to była ostra praca w kulturze, która zresztą odniosła zamierzony skutek, bo Indianie przyjęli proponowaną im tożsamość jako własną. Kiedy wypędzono jezuitów z posiadłości hiszpańskich, Indianie nadal uważali kulturę redukcyjną za swoją. Kiedy uciekali przed opresją kolonistów, zabierali ze sobą nuty z okresu jezuickiego, strzegli ich. Temat był naprawdę fascynujący, ale ja mieszkałam wtedy w Warszawie i miałam etat w Polskim Radiu. Pracowałam osiem godzin, a do doktoratu siadałam wieczorami, zmęczona – tak ten doktorat powstawał i to niestety trochę widać.

Jezuici nie wszędzie stosowali tę samą taktykę.

Powiem inaczej: taktyka była podobna, bo zawsze chodziło działanie poprzez kulturę, tylko realizowano to na różne sposoby. Do Indian jezuici szli z muzyką i nowym modelem życia. Natomiast na przykład w Chinach Towarzystwo musiało postępować inaczej, bo Chińczycy posiadali własną wysoce rozwiniętą kulturę i ta europejska nie była dla nich interesująca. Jezuici stosowali więc to, co dziś nazwalibyśmy inkulturacją: próbowali zaadaptować chrześcijaństwo do chińskiego kontekstu. Na przykład ubierali się tak, jak mnisi buddyjscy i mędrcy konfucjańscy, wyjaśniali chrześcijaństwo w tamtejszych kategoriach, tłumaczyli Pismo święte i teksty liturgiczne na chiński, akceptowali niektóre zwyczaje konfucjańskie, natomiast elity „kokietowali” matematyką i kartografią. Rzym, obawiając się tego, co oni tam wyprawiają i martwiąc się, czy na pewno przekazują niezniekształconą wiarę, z czasem zakazał takich praktyk, co oznaczało likwidację misji w Chinach. Ale dla mnie to, co jezuici tam robili, do pewnego stopnia jest inspirujące – a przynajmniej skłania do zastanowienia się nad tym, co jest istotą chrześcijaństwa, a co tylko zachodnim przyzwyczajeniem, które w nowym kontekście można poświęcić dla skuteczności misyjnej. Na pewno trzeba być tutaj bardzo ostrożnym, ale istnieje także pewne pole manewru. Zresztą Pius XII potem zrehabilitował sporą część jezuickich praktyk w Chinach. Dla mnie najważniejsze jest jednak co innego – czy jezuici, wezwani przez Rzym, zostawią to, w co zainwestowali swoje siły, środki i swoje osobowości. Tu się streszcza dla mnie cały charyzmat jezuitów. Z jednej strony – tak jak cała nowożytność, której są dziećmi – stawiają na indywidualność, ale z drugiej strony – inaczej niż nowożytność – na posłuszeństwo, pokorę. To jest ten kluczowy moment próby: czy czwarty ślub zadziała i na przykład ktoś, kto całą swoją indywidualność zaangażował w daną misję, w duchu posłuszeństwa ją opuści? Ten akcent na posłuszeństwo pozwalał jezuitom utrzymać kierownicę, choć ich właściwym charyzmatem była w zasadzie „jazda bez trzymanki”. Ale to oczywiście nie znaczy, że zawsze jestem po stronie jezuitów. Na przykład w sporze Towarzystwa z Pascalem o kazuistykę bliżej mi do Pascala, chociaż i jego „Prowincjałki” prezentują rzeczywistość w sposób przerysowany. Takie problemy jak kazuistyka zwykle wynikają ze zdrady pierwotnego charyzmatu: nasi założyciele byli charyzmatyczni, ale my bądźmy realistami, zadomówmy się jakoś w świecie, skodyfikujmy wszystko, także to, co powinno być płynne i wynikać raczej z męstwa, indywidualnego rozeznania duchowego i chrześcijańskiej miłości.

Charyzmat jezuitów bardzo różni się na przykład od tego benedyktynów.

Tak, ale oba rodzaje posługiwania są potrzebne i muszą pozostawać ze sobą w łączności. Potrzebni są ci, którzy „świecą z wysoka” – po to są wspólnoty klauzurowe, opactwa benedyktyńskie, po to było zawsze Święte Oficjum, które strzeże czystości wiary. Ale potrzebni są również harcerze, zwiadowcy, którzy wchodzą w strefy półcienia lub ciemności i tam podejmują starania, by światło zaczęło sięgać dalej. Tę drugą rolę odgrywają w Kościele jezuici, chociaż oczywiście nie tylko. Ale ich przykład jest bardzo ciekawy teraz, gdy potrzeba podejmować dialog z nowoczesnością: znów pojawia się pytanie, na ile można się odkształcić, by nie utracić tożsamości. I konieczność ostrej pracy w kulturze.

Twoje zainteresowanie jezuitami wiąże się z jakimś osobistym kontaktem z tym zgromadzeniem?

Nie, to jest taka miłość typowo platoniczna (śmiech), z lektur, modlitwy. Ale zaowocowała dwiema monografiami.

Twoje prace – magisterska i doktorska – ukazały się jako książki. Ale dopiero Krew z mlekiem nazywasz swoim debiutem.

Debiutem literackim, bo wcześniejsze książki to były typowe prace naukowe. Krew z mlekiem rzeczywiście stanowi ważną cezurę w moim życiu. Wcześniej oczywiście czasami marzyłam, żeby wydać książkę literacką, ale nie traktowałam tych ambicji poważnie. Zawsze mówiłam sobie: trzymajmy się gleby, konkretu. A po ukazaniu się Krwi z mlekiem poczułam, że w jakiejś mierze mogę swoje marzenia zrealizować.

Jest taki szkic, który nie został opublikowany i jest dostępny tylko na twoim blogu, ale wydaje mi się ważny: Własny pokój na Zakrzówku. Oprócz tego, że pięknie opisujesz tam, co widzisz z okna – a znów widzisz drzewa, wśród których tym razem dodatkowo grasują dziki, bażanty, zające – a więc oprócz tego, odwołujesz się także do sentencjonalnego stwierdzenia Virginii Woolf, że warunkiem istnienia kobiecej twórczości literackiej jest „500 funtów rocznego dochodu oraz własny pokój zamykany na klucz”. Przytoczę może dłuższy fragment twojego tekstu:

[...] nie można wznosić się na wyżyny geniuszu, jeśli w żołądku kiszki grają marsza, a myśli zaprząta troska o dach nad głową. Jezuici, którzy stworzyli mityczne redukcje w Ameryce Łacińskiej, doszli do tego samego wniosku: najpierw zatroszczyli się o utrzymanie Indian, zanim zaczęli „ulepszać” ich swoją nauką. Głodny Indianin będzie chciał ukraść, aby przeżyć. Nie zrozumie subtelności etyki Zachodu. Trudniej będzie do niego trafić z Dobrą Nowiną. Bieda zbyt często (nie zawsze) jest matką cynizmu. A zatem najpierw pola uprawne i domy, a potem Ewangelia i sztuka.

I tak samo jest z wielką literaturą, która zawsze przecież rodzi się z jakiegoś zbytku. Czym jest nasza osławiona kultura, jeśli nie dążeniem do tego, co piękne, dobre i smaczne? Te wartości nie rodzą się zaś same. Najpierw musi pojawić się spokój, prywatność i komfort niezapracowywania się na śmierć w celach zarobkowych, a dopiero potem możliwy jest sonet czy symfonia.

A więc twórczość nie jest możliwa bez pewnego minimalnego komfortu życia, stabilności, spokoju. Nie miałaś tych rzeczy na doktoracie. Teraz masz?

W Warszawie spędziliśmy trzy lata, ale w pewnym momencie stwierdziliśmy, że nie chcemy tam dalej mieszkać i wracamy do Krakowa. Tak więc od sześciu lat mieszkamy na Zakrzówku. Jestem w zasadzie typową kurą domową: zajmuję się domem, sprzątam, gotuję, a przy okazji jeszcze do niedawna pracowałam w Polskim Radiu, ale już zdalnie, bez etatu, nie wychodząc z domu.

Byłaś zadowolona z tej zmiany?

Ostatnie sześć krakowskich lat to był chyba najszczęśliwszy okres w moim życiu. Siedziałam w domu, kiedy chciałam, zajmowałam się pracą, i miałam wreszcie trochę czasu na własne pisanie.

A ten własny pokój, o którego znaczeniu piszesz, to musi być rzeczywiście zupełnie oddzielny pokój, „zamykany na klucz”?

W moim przypadku dzielę pokój do pracy z mężem, ale też rzeczywiście często jestem w nim sama. To nie musi być osobny pokój, ale jakiś własny kąt, własna przestrzeń, w której czujemy się bezpiecznie, bo chodzi właśnie o poczucie bezpieczeństwa, stabilizacji. O brak presji, bo jak się pisze pod presją, to często nie pisze się dobrze. A poza tym literatura karmi się literaturą, więc żeby coś sensownego napisać, to trzeba najpierw dużo przeczytać – no chyba, że jest się kimś absolutnie genialnym, samorodnym poetą, ale nawet samorodni poeci zwykle są bardziej oczytani, niż się wydaje. Więc oprócz czasu na pisanie trzeba mieć czas na czytanie.

Czyli trochę czasu tylko dla siebie i skrawek miejsca tylko dla siebie.

Tak, bez tych dwóch rzeczy trudno o jakąkolwiek twórczość. I chyba przede wszystkim dotyczy to kobiet, bo ten motyw własnego kąta pojawia się właśnie w rozważaniach kobiecych, choćby u wspomnianej Virginii Woolf, u Jane Austen także.

Nie wspomniałaś jeszcze o pracy na uczelni.

Rzeczywiście, po przeprowadzce do Krakowa dostałam pracę na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, najpierw w Instytucie Historii Sztuki i Kultury, a potem w Instytucie Muzyki Kościelnej, bo to było bardziej zgodne z tematem mojego doktoratu. Ale że nie jestem muzykologiem ani muzykiem, mam tylko podstawowe wykształcenie muzyczne, więc kompletnie nie pasowałam do swojego instytutu. Ludzie tam byli bardzo kochani i chcieli mnie zatrzymać, ale w końcu stwierdziłam, że niepotrzebnie blokuję im etat – zwłaszcza, że gdybym kiedykolwiek myślała o habilitacji, to musiałabym się „przebranżowić” i byłaby to habilitacja związana z historią literatury, polonistyką. Poza tym nie znosiłam uczelnianej biurokracji. Zrezygnowałam więc z etatu, ale zachowałam dwa kursy.

Wspomniałaś o polonistyce. Nie żałujesz, że studiowałaś co innego? Czytałem twój niedawny tekst o Andrzeju Kijowskim. To typowy tekst krytyczny, literaturoznawczy.

Żałuję. Gdybym miała teraz cofnąć się w czasie, to poszłabym na polonistykę.

Pomyślałem o fragmencie Krwi z mlekiem, w którym Marta pisze, że „[...] zawsze niesiemy ze sobą wszystko, co nam się przydarzyło. El Greco nie malowałby tak, jak malował, gdyby nie przeszedł kolejnych etapów swojego życia: greckiego, włoskiego i hiszpańskiego”. W jej własnej twórczości też jest to wszystko, co przeżyła i o czym teraz opowiadała: archeologia i filozofia, Kraków, Anglia, Liége, doktorat, Zakrzówek.

W międzyczasie w kawiarni zrobiło się gwarniej – nastała pora obiadowa. Ale nie dla Marty, która pracuje w nocy, wstaje późno, a obiady jada wieczorem. Rozmawialiśmy więc dalej.

Pytając wcześniej o mistrzów, miałem w planach, by rozszerzyć potem to pytanie z rzeczywistych nauczycieli na pisarzy, których cenisz – by zapytać cię o twoich „mistrzów literackich”. Ale chyba ważniejszą dla ciebie kategorią jest przyjaźń: pisarze, których lubisz, nie muszą być wprost autorytetem, na przykład w kwestii stylu, ale muszą być osobami, z którymi potrafisz się zaprzyjaźnić.

To rzeczywiście jest chyba dobry pomysł, by mówić o „przyjaciołach literackich”, nie o „mistrzach”. Bo to sprawa dość skomplikowana – istnieje wielu pisarzy, u których, powiedzmy, coś podpatrzyłam, jeśli chodzi o rozwiązania literackie, lub których dzieła mi imponują, ale to nie znaczy, że wszyscy ci autorzy są dla mnie jednakowo ważni. A jednocześnie ci, którzy są dla mnie naprawdę istotni, nie muszą być pod każdym względem autorytetami. Dlatego wolę mówić o przyjaciołach. Przyjaciel ma czasem słabsze momenty, irytujące nawyki lub poglądy, z którymi się nie zgadzamy, ale nie przestaje być przyjacielem. Z przyjaciółmi łączy nas jednak pewna bliskość, duchowa intymność – i tak jest także w przypadku lektury naszych ulubionych autorów. Można też użyć metafory rodziny – bo członków rodziny łączą pewne podobieństwa, ale są też różnice, czasem głębokie. A mimo to nie przestają być rodziną.

Kto więc należy do twoich literackich przyjaciół i twojej literackiej rodziny?

Jest dość spora i chyba niezbyt oryginalna. Wymienię kilka najważniejszych nazwisk i pominę żyjących autorów. Wspomniałeś o Kijowskim i jest on na pewno jednym z moich przyjaciół. Cenię go za jego dar uchwytywania zjawisk: nie tylko zauważania ich, ale także nazywania, bo to drugie jest równie trudne jak pierwsze. Potem: Herling-Grudziński, którego czytałam w liceum i zaczęłam na nowo dopiero stosunkowo niedawno, Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz. No i Bobkowski, który chodził własnymi ścieżkami; wydaje się, że przedkładał wolność nad prestiż. Chciałabym zawsze być po jego stronie w tej sprawie.

Bronisz go przed jego krytykami.

Tak, choć to spór nie tyle o samego Bobkowskiego, ile w ogóle o nasz stosunek do pisarskich biografii. Czasem za dużo w nim podejścia „sensacyjnego”. Wydaje mi się, że okoliczności powstania dzieła – na przykład to, że było ono redagowane po jakimś czasie od napisania – nie zmieniają jego wartości. Co nie znaczy, że pochwalam to, że Bobkowskiemu zdarzały się przekłamania dotyczące własnego życiorysu. To była taka typowa pisarska próżność: stworzył pewien mit na swój temat i chciał go pielęgnować. Owszem, bardzo potrzeba nam autorów, którzy będą reprezentowali jedność życia i dzieła; pokażą, że da się zastosować ich własne zalecenia w praktyce. Ale jeśli mamy wybitne dzieło, do którego życiorys autora nie dorasta, to czy mamy takie dzieło odrzucić? Przecież jeśli przyjaciel okazuje się świnią, to jest to oczywiście rozczarowujące, nawet bardzo, ale mimo to można go napominać, nawracać i próbować przyjaźnić się dalej (śmiech). W każdym razie nie trzeba od razu przekreślać twórczości osoby, której życiorys nie był nieskazitelny czy nawet był pełen upadków – bo taka twórczość wciąż może być dla nas budująca. A literatura powinna przede wszystkim budować czytelnika.

A kto jest dla ciebie ważny z dawniejszych twórców?

Na pewno sporo materiału do przemyśleń dają mi polscy romantycy. Nie wiem, czy mogłabym ich nazwać moimi przyjaciółmi; to raczej antenaci, których trzeba mieć w pamięci, rozważyć, w jakim stopniu to, co mówili, jest aktualne. Może Mickiewicz piszący Pana Tadeusza jest moim przyjacielem, ale, mimo że jest genialnym poetą, to zwykle bardziej mnie drażni, niż się z nim zgadzam (choć to, że mnie drażni, sprawia, że jest dla mnie ważny, bo muszę przepracowywać powody swojej irytacji, zrozumieć je, co jest doskonałym tematem do przemyśleń). Podobnie Słowacki, wspaniały – podzielam jego tęsknotę za wielkością duchową, ale w szczegółach się już rozchodzimy. U Norwida z kolei rozczarowuje mnie to, jak on pisze (śmiech), ale jego światopogląd jest mi chyba wśród romantyków najbliższy. Zdarzało mi się też podczytywać Wyspiańskiego. Są wreszcie autorzy zagraniczni, na przykład Jane Austen. Ona jest z cyklu „autorów ocalających”, bo każda kobieta, która chce pisać, musi w pewnym momencie zadać sobie pytanie, jak to robić – a Austen udowodniła, że można pisać bez zaprzeczania swojej kobiecości, stać się klasykiem i przy tym nie uprawiać hermetycznej „twórczości kobiecej”.

A święci?

Gdybym miała wskazać świętego „pierwszej pomocy”, do którego się modlę, kiedy mam jakiś problem do rozwiązania, to będzie to pewnie Ignacy z Loyoli. Poza tym święta Teresa z Ávili. Ona dostała od Boga dar wymowności: nie miała wielkiego wykształcenia, a jednak jej pisma zaliczane są do klasyki literatury hiszpańskiej. Imponuje mi jej autoironia, to, jak potrafiła łączyć niesamowite doświadczenia duchowe z sarkastycznym poczuciem humoru. Z polskich świętych oczywiście Jadwiga – patronka w chwilach, w których potrzeba męstwa – a także, poprzez Jadwigę, święty Stanisław, coraz bardziej. I Jan Paweł II – teraz na Wawelu są jego relikwie, można pójść i się pomodlić. Ale przede wszystkim polecam różaniec.

Powiedz może coś więcej o Jadwidze, bo to w końcu bohaterka twojej ostatniej książki. Czy jest to książka „kobieca”?

Nie. To znaczy oczywiście napisałam ją jako kobieta i Jadwiga też mnie interesuje w pewnym sensie jako kobieta, która musi sobie poradzić w trudnych, przełomowych okolicznościach. Przede wszystkim jednak jest to książka o dorastaniu do bycia monarchą i do świętości. Podstawowe problemy, trwogi i nadzieje są dla obu płci takie same. Wszyscy jesteśmy powołani do brania odpowiedzialności za siebie i osoby, które przy nas stoją; powinniśmy też stanowić punkt oparcia dla otoczenia, motywować innych do tego, żeby byli lepsi, w miarę możliwości bronić ich przed złem. Mówiąc krótko: wszyscy powinniśmy być monarchami.

Zamiast być niewolnikami.

Dokładnie. Jadwiga jest szczególnie ciekawym przypadkiem, bo jest świętym monarchą. A więc tym najprawdziwszym, bo w świętość jest już wpisane bycie punktem odniesienia, a z kolei monarcha to źródłowo człowiek namaszczony, mesjasz przez małe „m”, ktoś powołany do świętości. Jej życie było dorastaniem do tej roli.

Podkreślasz, że wolisz pisać o człowieku w ogóle niż o kobiecie, a jednak można u ciebie, myślę, znaleźć elementy „sprawy kobiecej”. Dla ciebie jest oczywiste, że kobiecie należy się – jak to się dzisiaj mówi – podmiotowość, prawo do wzięcia życia we własne ręce.

Tak, ale apel o podmiotowość to była wyjściowa „sprawa kobieca”, taki protofeminizm. Dziś feminizm zajmuje się już czymś innym – i nie jest mi bliski.

Poprosiłem Martę o dedykację w moim egzemplarzu Krwi z mlekiem.

Który sierpnia dziś mamy? 24? 25?

Był 27. Tak to widać jest, gdy ktoś jest pisarzem.

Rozmowa zbliżała się do końca, więc postanowiłem zadać to jedno, najważniejsze pytanie. Pytanie, jakie chyba każdy młody fan pragnie zadać osobie, którą uważa za autorytet, dajmy na to, ulubionemu piosenkarzowi. Pytanie oczywiście o to, jak pogodzić ascezę z sensualizmem i jak rozumieć zdanie św. Brygidy w tym temacie.

W eseju poświęconym Gerardowi Manley’owi Hopkinsowi SJ, angielskiemu jezuicie i poecie, wspominasz o „poście oczu”, jaki Hopkins w pewnym momencie swojego życia sobie urządził. Piszesz nieco przekornie: „Zamykać się na obłoki i kwitnące drzewa, choćby stukały gałęziami w okno [...], nie patrzeć na renesansowe malarstwo, nie śledzić przebiegu gotyckich ostrołuków – co za pomysł?”. To jak: dobry to był pomysł, czy zły? Albo inaczej: czy trzeba czasem ascetycznie ograniczać swój kontakt z pięknem przyrody i sztuki, czy nigdy? Święta Brygida Szwedzka pisze gdzieś, że trzeba szukać w życiu raczej brzydoty niż piękna. Ma rację?

Po pierwsze piękno jako takie jest dobre, bo jest „blaskiem prawdy”. Ale żyjemy w upadłym świecie i często zdarza się, że piękno zasklepia nas w doczesności, za bardzo przywiązuje do tego co tu i teraz. Stąd bierze się nieufność do piękna, która pojawia się u niektórych świętych. Artyści natomiast bywają nadwrażliwcami i często odczuwają rzeczywistość w sposób szczególnie intensywny. Po prostu: to, co widzą, co odczuwają, silniej na nich działa, przez to mogą łatwo osunąć się w nadmierny sensualizm czy wzruszeniowość. W historii kultury nie brakuje przecież takich przypadków. I do tego zawsze służyła asceza: żeby nie tracić nad sobą kontroli. Tak ja rozumiałabym cytat z Brygidy. „Raczej brzydoty niż piękna...” – to jest bardzo radykalne postawienie sprawy. Jeśli żyjemy w świecie, nie w klauzurze, i w dodatku mamy powołanie jakoś związane z twórczością artystyczną, to nie możemy się w pełni zamknąć na piękno i rzeczy dla nas inspirujące. Ale chodzi o to, żeby doznawać ich tyle, ile nam jest potrzebne; żeby były pożywieniem, a nie celem samym w sobie. Ale – znowu – tu nie ma jednej, ogólnej recepty. Wszystko zależy od powołania, osobowości, okoliczności. Ważne jest, jak zawsze, dobre rozeznawanie duchowe (śmiech).

Być może tak musiała skończyć się ta rozmowa.

Mamy szczęście, że żyjemy w tych pięknych czasach (z życia redakcji)

Na ostatnim spotkaniu Komitetu Redakcyjnego przegłosowano pochwałę dla kolegi, który był pomysłodawcą publikacji dużej części tekstów „Sumy” pod jednym nazwiskiem i którymś z dwóch zaledwie imion, ewentualnie odpowiednimi inicjałami. W swojej skromności Tomek, bo o nim mowa, tłumaczył – śmiejąc się tym swoim szczerym śmiechem, który teraz wszystkim tak dobrze się kojarzy – że nie wie, jak na ten pomysł wpadł ani po co. Gdy dopytywano, mówił, że jechał akurat tramwajem, nie pamięta już gdzie i – znów – po co, ale grunt, że wtedy właśnie pomysł do niego nagle przyszedł i – jak to ujął, śmiejąc się już naprawdę – „został”. Wszyscy go przytulali, cieszono się, zapanowała atmosfera minitriumfu, ktoś przyniósł dzbanek z herbatą i filiżanki. Trzeba przyznać, że udała się rzecz niełatwa: kilka tekstów pisanych pojedynczo przez różne osoby, dwa teksty-gry pisane w duetach („ja napiszę jedno zdanie, ty wymyśl następne, potem znów ja itd.”), jeden tekst integracyjny pisany hierarchicznie zorganizowaną (z sekretarzem, rzecznikiem itd.) grupą liczącą w porywach nawet do czterdziestu osób – a więc wszystko to – a były to, co do treści i formy, teksty-żarty stylizowane na pretensjonalną grafomanię – poszło jako publikacje dwóch, rzekomo, braci. Podsumujmy, bo to ważna lekcja na przyszłość, i niech Sekretarz zapisze: Tomek, wpadając na swój pomysł, nie wiedział w skromności swojej, po co nań wpada, ale dziś wiemy, że dzięki jego inicjatywie pismo zyskało dyskretny urok – jak to celnie wyliczano podczas dyskusji – „prywaty, gangu, pakamery, speluny, podziemia, niszy”, a to przecież dobrze, to przecież lepiej, niż kiedykolwiek wcześniej. Mamy szczęście, że przyszło nam służyć w Komitecie właśnie w tych czasach.

Komitet Redakcyjny

Rebus

Krzyżówka

Pionowo
1. Wróg polskich libertarian.
2. Ostatnio mówią, że był Polakiem.
3. I spójnik, i piwo.
4. Napisał Słownik etymologiczny języka polskiego, odnalazł Kazania Świętokrzyskie.
5. Tak Hrabal mówił tak.
6. Polski kompozytor z czasów Potopu.
7. W skrócie „jak niżej" (łacina!).
8. Katalońskie nazwisko z o z kreską.
9. Nowela Rodziewiczówny.
10. Na chleb lub w mięśniu.
11. Powieść Rodziewiczówny.
12. Na giełdzie.
13. Drugie co do wielkości miasto Czarnogóry.

Poziomo
1. Wyrzeźbił Dyskobola.
2. Pobawiłoby się z kociem, gdyby kocię odwiedziło żeremie.
3. Kochany Stary Doktor.
4. Największa dzielnica Katowic.
5. UE po angielsku.
6. ξ
7. Pozbawić głębi.
8. Na obrus lub całun.
9. „Sirko" - pisarz, polityk, etnograf Syberii.

Kto pierwszy rozwiąże krzyżówkę i przyśle hasło na podany w stopce adres mailowy otrzyma nagrodę. Poprzednia powędrowała do pana Szymona z Australii. Gratulujemy!

Kronika

(sierpień – październik 2016)

lipiec – październik 2016

20 lipca zmarł Włodzimierz Odojewski, pisarz. Autor wielkiej epopei wojennej, Zasypie wszystko, zawieje… - opowiadającej m. in. o bolesnych relacjach polsko-ukraińskich; oraz dużo późniejszej, różnie ocenianej książki o Katyniu (Milczący, niepokonani). Swego czasu patron licznych młodszych pisarzy. Mistrz sennej atmosfery, wspomnieniowej aury, poetyki sentymentu. Wirtuoz tytułu. Jego Wyspa ocalenia stała się kiedyś ważną wakacyjną lekturą autorów tej kroniki.

*

10 sierpnia zmarł w Tokio w wieku prawie 101 lat salezjanin ojciec Michał Moskwa, misjonarz. Od 1937 mieszkał i pracował w Japonii.

*

5 września Polskie Radio Kielce uruchomiło nowy kanał o nazwie Folk Radio. Przez 24 h na dobę gra on polską muzykę ludową, ze szczególnym akcentem na pieśni regionu świętokrzyskiego. Jak piszą inicjatorzy tego pięknego przedsięwzięcia:

„Od ponad 60 lat, krocząc ścieżkami Oskara Kolberga, Polskie Radio Kielce – archiwizuje ludowe śpiewki, nuty, wiersze i teksty - dowody aktywności i twórczego potencjału regionu. Fonoteka Radia Kielce zawiera jeden z najbogatszych w kraju zbiorów muzyki ludowej, na który składa się ponad 4000 taśm i płyt.“

Parafrazując pewnego pisarza z tego samego regionu: Koniec i bomba. Kto nie słucha ten trąba!

*

We wrześniu Maciej Płaza rodem z Sandomierza otrzymał Nagrodę im. Kościelskich i Nagrodę Literacką Gdynia za debiutancki zbiór opowiadań Skoruń, „siedem opowieści o ziemi, rzece i robocie”.

*

Od 20 września do 31 grudnia w Muzeum Narodowym we Wrocławiu czynna jest wystawa Wrocławska Europa prezentująca sztukę tworzoną na Śląsku bądź na Śląsk importowaną w pierwszej połowie XVII wieku. Gwóźdź programu – Uczta u Heroda i ścięcie św. Jana Chrzciciela, arcydzieło śląskiego malarza Bartolomaeusa Strobla sprowadzone z madryckiego Prado.

*

23 września zmarł profesor Andrzej Krzysztof Tarkowski, wybitny embriolog eksperymentalny, przez całą karierę związany z Uniwersytetem Warszawskim. „[...] cały czas czynnie pracował naukowo, choć od kilku lat był na emeryturze. Pamiętam, jak bardzo się cieszył, że dostał, jak sam mówił, swój ostatni grant” – pisał we wspomnieniu w „Gazecie Wyborczej” jego uczeń Jacek Kubiak.

*

„Imitamini quod tractatis” (naśladujcie, co głosicie). To słowa ze święceń kapłańskich, które ponoć lubił powtarzać; na pewno nimi żył. 70 lat temu, dokładnie 26 września 1946 roku zmarł w opinii świętości ksiądz Władysław Korniłowicz, duchowy opiekun Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża i Dzieła Niewidomych w Laskach, duszpasterz inteligencji i ziemiaństwa, wielbiciel św. Tomasza i liturgii, ceniony kierownik duchowy, spowiednik i rekoleksjonista. W „Rodowodach niepokornych” Bohdana Cywińskiego ukazany jest jako postać-symbol spotkania laickiego pozytywizmu (wyznawanego przez jego ojca, znanego warszawskiego psychiatrę), radykalnej inteligencji laickiej (do której zaliczali się jego bracia) i katolicyzmu:

„Stary doktor Korniłowicz nie żył od przeszło dwóch lat, gdy w kaplicy w Kuźnicach Władysław odprawiał mszę prymicyjną. Uroczystość ta zgromadziła natomiast wszystkich braci, nie wyłączając zagorzałego ateista – Rafała. Dziwne refleksje musiały rodzić się w ich głowach, podczas gdy Władysław celebrował swą pierwszą mszę. Nie dowiemy się nigdy, czy zdawali sobie wtedy srpawę, że przełamane wyborem życiowym ich brata schematy podziału ideologicznego stają się już coraz mniej aktualne i istotne i że ich braterstwo, przekraczające granice światopoglądowe, nabiera w tym świetle znamion symbolu nowych czasów.”

Jeden z patronów „Sumy”.

*

„Dla mnie największym rzeźbiarzem współczesności był Auguste Rodin” – pisał nasz Xawery Dunikowski. Od 8 października 2016 do 15 stycznia 2017 w Kamienicy Szołayskich na Placu Szczepańskim w Krakowie można oglądać wystawę Rodin / Dunikowski. Kobieta w polu widzenia. Łącznie 76 eksponatów, z czego 30 prosto z Musée Rodin w Paryżu.

*

9 października zmarł w wieku 90 lat reżyser Andrzej Wajda. Człowiek-symbol. Twórca epokowych dzieł kina polskiego: Kanału, Człowieka z żelaza, Katynia. Interpretator wielkiej polskiej literatury w Popiołach, Ziemi obiecanej, Pannach z Wilka i Panu Tadeuszu. Posiadacz Orderu Orła Białego i rekordowo długiego biogramu w Wikipedii. Pokolenie, które reprezentował, Krzysztof Teodor Toeplitz opisał kiedyś – w momencie, gdy pokolenie to schodziło już ze sceny historii – następującym dwuwierszem: „A więc zostało nas niewielu/ Inteligentów z Peerelu”. Jednak Wajda chyba nie daje się zamknąć w tej – i wielu innych – prostych kategoriach.

*

13 października literacką Nagrodę Nobla – za stworzenie nowej poetyckiej ekspresji w ramach bogatych tradycji amerykańskiej muzyki śpiewanej – otrzymał Robert Zimmerman, niekiedy zwany także Bobem Dylanem. Odpowiedzialny za kilka einsteinowskich przewrotów w muzyce XX wieku. Autor wielkich piosenek przypisywanych innym twórcom (Knockin’ on Heaven’s Door, All Along The Watchtower) i jemu samemu (Like a Rolling Stones, Mr. Tambourine Man). Znany także ze słynnego wywiadu z reportem “Time Magazine”. Właściciel wyjątkowego głosu (lepszego od Caruso – jak sam twierdzi) i charakterystycznej fryzury (lepszej od Kojaka – to już nasza opinia). Nieodłączny element gitarowych wycieczek w góry.

Łukasz Opaliński

Obrona Polski (fragmenty)

Częstokroć oburzałem się, że Jan Barclay w książce pt. Obraz charakterów tak haniebnie naród nasz opisał, a raczej osławił. Skarżyłem się też na obojętność, iż dotąd nikt nie wystąpił z obroną skrzywdzonej ojczyzny przed tak wielką obelgą i oszczerstwem. Na to mi odpowiedziano z wielu stron, abym wykonał sam to, czego żądam od innych, i abym zabrał się do tej pracy, której podjęcie uważałem za tak konieczne dla honoru i dobrego imienia naszego narodu. Długo ociągałem się z tym przedsięwzięciem, ile że wydawało mi się rzeczą mocno spóźnioną teraz dopiero zbijać to, co napisano przed laty. Lecz, owszem, nastawali moi przyjaciele, twierdząc, że każda książka jest nowa dla tych, którzy ją po raz pierwszy czytają, i że nie należy naśladować niedbalstwa poprzedników, którzy zaraz po wydaniu książki nie odpowiedzieli; że dalej tym bardziej nie powinno się odkładać responsu, gdyż, z jednej strony, milczenie wobec tych, dotąd nie odpartych, zarzutów może być poczytane raczej za dowód ich uznania aniżeli pogardliwej obojętności, z drugiej zaś strony, autor, tak nam niechętny, mógłby zwabić wielu czytelników swym stylem nieuczonym może ani męskim, lecz dzięki taniej formie i bujności, według zdania niektórych, miłym, w rzeczywistości zaś napuszystym. Albowiem postanowiwszy zupełnie zerwać ze sposobem pisania starożytnych, tak dalece odstąpił od dawnego stylu prostego i naturalnego, że upstrzył swe dzieła sztuczkami i frazesami, szychem obdarzył niezbyt biegłych i nie znających prawdziwej wymowy krytyków. Z tych więc przyczyn zamierzam dokonać obrazoburstwa, nie owego, znanego ze złej sławy jako narzędzia herezji, ale tego niewinnego, i łatwo wykażę, że to, co o nas on powiedział, jest mylne i w wysokim stopniu kłamliwe, że napisał to czy przez nieznajomość rzeczy, czy też podyktowała mu tak złośliwość i pogarda. Słowa jego jednym ciągiem przytoczę, następnie kolejno będę je roztrząsał.

Jan Barclay w VIII rozdziale dzieła pt. Obraz charakterów:

Na północ od Węgier znajduje się Polska, ciągnąca się stąd do morza i granicząca z Rusią. Kraina, rozpostarta na tak wielkiej przestrzeni, prawie nigdzie nie piętrzy się górami. Nazwę swą wywodzi od równiny, którą słowem scytyjskim nazywają pole. Bezmierne tam ciągną się niwy, zimą śniegiem grubym okryte. Po jego stopieniu się wydają one plony, które idą nie tylko na pożytek tubylców, lecz, spuszczone na morze, niosą pomoc w lata nieurodzaju jałowym włościom na wybrzeżach Bałtyku. Wśród ostrych zim marznie ziemia i rzeki okrywają się lodem, albowiem gwałtowny wiatr północny, szalejąc jak na morzu, nie wstrzymany żadnymi górami, zaostrza znacznie klimat. Dodajmy jeszcze do tego sąsiedztwo północy i słabnięcie siły słońca, szczególnie z nastaniem zimy. Sama natura użyczyła pomocy w postaci niezgłębionych puszcz leśnych, których drzewo, rzucone na ogień, chroni mieszkańców tej ziemi od zimna. Prócz tego w mrocznych ostępach lasów żyje wiele zwierząt, których skóry, służące do podbicia szat, uchodzą za bardzo kosztowne. Tymi dwoma sposobami chronią się w zimie. Inną jeszcze korzyść ciągną ze swych lasów. A mianowicie wszędzie tam występują w wielkiej liczbie ogromne roje pszczół. Żyją one dziko i nie wymagają żadnej opieki, nie otrzymują pokarmu czy schronienia. Mieszkają w wydrążonych konarach lub pniach dębowych; tam budują woskowe domy i wypełniają je najlepszym miodem. Stąd dochód znaczny a łatwy dla kraju. Kupcy wywożą wosk, Polacy zaś sami z miodu sporządzają napój, który poczytują za przysmak.

Rzeki i bagna zalewają niektóre okolice do tego stopnia, że w lecie prawie dojść do nich nie można; na czas, gdy w zimie woda zamarznie, posiadają wozy, które łatwo prześlizgują się po gładkim lodzie; w ten sposób jeżdżą po kraju i to jest pora najlepsza do handlu, kiedy obcy się do nich zjeżdżają, kupują wosk, futra i cokolwiek wartościowego rodzi się w tak zimnym klimacie. Częsty jest brak kamieni do budowy domów, używają więc drzewa na ściany i pokrywają słomą, wyjąwszy ludniejsze miasta i zamki możnowładcze, zbudowane jak tylko ów kraj potrafi najlepiej.

Polacy przeważnie wiodą ciężkie życie z powodu ostrego klimatu; naród ten nie ma obyczajów urobionych według wytwornego sposobu życia w naszym wieku – i stąd ich usposobienie jest nieco surowsze. W gospodach podejmują cudzoziemców sposobem jakżeż odmiennym od naszego. Wiodą do pustej izby, gdzie pospolicie światła dostarczają otwory wybite w ścianach, gdzie hula wiatr i mróz; nie ma tam łóżek do spoczynku ani stołów rozstawionych do jedzenia. Do ściany przybite długie kołki, na których podróżni wieszają swe sakwy. Na ziemię ściele się słomę i ona zastępuje w tych gospodach posłanie. Przeto ci, którzy przez kraj ów mają jechać, tak się do drogi gotują, jakby dom cały ze sobą obwozić mieli. Wiozą ze sobą pożywienie, na kolasach umieszczają łóżka, aby, przyjęci w tych pustych domostwach, sprzętami swymi zabezpieczyli się przed zimnem i głodem.

Naród to zrodzony do gwałtów i swawoli, którą wolnością nazywają, tak dalece, że dopiero niedawno zarzucili niesłychanie barbarzyńskie prawo, od wieków im służące; przestrzegali mianowicie tego, aby ten, kto zabije człowieka, był zwolniony od odpowiedzialności przed sądem, jeśli na leżącego trupa rzuci niewielką ilość pieniędzy, którą określała ta sama ustawa. Czyżby ustanowili tak marną cenę za życie ludzkie, gdyby, z powodu gwałtowności swojego temperamentu, przelania krwi ludzkiej nie uważali za lekką zbrodnię! Nienawidzą nazwy samej nie tylko niewoli, ale nawet słusznego i prawowitego rządu. Króla siłą i orężem naginają do przestrzegania praw ojczystych. Szlachta uposażyła się sama w nieszczęsne przywileje, na podstawie których może bezkarnie szkodzić sobie wzajemnie, zwłaszcza, że panujący nie ma na tyle władzy, aby ukarać jej występki. Najbardziej w siebie wierzą; nie mniejsza jest żądza swobody w obyczajach i w życiu grubiańskim niż w rzeczach religii i Boga. Chcą, aby o tych sprawach mogli myśleć bez obawy i rozprawiać dowolnie, prawdopodobnie wskutek niesłychanego zadufania w sobie, bo się wstydzą iść pod cudzym przewodnictwem. Stąd rozdarte umysły i zaraza wszelakich błędów, którymi tylko zostały skażone obyczaje dawnych wieków. Każdy stara się o chwałę swego rodu, zwłaszcza jeśli natrafi na cudzoziemców lub pozbawionych własnego majątku. Polacy są skłonniejsi do okrucieństwa raczej niż do przebiegłości i ulegają częściej podstępom niż przemocy.

Tyle powiada o nas Barclay. Mało zaiste dla zobrazowania charakteru, zbyt zaś wiele dla oszkalowania i zelżenia naszego narodu. Aby kolejno rozważyć jego słowa, przytoczymy początek jego wywodu:

Na północ od Węgier znajduje się Polska, ciągnąca się stąd do morza i granicząca z Rusią.

Ten opis Polski jest zbyt mało mówiący i powierzchowny, jeśli chodzi o jej położenie, rozległość i granice. Wypadało go jednak naszkicować, chociaż z lekka tylko. Ale by nie wydawać się zbyt surowym sędzią, uważam, że należy przebaczyć autorowi brak dbałości o dokładność geograficzną, gdyż opisuje charaktery ludów, a nie położenie krajów. Niech jednak wie czytelnik, że cokolwiek od bałtyckich wybrzeży i granic Niemiec do grzbietów Karpat i Dniestru, stąd przez stepy czarnomorskie aż poza Dniepr graniczny z Moskwą, zamknięte jest olbrzymim okręgiem ziemi i morza – to wszystko, powtarzam, obejmuje się imieniem Królestwa Polskiego. I nie będę wyliczał poszczególnych prowincji, które to i kiedy zrosły się w ciało wspólnego już narodu; praca ta wymaga osobnego tomu, który należy kiedyś dla dobra ojczyzny opracować, bo dotąd mało o nas napisali geografowie, a to, co jest, roi się od błędów.

Kraina rozpostarta na tak wielkiej przestrzeni prawie nigdzie nie piętrzy się górami.

Polska nie jest krainą górską oprócz okolic przyległych do Węgier i do Wołoszczyzny oraz kilku innych. Lecz Tatry, Karpaty i Bieszczady bez wątpienia ciągną się długim łańcuchem, nie ustępując wysokością Alpom czy Pirenejom.

Nazwę swą wywodzi od równiny, którą słowem scytyjskim nazywają „pole".

Wywód ten i geneza imienia naszego, aczkolwiek przez wielu jest przyjęta, słusznie jednak wywołuje niedowierzanie. Któż bowiem może powiedzieć, że naród wziął sobie imię z tak błahej przyczyny i że to sam je sobie z własnej woli nadał? Albowiem jeśli wywodzą je od swojskiego dla nas wyrazu, tym samym stwierdzają, że nie obcy nadali nam imię. Dlatego prawdopodobniejsza wydaje mi się teoria Kromera, który je od Lecha wywodzi i mówi, że Polakami nazwano nas jako następców Lecha. Gdyż wszystkim prawie narodom jest to wspólne, iż imię biorą od jakiegoś sławnego a znamienitego wodza. Zdaniem niektórych, od wspólności z Kościołem łacińskim zwali nas Lachami Rusini, którzy trzymali się wiary greckiej; dotąd wiadomo, że „po lacku" oznacza: według obrządku łacińskiego. Stąd okazałoby się, że imię to ludu jest rzeczą nową, przyjętą wraz z religią chrześcijańską, o której nigdzie nie wspominali dawniejsi autorowie. Lecz dlaczego Barclay mówi, że nazywamy się od scytyjskiego słowa „pole“, a nie raczej od słowiańskiego? Skąd dowiedział się, że słowo to jest scytyjskie? Ja nie wiem doprawdy. Zaiste przepowiada naprzód i „już od początku będąc przekonany“ wmawia w nas, że jesteśmy ludem scytyjskim. […] Teraz zaś, aby dowieść, że one są różne od Scytów, uważam, że wystarczy jeden lecz najwalniejszy dowód zgodności języka i mowy, który to dowód całą tę kwestię wyczerpująco rozstrzyga. Nic bowiem lepiej nie określa czy dane plemiona są tego samego czy odmiennego pochodzenia, niż język, który jest zaiste węzłem łączącym ludy, najpewniejszym znamieniem i cechą tego samego rodu; zwłaszcza jeżeli jest pierwotny i niezepsuty przymieszkami wędrujących plemion.

Bezmierne tam ciągną się niwy, zimą śniegiem grubym okryte.

Wszystko to i wiele innych rzeczy, o czym dalej, wynajdujesz i przeolbrzymiasz w tym celu, aby znaleźć coś do zganienia. Największe śniegi ma Moskwa, u nas często tak ich jest mało, że życzymy sobie, aby pokryły pola i zabezpieczyły zasiewy przed niszczącą siłą mrozu. Kiedy indziej zaś i u nas zima jest śnieżna, ale tego samego doświadcza i Germania. Często też wyczytasz u starożytnych historyków o śniegu gallickim, jako właściwości tego kraju, tak, że weszło to w przysłowie.

Inną jeszcze korzyść ciągną ze swych lasów, mianowicie wszędzie tam występują w wielkiej liczbie ogromne roje pszczół. Żyją one dziko i nie wymagają żadnej opieki, nie otrzymują pokarmu czy schronienia. Mieszkają w wydrążonych konarach lub pniach dębowych; tam budują woskowe domy i wypełniają je najlepszym miodem. Stąd dochód znaczny a łatwy dla kraju. Kupcy rozwożą wosk, Polacy zaś sami z miodu sporządzają napój, który poczytują za przysmak.

Opowiadanie to o pszczołach jest błędne, w wielu szczegółach fałszywe. Trzeba bowiem wiedzieć, że w Polsce żyją dwa ich gatunki, domowy i leśny. I oba (tu leży pierwszy błąd Barclaya) wymagają troskliwej opieki. […] Co do napoju, który my nazywamy miodem sytnym lub pitnym, to dodam, że nie tylko u nas się go używa, ale i w Niemczech, zwłaszcza zaś na Pomorzu i w Danii, a nawet i starożytnym był on dobrze znany, gdyż Pliniusz mówi, że „miód pitny w późnej starości przechodził w wino“.

Polacy ciężkie wiodą życie z powodu ostrego klimatu.

Powiedziałem już, ze klimat nasz jest identyczny z klimatem najkulturalniejszych ludów. Wpływa on nie tyle na charakter człowieka, ile na zioła, zboża, czy warzywa. W jakimkolwiek miejscu świata żyć będziesz, zawsze tak samo jesteś oddalony od nieba i jeśli pamiętasz, że z niego pochodzisz i jeśli zamyślasz doń powrócić, łatwo przyznasz, iż żadnego nie może mieć wpływu „pod jakiem żyć będziesz niebem“. Nie widzę innej przyczyny prócz niedoświadczenia, z powodu którego wmawia w nas, że życie mamy ciężkie. Bo też będąc zawsze pochopnym w sądach, idzie w tym za przyrodzoną swą skłonnością. Ponieważ czy to sam lekkomyślnie uwierzył, czy też złośliwie chce tylko, by inni wierzyli, że na najdalszej mieszkamy północy, że ziemia nasza jest niepłodna, zarosła lasem, bagnami zeszpecona, do takiego też kraju przystosowuje przymioty jego mieszkańców, i czyni je odpowiadającymi warunkom jego własnej ojczyzny. Cóż mam odrzec? Zaiste nic innego, jak powołać się na to, czym się Polacy wsławili. A mówię śmiało, że nie tylko dla odparcia oszczerstw, ale i dla osiągnięcia sławy nie może być nic korzystniejszego dla nas, jak aby nas lepiej poznano. Przy tym łatwo by się okazało, że żyjemy w całym wykwincie i szlachetności, nie pogrążeni w miękkim sybarytyzmie, chociaż wygodnie i w dostatku. Nie ustępujemy innym ludom, owszem widzimy u nich liczne braki.

Stąd i obyczaje tego ludu nie dojrzały do cywilizacji naszego wieku.

O ileż dokładniej określiłby to jako marność. Bo co tylko jest u nas pięknego i przynoszącego chlubę, zebraliśmy w licznych podróżach, gromadząc to niby pszczoły. Oby nam tylko w miejsce miodu nie zrodziły się z tego trucizny i różne duszne choroby! Bo też czy wielu znalazłoby się takich, którzy by świadomie zgodzili się wraz z Ulissesem (jak powiada autor epigramatów) przejechać mimo Syren „co karą wesołą są dla żeglarzy“. Zaiste prawdą jest, iż jak wykwint i kulturę, tak i błędy wzięliśmy od was. Jednak na ogół nie przejęliśmy się waszymi, to jest francuskimi obyczajami. Galia bowiem najpiękniejsza z ziem (co trzeba przyznać) teraz sama prawie zdaje się ton nadawać wszystkim ludom Europy, prócz Hiszpanów, w ozdobach i ubraniu. Cokolwiek ona wynajdzie albo wprowadzi, to uważa się za piękne i modne. Rozbudzona skłonność właściwa narodowi przy duchu wszechstronnie uzdolnionym zasługuje na sławę elegancji i na naśladowanie. Lecz sama poklaskiem się pyszniąc, zbyt bezwzględnie wymaga od innych przestrzegania swoich obyczajów, a sprzeciwiających się potępia. Według mego zdania „i głupia i niecna ta miłość własna godna jest kary“. Tam bowiem nie żyje się wcale tak, aby ten sposób życia innym należało podawać jako regułę.

Aby jednak nie wydawało się, że ganię obce obyczaje, a własne rozmyślnie pomijam, objaśnię pokrótce sposób naszego życia. Po pierwsze szlachta polska nie mieszka po miastach, to zostawia kupcom i rzemieślnikom. Każdy mieszka na wsi w posiadłościach ojcowskich, co jest wielką ochroną, jak zobaczymy, cnoty i poczciwości. Jakkolwiek siedzimy na wsi, życie nie mija nam w bezczynności, zajmujemy się sprawami Rzeczypospolitej lub pracami domowymi. Pierwsza działalność jest szlachetna, nawet świetna, druga zaś poważna, niewinna a miła. Jeśli chodzi o sprawy publiczne, to jeździmy na sejmiki, z prawem głosu a nawet sprzeciwu. Szerokie tam pole dla wielkoduszności, pozyskania sławy, udowodnienia miłości ojczyzny i pracy dla dobra ogółu. Tam bowiem strzeżemy praw, tam o wszystkim wydajemy sądy, protestujemy, nie pozwalamy, tam radzimy z dziwnym umiarkowaniem, między uszanowaniem dla władzy a ojcowską wolnością, nad dobrem ojczyzny. Tam przede wszystkim doskonalimy nasz ustrój i kierujemy nim; tym sposobem nabywa młodzież szlachecka doświadczenia i mądrości, aby ich kiedyś używać dla dobra Rzeczypospolitej z wielką sławą zdolności, rozsądku i wymowy. Używa zaś ich z rzadką, u innych ludów niezwyczajną chwałą. Najpoważniejsi mężowie, z senatorskiego, czy rycerskiego stanu, wygłaszają zdania pełne mądrości, godne poznania przez obcych. I składają wielkie, szacowne przykłady owej starożytnej stałości, jak niegdyś Rzymianie (lecz w krótkim tylko czasie, nie za cesarstwa). „Jak odmienny ustrój państwowy, niż u innych narodów? U których w zarządzie politycznym, nic ludzkiego, nic prostego, nic szlachetnego, sławnego, dzielnego i wolnego“ (Cicero) […] Sejmiki, to pierwsze pole pracy dla Rzeczypospolitej. Drugie zaś niemniej świetne to sądy, zwane trybunałami, od których już niema apelacji. Tam stajemy się współuczestnikami najwyższej władzy publicznej, wyrokując o mieniu i honorze, a nawet o życiu samym współobywateli. Gdy bowiem władcy zaprzątnięci byli obowiązkami panowania i nie mogli wykonywać sądów w tak obszernym Królestwie, zezwolili na prośby obywateli i dla ich potrzeby, aby szlachta wybierała sobie sędziów i przed ich forum przekazali pewne sprawy. W oznaczonym więc dniu obiera się po dwu albo po jednemu z każdego powiatu. Ci, gdy się zejdą, zatrzymują przez cały rok władzę znaczną, bo przenoszącą nawet nieco władzę królewską, znamienitą cieszą się powagą i poszanowaniem, zastrzeżonym przez liczne ustawy, zachowanym zaś i chronionym w codziennej praktyce i za zgodą szlachty, dla której są owe sądy jedyną ostoją i zabezpieczeniem wolności. I czemużby być nie miały? Zaiste czy to dla wykonania sprawiedliwości, czy to dla uniknięcia przemocy jednostki, czy wreszcie dla zachowania równości, przekazujemy sądy tym, którzy nie mogą nadużyć tak wielkiej władzy. Albowiem jest ona krótka — na rok jeden — a prawo zastrzega, aby nie mogła przedłużać się za pomocą ponownego wyboru. Trzecią zaś sposobność zajmowania się sprawami Rzeczypospolitej stanowi to, czego wymaga od każdego jego urząd i obowiązki z nim związane. Mamy bowiem urzędników dla sądzenia sporów granicznych, których zwą przewodnikami stanu rycerskiego. Są sędziowie ziemscy, są wreszcie stróże bezpieczeństwa publicznego, zwani starostami i między nich podzielone jest sądownictwo. Wreszcie do tego dodać należy niektóre nadzwyczajne funkcje publiczne, naznaczone powagą sejmów, lecz tylko chętnym, bo nie wolno nikogo zmuszać, ani nakładać mu przemocą jakichkolwiek obowiązków.

Takie są mniej więcej publiczne zajęcia pokojowe, którym się oddajemy. Gdy zaś zagraża jakaś wojna, wielu ochotnie chwyta się żołnierki. I nie tylko siebie chętnie ofiarowują, ale wedle możności zaciągają na własny koszt liczne chorągwie piesze i konne, i śpieszą ojczyźnie z pomocą w potrzebie. Rzecz dziwna i nie wiem, czy u innych ludów dziś lub dawniej praktykowana. Nie wspominając już dawniejszych wypraw, niedawno temu, gdy Koniecpolski ciągnął na Tatarów, oprócz zwyczajnego żołnierza Rzeczypospolitej, którego się utrzymuje na wypadek nagłej potrzeby, miał w obozie 18 000 dobranego wojska, nadesłanego przez panów prywatnych, które wojowało na koszt własny. Jak się stąd okazuje, tam, gdzie państwo nie jest posiadłością dziedziczną i własnością jednostki, ale społeczeństwem związanym prawami i wspólną ojczyzną mieszkańców, tam wszyscy troszczą się o dobro powszechności. Jakżeż inaczej jest, gdzie rządzą owi samowładcy czy panowie, gdzie walczy tylko najemny lub zmuszony żołnierz, gdzie niema innych dochodów, jak wyciśnięte przemocą na opornych, którzy sądzą, że to, co oddają państwu, jest stratą.

Aby już przejść do drugiej części naszego życia, powiem najpierw, że nikt nie ma zamiaru tracić chwil odpoczynku na gnuśności i próżnowaniu, ani ci, którzy mają czas wolny między zajęciami publicznymi, ani też inni, którzy żyją dla siebie jako starodawne plemię. Poważne owo, jak wspomniałem, zajęcie miłe jest i niewinne. Albowiem przepędza się czas na pracach gospodarskich, gdy każdy starannie uprawia swą ojcowiznę, użyźnia ją i wedle dostatku zdobi, nie wstydząc się zupełnie tego, jak i innych zajęć wiejskich, bo wiemy, że nawet najniższymi trudnili się wielcy ludzie, a „ziemia nieraz cieszyła się — jak mówi Pliniusz — że orał ją pług uwieńczonego laurem poety lub wodza-triumfatora“. Albo też zabawiamy się polowaniem, za którem przepadamy. Prócz tego wiele czasu poświęca się lekturze, obowiązkom przyjaźni, czy odwiedzinom wzajemnym lub wreszcie życiu wolnemu od trosk i zgryzot. Tacy ludzie mówią i myślą z naszym Kochanowskim: „W ojcowskiej przebywam wsi, żegnaj mi więc zwodniczy dworze; nie zatrzymasz mnie już największymi obietnicami. Wolność jest mi jako gemmy i igrzyska, jako złotonośna woda Lidyjskiej rzeki. Tu nie czekam niczyjego skinienia, ani nie czuwam na progu, obijając boki o twarde odrzwia. Nie czekam pańskiego głodu, aby zacząć jeść, nie toruję nikomu drogi w tłumie. Nie układam życia wedle cudzych zasad, wolno mi rozporządzać czasem według własnego zdania“. I inne pochwały, które wyśpiewuje wytwornie sławny poeta na cześć życia wiejskiego. Jak prawdziwie powiada tragik: „żaden inny sposób życia nie jest tak swobodny i niewinny, żaden tak skrupulatnie nie pielęgnuje dawnych obyczajów, jak ten, który opuściwszy mury miejskie, lubuje się polem“.

Dodam z całą słusznością, że to wszystko stwierdzić można na przykładzie Polski, gdyż stałe jej zamiłowanie w uczciwości i pobożności, obyczaje nacechowane na ogół starodawną cnotą i umiarkowaniem, przypiszę niczemu innemu, jak temu, że stoimy z dala od błędów, które wywołuje trwałe owo a bezczynne współmieszkanie w miastach. Stąd pochodzi, że niema u nas tej deprawacji i zepsucia obyczajów, jakie zaraża ducha innych ludów. Stąd też mamy spokój publiczny, nie wywołujemy spisków, walki stronnictw, zamieszek, ani wreszcie wojen „domowych, gdyż każdy jest królem w swym domu, gdy ma gdzie odpocząć mile a uczciwie, gdy umysł zajmuje troska o chwilę bieżącą; ten nie pora się rzeczami próżnymi, ani też o nich nie myśli, „nie służy królowi, ani mu nie zagraża, bo niema w tym żadnych widoków, ani obaw z tego powodu“.

Taką jest obrona obyczajów i zwyczajów Polski przed oszczerstwami Barclaya. Nie piękności nam brak, ale marności. Ukochaliśmy bowiem rzeczy poważne i ich trzymamy się. Wam, dla których (aby użyć słów Seneki) „każdy żart jest cenny, którym nawet po upływie młodości, choć skronie przyprószy siwizna, pozostają dziecinne nawyczki, a którzy na starość piłką się bawicie", wam, powtarzam, pozostawiamy te wszelkie krasy i pozwalamy nimi się cieszyć, bez cienia zazdrości lub chęci współzawodnictwa z naszej strony.

Na podstawie wydania: Ł. Opaliński, Wybór pism, tłum. K. Tyszowski, oprac. S. Grzeszczuk, Wrocław – Kraków 1959. (oryginalne wydanie łacińskie: Polonia defensa contra Joannem Barclaium, Gdańsk 1648).

Ilustracja: źródło: link; czas dostępu: 22:00 dnia 29.10.2016 r.

Marek Andrzej Gwoździński

Chrześcijańskie korzenie Europy

ουκ ενι ιουδαιος ουδε ελλην ουκ ενι δουλος
ουδε ελευθερος ουκ ενι αρσεν και θηλυ
παντες γαρ υμεις εις εστε εν χριστω ιησου

(Nie masz Żyda ani Greka, nie masz niewolnika
ani wolnego, nie masz mężczyzny ani kobiety;
albowiem wy wszyscy jedno jesteście w Jezusie
Chrystusie, Ga 3:28).

Ktoś spoglądający na tytuł tego tekstu może pomyśleć, że zawierać on będzie prawdy oczywiste i powszechnie znane, które nie wymagają żadnego komentarza. Ostatnie lata pokazują jednak, że Europejczycy (w tym i Polacy) zapominają o swych chrześcijańskich korzeniach, a czasami wręcz sprawiają wrażenie, jakby odczuwali pewnego rodzaju zażenowanie z ich powodu. Chciałbym więc podzielić się swymi przemyśleniami na temat miejsca chrześcijaństwa w dziejach Europy – i to chrześcijaństwa nie tyle jako religii, co doktryny społecznej i siły cywilizacyjnej.

Basen Morza Śródziemnego – kolebka cywilizacji

Od najstarszych dziejów cywilizacje ludzkie osiedlały się w okolicach wód otwartych, co ułatwiało rozwój społeczeństwa. Podstawowym obszarem geograficznym, gdzie rodziła się kolebka europejskiej cywilizacji, jest basen Morza Śródziemnego. Nie sposób w krótkim artykule wymienić wszystkich powstałych na tym obszarze ośrodków kulturowych. Skupię się więc na trzech, moim zdaniem podstawowych i najważniejszych, których kontynuacją jest dzisiejsza Europa.

Najpierw więc Grecja, gdzie około IX wieku p. n. e. powstaje grecki alfabet – do dziś używany w tak zwanej formie jońskiej, a oparty na koncepcji alfabetu fenickiego powstałego kilka stuleci wcześniej. Powstanie pisma rzecz jasna stymuluje wszelki rozwój, tak techniczny, jak i kulturalny i naukowy. Grecy są prekursorami wszelkich nauk i sztuk, począwszy od filozofii, poprzez matematykę, fizykę, rzeźbę, aż po architekturę i muzykę. Takich postaci jak Sokrates, Arystoteles, Platon, Pitagoras, Sofokles, Skopas, Arystofanes, Archimedes – i ich wielkiego dorobku dla światowego dziedzictwa naukowego i kulturalnego – nie trzeba nikomu przypominać.

Następnie – Rzym, rozwijający się na przestrzeni wieków od małej osady Latynów po gigantyczne imperium rozciągające się od Brytanii poprzez Galię, Italię, północną Afrykę i Lewant – aż po Armenię. Rzym to niemalże nowoczesny organizm państwowy, a jego prawo jest wzorem, na którym opiera się większość systemów prawnych współczesnego cywilizowanego świata. Zasady i formuły, takie jak Nemo iudex in causa sua (Nikt nie może być sędzią we własnej sprawie), Nullum crimen sine lege (Nie ma przestępstwa bez ustawy, tzn. prawo nie działa wstecz), Manifestum non eget probatione (Rzeczy oczywiste nie wymagają dowodu) wydają się nam czymś bezdyskusyjnym, wręcz przyrodzonym – a przecież miały swój początek.

Wreszcie judaizm, wywodzący się z wierzeń Hebrajczyków, którzy wchodzili w skład koczowniczych plemion wędrujących zza Eufratu do Kanaanu – Ziemi Obiecanej leżącej nad brzegami Morza Śródziemnego, rzeką Jordan i Jeziorem Galilejskim. W ciągu wieków Hebrajczycy dopracowują się doktryny religijnej uznającej istnienie Jednego Boga, najpierw przekazywanej ustnie, a potem spisanej w dziele składającym się z pięciu ksiąg zwanym Tora. Tradycja żydowska i chrześcijańska widziała autora Tory w proroku Mojżeszu. Pięcioksiąg jest dziełem rzeczywiście niezwykłym, opisującym i zajmującym się – można by rzec – wszystkim. Znajdziemy tam opis stworzenia świata (dziwnie zgodny z teorią ewolucji), kronikę dziejów Narodu Żydowskiego od protoplasty Abrahama aż po wyjście z Egiptu pod wodzą Mojżesza, wreszcie przepisy dotyczące odżywiania, higieny, pożycia seksualnego i wielu innych kwestii ważnych dla codziennego życia wspólnoty. Podstawowym elementem judaizmu jest prawo zawarte w Dziesięciu Przykazaniach i zasada miłości Boga i bliźniego. Analizując dekalog można odnieść wrażenie że został sporządzony niemal współcześnie. Żadne przykazanie nie zdezaktualizowało się do obecnych czasów, a zawarta w judaizmie zasada godności osoby ludzkiej – stworzonej na obraz i podobieństwo Boga – jest tożsama ze współcześnie obowiązującym powszechnie w tym zakresie prawem. Judaizm tamtych czasów ma jednak jedno zasadnicze ograniczenie: jest doktryną plemienną, a wymieniany w prawie bliźni to niestety tylko współwyznawca.

Jezus z Nazaretu – twórca idei chrześcijaństwa

Około 6 roku p.n.e. w rodzinie ubogiego cieśli z Nazaretu rodzi się chłopiec – Jezus syn Marii (jak mówią o Nim wyznawcy islamu), którego działalność pomiędzy 30. a 33. rokiem życia wywołuje ferment wśród współczesnych Mu współwyznawców. Ma dar uzdrawiania chorych, obcuje z biedotą i celnikami i głosi uniwersalność Złotej Reguły „Nie czyń bliźniemu co tobie niemiłe”. Zasadę tę, sam będąc pobożnym Żydem, rozciąga na wszystkich ludzi, nie tylko Żydów. Zarzuca swoim ziomkom teatralność i powierzchowność ich wiary oraz kierowanie się literą, a nie duchem prawa zawartego w Torze. Z początku budzi nadzieję, że jest Mesjaszem, który wyzwoli Naród Żydowski z niewoli rzymskiej. Kedy jednak okazuje się, że nie takie są Jego intencje, uznany zostaje za bluźniercę i po wyroku wymuszonym na namiestniku rzymskim Piłacie z Pontu – ukrzyżowany.

Uczniowie Jezusa zaświadczają o Jego Zmartwychwstaniu po trzech dniach od śmierci, twierdząc, że był On synem samego Boga, a co za tym idzie – Bogiem, który przybrawszy ludzką postać i doznając cierpień oraz śmierci wywyższył i odkupił człowieka, a także obiecał ludziom zmartwychwstanie po Sądzie Ostatecznym. My jako chrześcijanie uznajemy te prawdy za oczywiste, ale nawet ludzie niewierzący nie mogą zanegować wielkości i atrakcyjności głoszonych przez Jezusa idei.

Św. Paweł z Tarsu – propagator i krzewiciel idei chrześcijaństwa

Tak jak Jezus z Nazaretu był twórcą idei, tak św. Paweł został jej głównym krzewicielem i propagatorem. Chrześcijaństwo, nie znajdując masowej aprobaty wśród Żydów, doskonale przyjęte zostaje wśród Greków zamieszkujących Azję Mniejszą i wyspy Morza Egejskiego, do których św. Paweł odbywa trzy długie podróże ewangelizacyjne, sprawiając, że chrześcijaństwo z małej, można by rzec, sekty żydowskiej przeradza się w byt samodzielny. Od początku lat 40. I wieku istnieją dwa ośrodki chrześcijańskie: jeden w Jeruzalem, a drugi w Antiochii Syryjskiej. W tym też czasie poważniej zarysowuje się konflikt między chrześcijanami pochodzenia żydowskiego a nawróconymi poganami. Pierwsi uważali, że aby zostać chrześcijaninem, najpierw należy przyjąć zasady judaizmu; drudzy – iż nie jest to wymagane. Do drugiej grupy zaliczał się św. Paweł. Sobór Jerozolimski zwołany ok. roku 50 ostatecznie zatwierdził odrębność chrześcijaństwa, znosząc wymóg obrzezania, koszerności potraw itp. Rozbrat chrześcijaństwa i judaizmu owocuje tym, że w ciągu następnych wieków nieduża liczebnie grupa chrześcijan rozrasta się i tworzy religię o zasięgu europejskim. Zasług św. Pawła nie da się w tym zakresie przecenić.

Motto tego artykułu zaczerpnięte z listu Św. Pawła do Galatów, „Nie masz Żyda ani Greka, nie masz niewolnika ani wolnego, nie masz mężczyzny ani kobiety; albowiem wy wszyscy jedno jesteście w Jezusie Chrystusie”, jest moim zdaniem kwintesencją chrześcijaństwa. Bez względu na narodowość, rasę, płeć, status społeczny wszyscy jesteśmy równi wobec Stwórcy, który dał nam przyrodzoną godność i kocha nas wszystkich razem i każdego z osobna.

Początki chrystianizacji Europy

Chrześcijańskie idee trafiają na podatny grunt greckiej kultury i rozchodzą się powoli na całe imperium rzymskie, a nawet poza nie. Mimo prześladowań, antychrześcijańskich edyktów i pomówień, masowych egzekucji itd., liczba wyznawców Jezusa w imperium jest tak liczna, że w roku 313 cesarz Konstantyn zrywa z polityką swego poprzenika Dioklecjana i ogłasza edykt mediolański uznający prawa wyznawców Jezusa, a sam przyjmuje chrzest na łożu śmierci w roku 337.

W Armenii natomiast dzięki działalności św. Grzegorza Oświeciciela już w 301 król Tiridates III ustanowił chrześcijaństwo religią państwową, co czyni Armenię najstarszym państwem chrześcijańskim.

Wraz z chrześcijaństwem weszło w życie polityczne pojęcie wolności religijnej, co należy w tym miejscu odnotować.

Chrystianizacja po upadku imperium rzymskiego

W roku 395 następuje podział imperium na dwa Cesarstwa – Wschodnie i Zachodnie. Cesarstwo Wschodnie zwane w historiografii Cesarstwem Bizantyńskim przetrwa do drugiej połowy XV wieku, najbardziej rozkwitając za panowania Justyniana. Zachodnie natomiast ostatecznie upada w 475 roku, kiedy to barbarzyński wódz Odoaker obala cesarza Romulusa Augustulusa i odsyła insygnia cesarskie do Konstantynopola.

Chrześcijaństwo obejmuje wówczas w zasadzie cały obszar imperium. Gminy organizują się w diecezje, a delegaci poszczególnych obszarów uczestniczą w ogólnochrześcijańskich soborach zwoływanych dla rozwiązywania ważnych problemów Kościoła. Pomiędzy 325 rokiem a 869 odbyło się osiem Soborów: w Nicei, Efezie, Chalcedonie i Konstantynopolu. Wielkie umysły filozoficzne wczesnego średniowiecza utożsamiają się z ideą chrześcijańską – św. Augustyn, Orygenes, Klemens z Aleksandrii, Tertullian, Ireneusz z Lyonu.

Organizmy państwowe które powstają na obszarze zachodniego cesarstwa po jego upadku przyjmują chrześcijaństwo jako oficjalną religię. Pierwszym trwałym państwem, utworzonym na gruzach cesarstwa rzymskiego było państwo Franków Chlodwiga, który w 496 r. zdecydował się przyjąć chrzest. Fakt ten pociągnął za sobą bardzo poważne konsekwencję dla późniejszej Francji oraz całej Europy.

Do IX wieku wiodącą rolę w świecie chrześcijańskim odgrywa Cesarstwo Bizantyńskie ze stolicą w Konstantynopolu. Tu odbywają się sobory, tu powstaje pierwszy w Europie uniwersytet, Μαγναύρα (Magnaaura), w roku 842. Dopiero po restauracji zachodniego cesarstwa przez władcę Franków, Karola Wielkiego, koronowanego przez papieża Leona III w Boże Narodzenie roku 800, Zachód nadrabia dystans cywlizacyjny dzielący go od Bizancjum. Karol I Wielki posiada tytuł: z łaski Bożej cesarz rzymski, król Franków, Italii, Longobardii, Burgundii, Alzacji, Akwitanii i Hiszpanii.

Św. Benedykt – twórca monastycyzmu i patron Europy

Św. Benedykt urodził się około roku 480 w rodzinie ziemiańskiej w Nursji w Italii. Po ukończeniu pierwszego etapu edukacji udał się do Rzymu, gdzie podjął studia literackie i prawnicze. W roku 529 założył na wzgórzu Monte Cassino, na miejscu dawnej pogańskiej świątyni, klasztor. Opracowany przez niego nowy model zakonnej wspólnoty dał początek sieci zakonów w całej Europie.

Zakony te, zwane od Jego imienia zakonami benedyktyńskimi, miały zasadnicze znaczenie w szerzeniu idei chrześcijaństwa, a co za tym idzie – cywilizowaniu Europy. Jako mnich, Benedykt był człowiekiem praktycznym, szczerym i prostym. Łączył w sobie wymagania dyscypliny z szacunkiem dla osoby ludzkiej. Życie benedyktynów miało opierać się na zasadzie Ora et labora (Módl się i pracuj). Według podań miał dar przepowiadania przyszłości oraz czynienia cudów, oraz że uzdrawiał modlitwami. Jest patronem inżynierów i melioracji rolnej, co dowodzi wszechstronnej jego działalności i wagi dokonań, które w swoim świętym życiu poczynił. Siostra Benedykta – Scholastyka, także wsławiła się swoim ascetycznym życiem i została zaliczona w poczet świętych.

W oparciu o Regułę św. Benedykta działał również powstały później (XI w.) zakon cystersów, który w podobnym stopniu jak benedyktyni przyczynił się do chrystianizacji i postępu cywilizacyjnego Europy. W późniejszym okresie powstają zakony zajmujące się oświatą, opieką nad chorymi, wspomagające biedotę. Pijarzy, franciszkanie, bonifratrzy, salezjanie... Zakony i stolice diecezji były przed powstaniem uniwersytetów jedynymi ośrodkami, wokół których kwitła oświata i życie umysłowe.

W roku 1964 ówczesny papież Paweł VI ogłosił Św. Benedykta patronem Europy, w uznaniu jego niepodważalnych zasług dla rozwoju naszego kontynentu.

Chrystianizacja Europy od VI do XIV wieku

Po przyjęciu chrześcijaństwa przez Chlodwiga i w oparciu o bazę Królestwa Franków rozwija się działalność misyjna, która owocuje przyjęciem chrześcijaństwa przez narody Europy. W V wieku działalność św. Patryka owocuje chrystianizacją Irlandii. W VI wieku chrześcijaństwo przyjmuje Szkocja i Anglia, w VII – obszar dzisiejszych Niemiec, w IX – Chorwacja i Serbia, Państwo Wielkomorawskie oraz Bułgaria. Chrześcijaństwo, ze swej natury związane ze słowem pisanym, dzięki krzewieniu umiejętności pisania i czytania niosło ze sobą postęp kulturalny, którego brak był coraz dotkliwiej odczuwalny w niepiśmiennych społecznościach pogańskich. Wiek X i XI to okres przyjmowania nauki Chrystusa przez Skandynawów i Słowian (Dania Szwecja, Czechy, Polska, Ruś, Norwegia). Przyjęcie chrztu przez Finów i Litwinów w XIV wieku kończy proces chrystianizacji Europy.

W ten sposób cywilizacja i spuścizna duchowa, kulturowa i prawna basenu Morza Śródziemnego zostaje przeniesiona na całą Europę i poprzez instytucje państwowe i kościelne wdrażana i propagowana wśród Narodów Europy. To owocuje takim kształtem Europy, który mamy obecnie. To na naszym przecież kontynencie powstają uniwersytety, które kształcą mędrców, odkrywców i wynalazców. To w Europie rozwija się kultura, sztuka, myśl techniczna, z której czerpią obecnie narody całego świata. Tu objawia się największy filozof średniowiecza – św. Tomasz Akwinata. Tu rozwija się myśl społeczna, której wynikiem są prawa człowieka. Tu wreszcie w założonym w roku 1209 Uniwersytecie Cambridge, w Kolegium Świętej Trójcy kształci się największy geniusz wszechczasów – Izaak Newton.

Podsumowanie

Pisząc to wszystko starałem się pokazać, że nauka Chrystusa to wielka idea, która, nie dość, że wielka sama w sobie, czerpała z dokonań innych kultur. To dzięki niej do barbarzyńskiej Europy dotarła zasada godności osoby ludzkiej występująca w judaizmie, kultura starożytnej Grecji i fundamenty prawa rzymskiego, nadając tym elementom własne signum i charakter. Zorganizowana w oparciu o chrześcijaństwo Europa dokonała jeszcze jednej bardzo ważnej rzeczy – obroniła nasz kontynent przed ekspansją państw islamskich.

Obecny kształt zjednoczonej Europy wynika bezpośrednio z dokonywanej przez czternaście wieków chrystianizacji, a znak zjednoczenia – niebieski sztandar z dwunastoma złotymi gwiazdami – to przecież symbol maryjny. Szkoda, że mało kto dziś o tym pamięta...

Ilustracja: Św. Benedykt z Nursji wręcza mnichom regułę zakonną

Ilustracja: Public Domain, link

ms

Notatnik wiedeński

Nastał dla nas sezon zup i koncertów. M. jada zupy tylko wtedy, gdy jest zimno, a że zimno w końcu przyszło i rozgościło się na dobre, jesteśmy już w połowie ledwie kupionych dużych worków ziemniaków i cebuli i po drugiej dyni. Filharmonie też ruszają po letniej przerwie. Z muzyką klasyczną zetknąłem się bardziej w czasie moich starań o M., kiedy przed randkami na szybko wkuwałem, kto to był Mozart, gdzie urodził się Chopin itd. No niemalże tak. Chopin to był zresztą wówczas – jako owoc przyjaźni polsko-francuskiej – mój as atutowy i czarny koń. Teraz już drugi rok z rzędu kupiliśmy tzw. abonament do filharmonii, uczę się więc, kiedy klaskać, a kiedy czekać, słucham, patrzę na orkiestrę, po sali (kto ze starszych panów usnął?) i na M., trochę na sufit, czasem inwestujemy w program, to coś przeczytam. Koncert muzyki klasycznej to – przynajmniej dla mnie – w równym stopniu okazja do zachwytów co ćwiczenie się w cierpliwości, ale i to, i to w życiu potrzebne, a poza tym taki koncert cały dzień zamienia w święto: trzeba wziąć rano marynarkę, wcześniej wyjść z pracy, w filharmonii przestrzegać określonego rytuału. Raz na jakiś czas idziemy potem do kawiarni. Raz na jakiś czas tylko, bo M. zawsze mówi: dobre rzeczy trzeba sobie dozować oszczędnie.

Próbujemy dalej jakoś odnajdywać się tu, gdzie przyszło nam żyć. „Przyszło nam” – lubię tak mówić, w kategoriach przeznaczenia i losu, nie w kategoriach wyboru, bo po pierwsze tak jest wznioślej, a po drugie zdaje mi się, że tego wyboru jest w życiu znacznie mniej, niż się sądzi. Na przykład równe dziesięć lat temu dokonałem wyboru, żeby wyjechać za granicę – na studia. Tylko tyle wówczas sądziłem, że wybieram, nie zamierzałem narażać na osłabienie istniejących więzi i nie myślałem specjalnie o tworzeniu nowych, nie chciałem zacierać w sobie jednych doświadczeń zupełnie innymi, wykorzeniać się z miejsc, z których pochodzę, i zakorzeniać na nowo – krótkimi, cienkimi korzeniami, jakimi rośliny czepiają się skał – w innych. Myślałem, że taki wyjazd za granicę to proces – jak mówią fizykochemicy – odwracalny, gdzieś się pojechało, ale można parę lat później wrócić, bez specjalnych kosztów. Ale tak nie jest: każdy wyjazd jest zdradą i zadaje rany naszej duszy, ale tworzy też nową sieć kontaktów i zobowiązań, której potem nie da się opuścić bez kolejnej zdrady i kolejnych ran. Nie piszę tego wszystkiego z wyrzutem, z pretensją, co najwyżej z poczuciem winy i nostalgią.

Przeważa jednak wdzięczność za wszystko, co nas spotkało i spotyka, za siebie nawzajem, za przyjaciół, za wszystkich dobrych ludzi, za naród, który nas teraz przygarnął, za to, że możemy mimo odległości być blisko rodziny i przyjaciół.

Jak kiedyś przyjdzie nam szukać najemcy na nasze miejsce – bo czasem, zależy od właściciela, to poprzedni lokator szuka następcy – tak na pewno napiszemy w ogłoszeniu: „Atutem mieszkania jest przyjemna droga z tramwaju”. Najpierw jest co prawda brzydki nowy betonowy wiadukt, ale potem park z resztkami cmentarza z XVIII-XIX wieku i drewnianym nibydomem, w którym ogrodnik trzyma swoje sekatory i kosiarki. Jest też wytrwała młodzież paląca papierosy i inne rzeczy w każdą pogodę, nawet w strugach deszczu. Park nosi imię Waldmüllera, malarza, który pochowany jest na jego terenie, a którego obrazy także z tego powodu bardzo lubimy, zwłaszcza Am Fronleichnamsmorgen. Za parkiem mija się stare przedszkole i eleganckie przedwojenne mieszkania komunalne. Gdzieś za trzecią przecznicą jest nasza kamienica.

Ogólnie nasza okolica – niegdyś robotnicza, dziś niezamożna, imigrancka – nie jest jednak zbyt interesująca: większość kamienic nie ma żadnych ornamentów, ulice pozbawione są (jak to już kiedyś tutaj pisałem) drzew i zastawione samochodami, raz na jakiś czas trafi się tylko kebab, bar piwny albo sklep z używanymi komórkami. Ale jak się lepiej przyjrzeć, pochodzić, zdarzają się wyjątkowy rzeczy, zresztą wszędzie się zdarzają: jest straszny sklep z bronią, wiecznie zamknięty, sklep z fajerwerkami, otwierający się od czasu do czasu (i to żeby wedle jakiejś logiki, na przykład przed Sylwestrem, ale nie – w dni zupełnie, na pozór, nieprzewidywalne), dwa zakłady pogrzebowe, zapyziały wielki sklep z pucharami (takimi na szkolne zawody sportowe), ukryty między kamienicami klasztor, parę szkół, gdzieniegdzie jakieś stare drzwi albo ślady po szyldzie. Podczas Euro byliśmy na kilku meczach w barach niedaleko nas, za każdym razem w innym, i niektóre były ciekawe, zwłaszcza serbski, zadymiony i bardzo kiczowaty, stylizowany na jaskinię czy coś takiego – ale miły. W kebabie koło nas pracuje wiecznie uśmiechnięty i życzliwy syn Turka i Litwinki, prawdziwy anioł, ale chodzimy tam rzadko, bo „dobre rzeczy trzeba sobie dozować oszczędnie”. Na pobliskim cmentarzu (nie tym w parku) pochowana jest jedna bliska mi osoba.

Wracam po raz nie wiem który do biografii księdza Korniłowicza sióstr Landy i Wosiek. Czytam, że nie prowadził żadnych „osobistych zapisków”, nie pisał dla siebie/o sobie. I druga jeszcze rzecz, na którą wcześniej nie zwróciłem uwagi: że, jak tylko mógł, to zawsze modlił się (brewiarzem) z kimś innym, a najchętniej – spacerując z drugą osobą pod ramię.

ks

Notatnik łódzki

W samochodzie słucham ostatnio Przygód człowieka myślącego Marii Dąbrowskiej. Końcówka powieści rozgrywa się w czasie Powstania Warszawskiego. Kilkunastoletni Michaś, bratanek Ewy, przyjechawszy do stolicy niedługo przedtem, uczestniczy w Powstaniu. Roznosi pocztę, ale marzy mu się stanowisko łącznika – aby je zdobyć raz po raz ryzykuje życiem. Jest przy tym – przez cały właściwie czas – bardzo ożywiony, entuzjastyczny. Jakby ta odpowiedzialność, którą los na niego nałożył, uwznioślała go, czyniła bardziej szlachetnym, odważnym, radosnym. Moment, w którym młody człowiek po raz pierwszy odczuwa swoją sprawczość. Przypomina mi to – zachowując oczywiście należne proporcje, gdyż to moje wspomnienie nie ma w sobie za grosz tragizmu w porównaniu z sytuacją Michasia – scenę, gdy jako młodzi chłopcy pomagaliśmy przy zbieraniu porzeczek w gospodarstwie dziadków, i jak przed nadchodzącą burzą musieliśmy sprowadzić z pola wszystkich pracowników, zwieść towar itp. Był wielki pośpiech, nerwy, zmęczenie – ale czuliśmy się świetnie z tą dorosłą sceną, w której przyszło nam zagrać główną rolę. Co z tego wynika? Módlmy się, aby nasze dzieci (i ich dzieci itd.) nie musiały nigdy walczyć w powstaniu. Ale może pozwólmy im czasem znaleźć się w sytuacji, w której nie będą mogły liczyć na naszą pomoc. Nawet za cenę pewnego ryzyka.

Znajoma z osiedla, mama czwórki dzieci, opowiadała nam, jak ludzie reagują, gdy widzą ją z całą tą gromadką na spacerze. Niektórzy (raczej nieliczni) się uśmiechają, niektórzy (liczniejsi) patrzą z lekką dezaprobatą – a największa część rzuca uwagi w rodzaju: „Gdzie pani prowadzi te dwa tysiące?”. Takie piękne przejawy erudycji i moralności zrodził w społeczności łódzkiego Teofilowa program 500+, i nie jest to chyba wina samego programu. Jakieś skrzywienie charakterów, małostkowość, odrzucona na bok wrażliwość, koniec świata na własnym nosie – raczej o to chodzi. Ale skąd to przyszło? I – tego pytania się trochę obawiam – dokąd zmierza?

Z zapisków Lwa Tołstoja: „nie chcemy wiedzieć, że tak samo [jak z bronią] ostrożnie trzeba obchodzić się ze słowem. Słowo może nie tylko zabić, ale wyrządzić też zło gorsze od śmierci[…] Złe mówienie o ludziach szkodzi od razu trzem: temu, o kim mówią źle, temu, do kogo mówią źle, ale najbardziej temu, kto mówi źle o innych.” W życiu publicznym mamy dzisiaj do czynienia z taką inflacją słów (żeby użyć określenia z artykułu pewnego księdza) i taką słowną nienawiścią, że jest to trochę przerażające. Wszystko można powiedzieć, każdego można zmieszać z błotem, bez patrzenia, czy to ma coś wspólnego z prawdą, czy nie ma. To samo w polityce, to samo na forach internetowych, to samo – chyba coraz częściej – na ulicy. To już nie jest kwestia różnych poglądów, to niechęć ludzi do siebie nawzajem. I z pierwszego chyba łatwiej byłoby wyjść, niż przyjdzie nam wychodzić z drugiego.

Moja żona K. która czyta dokładnie (prawie) wszystkie moje teksty, każe mi zawsze wykreślać fragmenty, które nazywa pretensjonalnymi. Zaskakujące, że są to te same fragmenty, które mnie rażą, gdy widzę je ponownie, np. na drugi dzień – a które cisną mi się pod pióro (lub klawiaturę), gdy piszę. Tak więc notatnik z pierwszego numeru „Sumy” nazwała K. w całości bardzo pretensjonalnym. Starałem się więc specjalnie tym razem, ale chyba wyszło nie wiele lepiej. Widać nie można oduczyć się pretensjonalności z numeru na numer. Nie tracę jednak nadziei; ora et labora – jak mawiali mistrzowie.

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Miejsce, w którym śpiew ptaków jest tak naturalny, jak oddech. Gdzie bocian z wiernym psem towarzyszą ci w czasie pracy w polu, a żaby z pobliskiego stawu swoim rechotaniem ukoją nerwy po ciężkim dniu, dając znać, że już niebawem spadnie upragniony deszcz. Tu musisz żyć zgodnie z naturą, bo jesteś od niej zależny. Ona bierze cię w swoje ramiona niczym matka – ale gdy jej nie usłuchasz, może cię dotkliwie skarcić. Wsłuchujesz się w jej głos, który mówi, jaki będzie kolejny dzień i rok, czy zbierzesz obfite plony czy marne. Jesteś tu tylko trybikiem, ale jakże ważnym. Bez ciebie nie byłoby zaoranej skiby, kopki siana, złocistych łanów zbóż… Jesteś dłońmi, które mają obowiązek zatroszczyć się o to miejsce.

Taka jest wieś. Tu słychać poranną modlitwę gospodyni, która nuci nieskładnie jutrznię szykując się w pole i cichą, wieczorną modlitwę spracowanego rolnika, którego dłonie – pomarszczone i naznaczone pracą – składają się, by podziękować Bogu za kolejny dzień. Jednak nie brakuje też ostrych słów międzysąsiedzkiej kłótni o skibę ziemi – bo tu o ziemię walczy się przez całe pokolenia. Wieś to miejsce, w którym długo pamięta się grzechy innych, wspominając je jako przestrogę dla młodszych. Nie żyjesz tu sam, jak w klatce oddzielony czterema ścianami betonu. Tu wszyscy cię znają aż do szpiku kości.

Czasem mówią o takich miejscach: „tam gdzie diabeł mówi dobranoc”. Ale cóż to za diabeł, jeśli byle baba może go przechytrzyć. Diabeł tutaj to mały figlarz, co potrafi namieszać, ale jak głoszą od lat opoczyńskie historie, wystarczy fortel chytrej gospodyni, żeby nie tylko nie wpaść w pułapkę diabła, ale jego samego do niej zapędzić. Wieś to miejsce, w którym od lat mądrości ludowe, nawet te z pogranicza magii i zabobonu, łączą się w jedno z prawami religijnymi. I na nic tu wysiłki kolejnych proboszczów, którzy sami po czasie ulegają tej normie. Już nie razi znak krzyża po magicznych zabiegach wiejskich znachorek…

Tu także żywa jest pamięć o tych, co odeszli. Ma się wrażenie, że bezcieleśnie żyją wśród nas, wspominani i przywoływani przez swoich dawnych przyjaciół czy rodzinę. Mocno się wierzy w ich obecność w naszym życiu – to piękne, że nie odchodzą bezpowrotnie. Są gdzieś tam, dostatecznie blisko, by przyjść we śnie poproszeni o radę. Bo tu wierzy się w sny…

Uciekając z betonowego świata pragnę jedynie spojrzeć na rozgwieżdżone niebo i wsłuchać się w ciszę, która dudni w uszach, oznajmiając: „Jesteś wolna!”. Pierwszy oddech po wyjściu z samochodu przynosi ulgę, pierwsza spadająca gwiazda daje nadzieję na spełnienie marzeń, pierwsze radosne szczekanie psa mówi: „Jesteś ważna”. Poranek wita mnie pianiem koguta, latem dzwonieniem krowiego łańcucha o ziemię, a zimą skrzypieniem kroków na mrozie – tu już dawno temu zaczął się dzień. Sąsiad krzyknie znad płotu „Dzień dobry”, sąsiadka od tak wpadnie na kawę, w kuchni czuć zapach ciepłego jeszcze chleba. Wieś to miejsce gdzie spokój łączy się naturalnie z pędem pracy.

To jest prawdziwa wolność! Wolność wśród ludzi, których lubisz czy nie, ale wiesz, że są ważną częścią twojego świata. Za tą wolnością tęsknię zamknięta w betonowych ścianach z anonimowymi ludźmi mieszkającymi po sąsiedzku. Przychodzą mi wtedy na myśl słowa naszego wiejskiego poety Jerzego Piekarskiego:

„można przenieść się z miasta do miasta
Opoczno lub Warszawę zamienić na Nowy York […]
o wiele trudniej opuścić wieś dzieciństwa
czuć się pewnie w kamiennych krajobrazach
miejski park, okratowany i wypielęgnowany
nie zastąpi kapliczek i grusz na miedzach
pejzażu, co łączy ziemię i niebo”

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...‎

Jakiś czas temu dostałem zgłoszenie na wizytę domową. Wzywała mnie pani w średnim wieku w imieniu swojej 92-letniej matki, powodem miały być duszności. Niestety nie było mi dane tego sprawdzić, ponieważ dojechawszy na miejsce przywitałem się z zespołem karetki pogotowia, który wynosił starszą panią z domu w celu przewiezienia do szpitala i znalezienia tam panaceum na jej dolegliwości. Rzuciłem tylko szybko okiem na mijającą mnie w pozycji leżącej pacjentkę. Była drobna, niemalże kachektyczna. Spokojnie leżała w prowizorycznych noszach z koca niesionych przez zespół pogotowia.

Zupełnie inaczej jej córka, ta była roztrzęsiona, pełna wątpliwości. Okazało się, że to już drugi przyjazd pogotowia w ciągu paru godzin. Za pierwszym razem nie zgodziła się na hospitalizację matki, dopiero za drugim razem była już bardziej skłonna zdać się na siły machiny służby zdrowia, choć nadal nie do końca przekonana o słuszności swojej decyzji. Ostatecznie moją rolą w tej całej sytuacji była próba uspokojenia sumienia córki, która pytała mnie, czy dobrze zrobiła. Mówiła: „Tam na pewno jeszcze jej jakoś pomogą”. Zdobyłem się na dyplomatyczną odpowiedź, próbując nieco załagodzić strach córki. Starsza pani zaś wyglądała na taką, która była na dobrej drodze do osiągnięcia spokoju bez pomocy osób trzecich.

Inna sytuacja. Tym razem młodsza pacjentka przywieziona na SOR, również z powodu duszności. Chorowała od kilku miesięcy na nowotwór jamy ustnej. W momencie przywiezienia do SOR miała już zajętą połowę żuchwy, a parametry życiowe bardzo słabe. Z trudem łapała powietrze. Dostała leki przeciwbólowe oraz tlen, po czym nastąpiła konsultacja kilku lekarzy. Werdykt został przedstawiony dwóm córkom zgromadzonym przed salą reanimacyjną, na której leżała pacjentka. „Odstępujemy od prób przedłużania życia pani za wszelką cenę. Proszę wejść do matki i potowarzyszyć jej”. Dzięki tej decyzji matka zyskała swoje córki jeszcze na 30 minut. Jestem przekonany, że dla niej było to bardzo dużo.

W czasach kiedy medycyna potrafi coraz więcej, częściej pojawiają się pytania o to, czy w ostatnich chwilach życia człowieka warto narażać go na dość nieprzyjazny proceder, aby zyskać wątpliwe nieraz dobro za cenę dodatkowego cierpienia. W naszej cywilizacji nie rozmawiamy już o śmierci, co najwyżej o czyichś wypadkach. Śmierć kojarzy nam się z porażką. Utratą wszystkiego wartościowego, na co całe życie pracowaliśmy. Kojarzy nam się z wyłącznie z cierpieniem własnym i bliskich. Właściwie nie ma żadnych pozytywnych konotacji. Zupełnie nie wiemy jak się z nią obchodzić. Za to szpital na szczęście wie. Szpital ma leki i świetnych specjalistów, którzy są w stanie sprostać każdej dolegliwości. Oni są w stanie pokonać śmierć (kto jak nie oni?!).

Zapominamy niestety o tym, że życie ma swoją wartość dzięki temu, że istnieje również śmierć. W miastach dawno w niepamięć odeszły tradycje związane z żałobą po zmarłym. Ostatnie tchnienie nie musi przecież wiązać się z niepokojem i walką. Może być pełne akceptacji, spokojnie przyjęte w domowym zaciszu jako nieodłączna część życia.

Na koniec obrazek z jeszcze jednej wizyty domowej. Wyjątkowej pod tym względem. Wezwanie w celu stwierdzenia zgonu u 30-letniego pacjenta leczącego się od kilku miesięcy z powodu nowotworu. Drzwi otworzyła mi żona pacjenta. Spokojnie zaprowadziła mnie na pierwsze piętro domu. Wokół łóżka zmarłego porozstawiane były krzesła, na których siedziały córki i rodzice. Na szafce paliła się świeca... W domu panowała bardzo ciepła atmosfera spokoju, zamyślenia, konstruktywnej żałoby. Coś, co na wsi było dotychczas normą w mieście stało się unikatem.

W miesiącu radosnych świąt Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego, życzę wszystkim owocnych przemyśleń!

ms

Prawosławni i św. Tomasz z Akwinu

(książki)

(książki)

Książka Orthodox Readings of Aquinas (Prawosławne odczytania Akwinaty) Marcusa Plesteda wyszła w grubej oprawie już cztery lata temu, ale w miękkiej – i w bardziej przystępnej cenie – w roku ubiegłym. Jest to rzecz dość ważna, a może zwłaszcza z naszej perspektywy: kraju pozostającego w kręgu kultury rzymskokatolickiej, ale posiadającego ważną mniejszość prawosławną i grekokatolicką, a także prawosławnych sąsiadów. Bo też książka ta jest w zasadzie nie tyle o czytaniu Akwinaty, co o dialogu katolicyzm-prawosławie. Dla tych, którzy nie mają czasu jej przeczytać – krótkie sprawozdanie z lektury.

Praca zaczyna się więc od wydarzeń z lat 50. XIV wieku. W 1351 roku Kościół prawosławny uznał za ortodoksyjną doktrynę hezychazmu rozwijaną przez św. Grzegorza Palamasa – postaci od tamtego czasu dla prawosławia centralnej. Doktryna ta bezpośrednio dotyczyła możliwości ujrzenia Światłości Bożej – tej samej, która rozbłysła na górze Tabor podczas Przemienienia – w trakcie modlitwy wyciszenia (gr. hēsychía), szła jednak w parze z Palamasowym rozróżnieniem w Bogu niepartycypowalnej istoty i partycypowalnych energii oraz z nauką o powołaniu człowieka do przebóstwienia poprzez udział w Bożych energiach. Trzy lata później Demetriusz Kydones ukończył swoje greckie tłumaczenie Summy contra gentiles św. Tomasza z Akwinu. W tym samym czasie miały też miejsce w Bizancjum ważne wypadki polityczne – wojna domowa o tron cesarski, zdobycie przez Turków osmańskich pierwszego przyczółku w Europie – ale dla dwóch współczesnych greckich myślicieli to raczej wspomniane wydarzenia ze sfery ducha sprawiają, że tamta odległa dekada powinna być uznane za tragiczną cezurę dla kultury greckiej. Dla Steliosa Ramfosa katastrofą było przyjęcie doktryny hezychazmu, będącej według niego czystym irracjonalizmem. Gdyby Wschód – argumentuje Ramfos – zamiast stawiać na Palamasa, poszedł drogą Zachodu i św. Tomasza, z charakteryzującym ją szacunkiem dla rozumu, ciała i historii, być może inaczej potoczyłyby się jego dzieje. To właśnie w tamtej decyzji sprzed wieków należy szukać źródeł nie tylko upadku Bizancjum w 1453, lecz także kolejnych nieszczęść Grecji aż po kryzys finansowy sprzed ośmiu lat! Inny współczesny myśliciel grecki, szerzej znany na świecie teolog i filozof Christos Yannaras, też wraca do połowy XIV w., ale za bardziej brzemienne w skutki uważa wydanie greckiego tłumaczenia Summy contra gentiles. Import myśli Akwinaty był według Yannarasa niczym otwarcie puszki Pandory. To właśnie wtedy rozpoczął się na greckich ziemiach proces zdrady własnych, wschodnich korzeni, i stopniowego porzucenia prawosławnego mistycyzmu na rzecz zachodniego racjonalizmu. Racjonalizm zaś – jak twierdzi za Heideggerem Yannaras – zawsze zmierza nieuchronnie do odczłowieczającego kultu techniki.

Plested zauważa, że choć Ramfos i Yannaras fundamentalnie różnią się co do przyczyn kryzysu kultury greckiej, obaj przekonani są o istnieniu dwóch przeciwstawnych archetypów kulturowych i teologicznych – Wschodu i Zachodu – uosabianych odpowiednio przez św. Gregorza Palamasa i św. Tomasza z Akiwnu. Dla Ramfosa w greckich diejach było za dużo Wschodu, a za mało Zachodu, dla Yannarasa – odwrotnie; samo istnienie opozycji Wschód-Zachód jest jednak równie oczywiste dla obu.

Podobnie myślało zresztą – przypomina Plested – wielu wybitnych myślicieli prawosławnych XIX i XX w., choćby Sergiej Bułgakow, Włodzimierz Łosski, Philip Sherrard, John Romanides i John Meyendorff. Dla nich wszystkich Wschód jest mistyczny, apofatyczny, personalistyczny, praktyczny; Zachód zaś – racjonalistyczny, katafatyczny, esencjalistyczny, teoretyczny. Dwa odmienne platońskie ideały, niemożliwe do pogodzenia już z definicji. Tymczasem Plested, osoba o wrażliwości raczej ekumenicznej, nie wierzy w odwieczny kontrast między Wschodem i Zachodem i na kartach swojej pracy proponuje inną, bardziej jednoczącą narrację.

Po pierwsze proponuje nowe spojrzenie na postaci-symbole: Akwinatę i Palamasa. W świetle nowych badań postrzeganie pierwszego z nich jako „zachodniego” racjonalisty oddanego teoretycznym spekulacjom jest według Plesteda zupełnie błędne. Jest Akwinata raczej teologiem rozwijającym wspólną Wschodowi i Zachodowi tradycję prawdziwej scholastyki: uznającym prymat Pisma i Tradycji nad wszelkimi oderwanymi spekulacjami, tworzącym w oparciu o własne życie wewnętrzne i w dialogu z liturgiczną wspólnotą Kościoła i swojego zakonu, wreszcie sięgającym nie tylko do tekstów Ojców Kościoła (tak greckich, jak łacińskich), lecz także do późniejszej literatury teologicznej (znów tak greckiej, jak łacińskiej) oraz – co było pewnym novum – do dokumentów wschodnich soborów powszechnych. Autor żartuje, że Tomaszową spuściznę można określić jako teologię ad mentem patrum (w duchu Ojców), a więc używając dokładnie tego samego stwierdzenia, jakim Gieorgij Florowski określił pożądaną według niego teologię prawosławną, różną od „zachodniej” teologii ad mentem sancti Thomae (w duchu św. Tomasza), do jakiej nawoływał Leon XIII w encyklice Aeterni Patris. Wreszcie autor zwraca uwagę, że w sprawie różnic doktrynalnych między Kościołem katolickim a „Grekami” Tomasz zajmował raczej pojednawcze stanowisko, ograniczając punkty sporne do minimum (kwestii filioque i prymatu papieża). W De potentia czytamy zdumiewające zdanie: „Jeśli przyjrzymy się dokładnie stwierdzeniom Greków [Plested zapewnia nas, że chodzi tu o Greków współczesnych Tomaszowi] przekonamy się, że ci różnią się od nas bardziej w słowach niż w treści”. W konsekwencji święty Tomasz – inaczej niż np. Bonawentura – nie nazywa ani razu Greków heretykami, pisząc raczej o błędach zrodzonych z ignorancji i uporu.

Podobnie heretykami nie określa nigdy katolików św. Grzegorz Palamas i również on nie mnoży doktrynalnych różnic między Zachodem i Wschodem, samemu robiąc użytek z De Trinitate św. Augustyna w swojej własnej – jakże prawosławnej – trynitologii. Co ciekawe, to raczej przeciwnicy Palamasa w teologicznych sporach o hezychazm, np. Barlaam z Kalabrii, chętnie wdają się w antyzachodnią polemikę i to oni widzą w św. Tomaszu z Akwinu – o którym Grzegorz, prawdopodobnie nie znając go, milczy – przykład teologii przesadnie racjonalistycznej. W tych samych sporach Grzegorz – rzekomo archetypiczny przedstawiciel „irracjonalnego” Wschodu – jawi się jako obrońca użycia filozofii i logiki w teologii. W jednym z listów pisze, że użycia sylogizmu uczą nas sami Ojcowie „i nie będziemy krytykować go nawet u Łacinników”. Nie jest też Palamas przeciwnikiem teologii katafatycznej, opowiadając się wprost za komplementarnością między elementami apofatycznymi i katafatycznymi w rozważaniach o Bogu.

Oczywiście Plested nie zaprzecza, że można znaleźć również przykłady, które zdają się potwierdzać tezę o opozycji Wschód-Zachów. Np. wspomniany na początku prawosławny tłumacz Summy contra gentiles, Demetriusz Kydones, krytykuje Palamasa i zostaje w końcu katolikiem, a jego brat Prochoros, też tłumacza Akwinaty, katolikiem co prawda nigdy nie zostaje, ale swoje stylizowane na Tomasza (i oparte na nim) dzieła też kieruje w Palamasa, za co zostaje następnie ekskomuniowany przez Konstantynopol. Zna też historia wielu prawosławnych anty-unionistów zaciekle krytykujących z kolei Tomasza. Plested jednak dość przekonująco pokazuje, że nawet sytuacje tego typu są bardziej skomplikowane. Demetriusz na przykład cieszy się wielkim poważaniem u arcyprawosławnego Józefa Bryenniosa i ma patrona w Janie Kantakuzenie, który jest jednym z zagorzałych zwolenników Palamasa (a jednocześnie czytelnikiem Akwinaty). Prochoros z kolei w swoich potępionych tezach dotyczących Światła Bożego akurat odchodzi wprost od Tomaszowych słów na ten temat z Tertia pars, które sam przetłumaczył. Dodatkowo – argumentuje Plested –przykłady wpisujące się z pozoru w tezę o opozycji są w jakimś sensie nie do uniknięcia, biorąc pod uwagę polityczne animozje między Bizancjum a zachodnią Christnitas w tamtym czasie. Zadziwiające jest jednak to, że przeważają mimo to przykłady prawosławnej recepcji Akwinaty, które w ogóle nie pasują do tezy o opozycji i to one najbardziej interesują Plesteda. Za ilustrację niech posłuży Grzegorz Scholariusz, piastujący, jako Gennadiusz II, godność pierwszego patriarchy Konstantynopola pod panowaniem osmańskim i przez wielu uważany za największego teologa bizantyjskiego z czasów schyłku. Jego stosunek do unii z Rzymem ewoluował od poparcia do ostrego sprzeciwu, ale miłość do Akwinaty towarzyszyła mu do końca życia. W swoim tłumaczeniu De esse et essentia określił się najbardziej oddanym uczniem Tomasza na Wschodzie i Zachodzie i nawet wyrzucał franciszkanom, że wolą Franciszka de Mayronisa albo Dunsa Szkota, zamiast mającego aprobatę Kościoła rzymskiego (!) Akwinatę.

Sytuacja zmienia się drastycznie dopiero w XIX i XX w., wraz z rozpowszechnieniem się na Wschodzie tezy o opozycji. Przy tym, jak argumentuje Plested, teza ta ma w pewnej mierze zachodnie korzenie, ostro stawiają ją bowiem po raz pierwszy rosyjscy słowianofile, a ci inspirowali się niemieckim idealizmem. W Grecji z kolei wyraźną zmianę widać od lat 1960., wraz z rozwojem – w jakimś stopniu pod wpływem lektury wielkich teologów rosyjskich – tzw. neoprawosławia (ang. neoorthodoxy), reprezentowanego choćby przez Yannarasa i Romanidesa. Choć łańcuch lekturowych wpływów od niemieckiego idealizmu poprzez słowianofilstwo i teologów „rosyjskiego odrodzenia religijnego” po greckie neoprawosławie rzeczywiście mógł mieć miejsce, ciekawsza wydaje mi się obserwacja, że zarówno słowianofilstwo, jak i neoprawosławie, miały charakter antyakademicki i „antyestablishementowy” – kształtowały się na peryferiach Kościoła i Akademii, w opozycji do dominującej w obydwu sferach jeszcze w XX w. prawosławnej scholastyki. Ta opozycja – jak się wydaje – przerodziła się w opozycję wobec mitycznego „Zachodu”.

Wśród myślicieli XIX i XX w. ma jednak Plested również swoich bohaterów. Jednym z nich jest Włodzimierz Sołowjow, innym – pomimo pewnych zastrzeżeń – Georgij Florowski. Ci dwaj nie tyle może nawet czytali Akwinatę – choć znajdziemy u obydwu dowody lektury – co reprezentowali bardziej pojednawcze stanowisko w kwestii Wschodu i Zachodu i nie byli przeciwni korzystaniu z obydwu tradycji. Godny pochwały okazuje się także Pawieł Fłorienski ze swoim, krytycznym co prawda, ale pełnym szacunku stosunkiem do Akwinaty. Co ciekawe, Sołowjow i Fłorienski (lecz także Łosski i Piotr Czadajew) wymienieni zostali przez Jana Pawła II w Fides et ratio jako prawosławni myśliciele potrafiący znaleźć równowagę między wiarą i rozumem (archetypicznymi Wschodem i Zachodem?). Sołowjow, Florowski i Fłorienski – ale bardziej jeszcze czytający Akwinatę myśliciele z czasów Bizancjum – pokazują, według Plesteda, drogę wyjścia z tezy o opozycji między Wschodem i Zachodem kładącej się cieniem na stosunki między podzielonymi Kościołami.

Tekst powyższy, w znacznie obszerniejszej formie ukazał się w XXI tomie Przeglądu Tomistycznego.

ms

W muzeum o świętowaniu

(malarstwo)

(malarstwo)

Wystawą „Feste feiern” – poświęconą temu jak niegdyś (od starożytności po koniec XVIII) świętowano – uczciło wiedeńskie Muzeum Historii Sztuki swoje studwudziestopięciolecie.

Świętowanie – temat do rocznicy pasujący, ale czy da się w ogóle coś o nim powiedzieć za pośrednictwem wystawy? Poprowadźmy tę dyletancką analizę jeszcze głębiej: czy dystans wprowadzany w nasze doświadczenie przez muzealną gablotę – ten jeden z symboli nowoczesności – nie jest w jakimś sensie przeciwieństwem świętowania – aktywności jakże przednowoczesnej, wymagającej od jednostki zlania się w jedno ze świętującą wspólnotą, oddania się bez reszty zbiorowym emocjom? To paradoks pierwszy.

Drugi, pokrewny, dotyczy kwestii czasu: muzeum, „archiwizując” rzeczywistość, stara się zatrzymać czas, podczas gdy świętować to z zapamiętaniem zanurzyć się w czasie i rozkoszować się chwilą, która właśnie dlatego jest rozkoszą – że przemija. Przypomina się tu cytat z Gwiazdy zbawienia Franza Rosenzweiga o „państwie” i „sztuce” (za które to słowa można podstawić odpowiednio „muzeum” i „święto”):

„W walce o czas państwo i sztuka muszą nawzajem się zniszczyć, bo państwo pragnie zatrzymać bieg czasu, podczas gdy sztuka chce w nim dryfować” [„W walce o czas muzeum i święto muszą się nawzajem zniszczyć, bo muzeum pragnie zatrzymać bieg czasu, podczas gdy święto chce w nim dryfować”]

Czy wystawa „Feste feiern” jest więc nieporozumieniem?

W jakimś sensie tak, ale zaznaczmy, że kuratorzy przynajmniej częściowo zdają sobie z tego sprawę. We wstępie czytamy, że austellbar – „możliwe do wystawienia [w muzeum]” – jest przede wszystkim to, co ze świętowania pozostaje (übrig blieb). Nie da się więc, mówiąc metaforycznie, zaprezentować na wystawie hucznego obiadu, a jedynie puste talerze, które kelner wynosi na koniec do kuchni. Nie da się zaprezentować balu – jedynie pustą salę balową ze śladami po butach tancerzy (znów przychodzi na myśl cytat, tym razem z niesławnego Nicolása Gómeza Dávili: „Nasze podróżowanie po Europie to nawiedzanie domu tylko po to, aby służący mogli pokazać nam puste sale, w których niegdyś odbywały się wspaniałe przyjęcia”). Taka w jakimś sensie jest ta wystawa – pokazuje to, co po świętowaniu pozostaje, nie zaś to, czym świętowanie w swej przemijalności jest. Te puste talerze i ślady po butach to oczywiście przenośnia.

Jest to więc wystawa raczej smutna – ale ma swój sens. Ma sens zwłaszcza, gdy odbieramy ją jako performance pod hasłem: zamknijmy w szklanych gablotach różne przedmioty przywodzące na myśl zabawę i święto, wprowadźmy eleganckich zwiedzających czytających w ciszy etykiety, udawajmy, że wszystko jest w porządku – i czekajmy, aż zrodzi się w nas poczucie absurdu. W momencie tym ujrzymy naszą dumną nowoczesność w całej swojej tragiczności, jako epokę, która nie potrafi już świętować, której zostało tylko „naukowe” badanie „pustych sal, w których niegdyś odbywały się wspaniałe przyjęcia”.

A jednak zbyt chyba pofolgowałem powyżej swojej skłonności do konserwatywnych narzekań. Niech będzie, że nowoczesność – izolując jednostkę od wspólnoty, życia i Boga szklaną gablotą płytkiego racjonalizmu – nie potrafi się bawić, ale nie cali jesteśmy przecież nowocześni. Nasza Europa kształtowana była (i jest) także przez inne nurty, w tym tę szlachetną i ludzką odmianę lewicowości, która dawnego świętowania nie przekreśla, a stara się raczej, by było bardziej egalitarne. Przecież spacer po pięknych salach Muzeum Historii Sztuki też jest formą święta – kiedyś nieznaną. A już z pewnością świętem jest herbata w kawiarni Muzeum Historii Sztui, umieszczonej w ogromnym okrągłym hallu godnym najświetniejszego pałacu. Piłem tam dziś herbatę zadzierając głowę do góry i myślałem: jak to wspaniale, że każdy może tu przyjść!

W Wiedniu jest zresztą wiele przepięknych kawiarni, w których można przeczytać gazetę albo posłuchać gry na pianinie za cenę kawy – a większość gości to stali bywalcy, dla których taka wizyta to codzienny czy cotygodniowy rytuał. Inna wspaniała rzecz to bale karnawałowe – niezliczone i bardzo popularne.

Rozmaite uczucia niosłem więc w swojej głowie podczas oglądania Feste Feiern: tęsknotę za dawnym świętowaniem, z którego coś z pewnością utraciliśmy, ale też radosną wdzięczność za to, co dobre w naszym aktualnym świecie – zwłaszcza zaś za ową „egalitaryzację święta”, którą przez ostatnie wieki i dziesięciolecia obserwujemy we wzmożonym chyba stopniu. Studwudziestopięciolecie wiedeńskiego Muzeum Historii Sztuki to okazja przede wszystkim do wdzięczności.

Nie napisałem jednak nic o samej wystawie. Widziałem więc wielki obrus z XVI wieku, odtworzone według dawnych wzorców stołowe rzeźby z cukru, greckie wazy z przedstawieniami uczt, zbroje używane w rycerskich turniejach, stare dudy z Bałkanów, renesansowy fajerwerk. No i obrazy: niezastąpiony Taniec wieśniaków Bruegela, podobny nieco Odpust chłopski Davida Teniersa, niesamowitą litografię Jarmark w Imprunecie Jacques’a Callota, wreszcie Zabawę w ciuciubabkę (La gallina ciega) Francisco Goi – obraz piękny, jasny, prosty (choć przecież ten sam malarz potrafił malować bardzo mrocznie). Całość, jak to zwykle w Muzeum Historii Sztuki, przemyślana, elegancko zaprezentowana, doskonale opisana.

W komentarzach – dodam na koniec – uderzył mnie zaś cytat z jakiegoś (nie nazwanego z imienia) niemieckiego myśliciela, który w 1729 miał zapisać, iż karnawał bierze swój początek od Włochów, bo ci są „przywykli do tego rodzaju przyjemności w równym stopniu, jak przywykli są do swych Zdrowaś Maryjo”. Może właśnie w religijnej tezie o powołaniu każdego człowieka do pozaczasowej chwały leży ostateczny grunt i samej idei święta, i nowoczesnych prób jego egalitaryzacji?

Ilustracja: Francisco Goya, Zabawa w ciuciubabkę

ks

Kossak znaczy Polska

(malarstwo)

Trudno chyba o gwarniejsze miasto niż wakacyjny Sopot. A w tym wakacyjnym Sopocie o tłumniejsze miejsce niż plac będący zakończeniem ulicy Monte Cassino i wyjściem na tzw. skwer kuracyjny, a dalej na molo. Turyści idący w różnych kierunkach, głośni, roześmiani. Rodziny z plażowym ekwipunkiem. Modnie ubrane dziewczyny w towarzystwie nie mniej modnych chłopaków. Setki stoisk z pamiątkami – bursztynową biżuterią i chińszczyzną. Tabuny ulicznych grajków. A pośród tego wszystkiego, w otoczeniu dwóch lokali o swojsko brzmiących nazwach (Unique Club and Lounge oraz Billy’s American Restaurant) stoi sobie Państwowa Galeria Sztuki. Na afiszach zaś obraz przedstawiający młodzieńca na białym kucyku i duży napis – „Kossakowie”.

Jest to wystawa godna podziwu przynajmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, organizatorom udało się zebrać ponad dwieście obrazów z wielu różnych miejsc (m.in. Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Narodowego w Warszawie, Fundacji PBG). Po drugie, przedmiotem zainteresowania stały się nie tylko dzieła najsławniejszych przedstawicieli malarskiego rodu, Wojciecha i Juliusza, ale również mniej znanych Leona, Jerzego i Karola Kossaków. Toteż wchodząc do chłodnych sal Galerii, wchodzi się niejako w rodzinną genealogię, tym bardziej, że obrazom towarzyszą przedmioty osobiste artystów (głównie Wojciecha) oraz kilka eksponatów związanych z żeńską linią Kossaków, tj. Marią Pawlikowską-Jasnorzewską, Magdaleną Samozwaniec i Zofią Kossak Szczucką.

Dla porządku wypada więc może w paru słowach przypomnieć ową genealogię. Najstarsi, Leon i Juliusz to rodzeni bracia. Pierwszy z nich, zawodowy żołnierz walczący m.in. w korpusie generała Bema na Węgrzech i armii Garibaldiego we Włoszech – był artystą amatorem o wielkim talencie, malował głównie sceny batalistyczne. Umarł bezdzietnie. Drugi, o którym będzie jeszcze mowa, miał piątkę dzieci, w tym syna Wojciecha. Ten z kolei – najsławniejszy z rodziny – był ojcem Jerzego, Marii (Pawlikowskiej) i Magdaleny (Samozwaniec). Brat Wojciecha, Stefan, miał syna Karola. Był on najmłodszy z wspominanych, najsolidniej wykształcony artystycznie, z czasem też najbardziej odbiegł od stylu Kossaków i zasłynął głównie jako malarz-huculista. Grono dopełnia Zofia Kossak-Szczcucka, córka Tadeusza, czyli brata-bliźniaka Wojciecha.

Kształtów temu, co później nazwano stylem Kossaków, nadał Juliusz. Urodzony w 1824 roku należał on do drugiego pokolenia romantyków i jego kariera artystyczna odzwierciedla tę przynależność. O jego talencie początkowo głośno zrobiło się na Podolu i Wołyniu, gdzie malował najpierw dla Dzieduszyckich, a później także dla wielu innych magnackich rodów („Z kolei Braniccy – pisał – nie chcieli mnie puścić i tam malowałem i konie, i psy, i wilki, i Kozaków”). Szczególnie interesowały go sceny historyczne i konie – te dwa tematy pozostaną na zawsze dominantami rodzinnego stylu. Z Józefem Brandtem przygotowywał się do zobrazowania Odsieczy Wiedeńskiej. Koni – ich anatomii, ruchu, zachowań – uczył się od Piotra Michałowskiego. „I tak zawód mój zacząłem” – stwierdza Juliusz. Później przyszły wyjazdy do Paryża i Monachium, gdzie wzbogacał swoją wiedzę o malarstwie. Przez pewien czas mieszał w Warszawie, by w 1869 osiąść na stałe w Krakowie i dać początek słynnej „Kossakówce” – rodowej siedzibie.

Popularnym tematem obrazów Juliusza były sceny codzienne, obyczajowe, rodzinne. Jak naPowrocie z koszenia trawukazującym gromadkę dzieci generała Hauke – trójkę młodszych na wozie drabiniastym, na sianie i starszego chłopca na kucyku – wracających z sianokosów. Sielski ten obrazek ma w sobie i elementy portretowe, i fragment wiejskiego pejzażu, i studium dwóch koni – stanowiących nieodłączny element sceny. Występują one, tzn. konie , także wJarmarku na Pradze pod Warszawą. Tu jednak są elementem dynamicznym, który nadaje scenie żywiołowości, ruchu, nie do końca kontrolowanej energii – z pojawiającymi się gdzieniegdzie wyspami spokoju, jak śpiący na wozie handlarz czy elegancki dżentelmen dobijający targu. Życie dworskiej wsi, powiązane ściśle z porami roku obrazuje zestaw ilustracji doRoku myśliwcaWincentego Pola: mamy tu więc zimowy atak wilków, wiosenne polowanie na kaczki, lipcowe żniwa czy wrześniowy wypas krów, w końcu także poruszające błogosławieństwo podczas mszy polowej z miesiąca zmarłych, listopada.

Twórczość Juliusza Kossaka to także sceny historyczne – kronika XIX-wiecznych walk o niepodległość. Są to często bohaterskie (np.Władysław Sanguszko pod Grochowem), ale i tchnące ciepłą bezradnością (np.Wierny towarzysz) obrazy z pola bitwy, ujęcia realistyczne, rzeczowe. Ale jest także rodzaj mitologii narodowej (np.Hasło i odzew – przegląd nocny) magicznej, mglistej nieco legendy ku pokrzepieniu serc. Dzieło protoplasty malarskiego rodu pełniło bowiem rolę przekaziciela i wskrzesiciela polskich wartości w czasach najtrudniejszych. Ukoronowaniem tego dzieła był późny cykl ilustracji doPieśni Legionów, czyli naszego dzisiejszego hymnu, wydany w formie albumu przez Altenberga we Lwowie. Jak mawiał Stanisław Witkiewicz o Juliuszu: „Cokolwiek żyło w obszarze Polski, wszystko to żyje i żyć będzie w dziełach Kossaka”.

Kontynuatorem tradycji zapoczątkowanej przez Juliusza, był jego syn Wojciech urodzony w ostatni dzień grudnia 1856 roku w Paryżu. Owo połączenie – krwi Kossaków i Paryża – sprawiło może, że należał on do śmietanki towarzyskiej kraju na przełomie XIX i XX wieku.

Na te ogromne sukcesy towarzyskie wpływ na pewno miał urok osobisty, znakomite formy towarzyskie, wrodzona dystynkcja, a nade wszystko wspaniała powierzchowność, które uzupełniały temperament i poczucie humoru, znawstwo koni, pasja automobilowa, namiętność do brydża, nonszalancja stroju (fantazyjnie zawiązany krawat, kapelusz borsalino).

W twórczości konsekwentnie podążał wyraźnie wytyczoną ścieżką, z której nie mogły go zwieść młodopolskie mody i awangardowe eksperymenty. Malował ludzi (Portret Teresy Sapieżyny,Studium dziewczyny), sceny rodzajowe (Ułan i dziewczyna,Burza,Portret konny Aleksandry i Włodzimierza Saysse-Tobiczyków) – w końcu wielokrotnie i w wielorakich ujęciach sceny polskiej batalistyki: wojny napoleońskie, Olszynkę Grochowską, Somosierrę. Zachowując manierę malarską ojca, Wojciech Kossak idzie przecież w stronę mniej wyrazistej kreski, złagodzenia konturów, rozmycia kolorów. Samo to nadaje wielu jego dziełom aurę sennej wizji. W dwójnasób widać ją jednak w obrazach, które są wizjamipar excellance, jakSułkowski pod Piramidami(błyskotliwy dowódca, adiutant Napoleona wpatrzony w potężną głowę Sfinksa) czyWizja żołnierska – szarża w lesie(przed oczami drzemiących kawalerzystów przesuwają się dawne formacje wojsk: ciężka średniowieczna konnica, skrzydlata husaria, napoleońscy ułani).

Ów wymiar wizyjny potęguje się jeszcze bardziej w obrazach sygnowanych przez Jerzego Kossaka (Cud nad Wisłą,Huzar z koniem w pejzażu zimowym), który zresztą przez pewien czas tworzył wspólnie z ojcem. Popularność Wojciecha i wynikająca zeń liczba zamówień sprawiła bowiem, że powstało coś na kształt „fabryczki” Kossaków – Jerzy przygotowywał obraz z grubsza, a Wojciech cyzelował go i podpisywał swoimi inicjałami. Ta „fabryczka” miała też konieczność niejako finansową. Żyjąca na wysokiej stopie rodzina Kossaków utrzymywała w tamtym czasie „nie tylko krakowską Kossakówkę, lecz także niewielki dom-pracownię w Zakopanem, willę w Juracie, pracownię w warszawskim hotelu Bristol […] Kolejny problem finansowy stwarzały córki zwane kukłami – Lilka i Madzia, które wychodziły za mąż, rozwodziły się; potrzebne były pieniądze na unieważnienie małżeństw, na eskapady zagraniczne, pobyty w Nicei i Monte Carlo, na dobre samochody, futra”. Zakłopotany Wojciech mówił nawet: „Żebym tylko nie zbankrutował przez te kochane córki”, lecz zaraz dodawał z prawdziwie polską beztroską: „ale myślę, że będzie na wszystko”.

Jakże inna na tym tle – ale chyba równie polska – wydaje się biografia stryjecznego brata „kukieł”, Karola Kossaka. Po studiach malarskich w Wiedniu i Krakowie (u Kazimierza Pochwalskiego) zamieszkał we Lwowie, a w końcu osiadł w Tatarowie na Huculszczyźnie. Tam malował akwarele portretujące codzienność huculskich górali. Tchną one prostotą wiejskiego życia, pokazują trud i urok pracy. Czuć w nich wielkie duchowe pokrewieństwo z „pejzażową” częścią twórczości Juliusza Kossaka.

Życie i dzieło Kossaków – to rzecz zupełnie niezwykła. Można zarzucać im – co wielokrotnie czyniono – stereotypowość, konserwatyzm, brak twórczego rozwijania wyuczonego stylu, kopiowanie tych samych technik i motywów. Nie sposób zaprzeczyć jednak, że bez ich malarstwa – podobnie jak bez twórczości Mickiewicza, Sienkiewicza, Żeromskiego – stracilibyśmy bezpowrotnie znaczną część polskiej kultury. Kultury, do której dzięki Bogu możemy się odwoływać, stojąc na sopockim deptaku przed Unique Club i Billy’s Restaurant.