Iwan Ajwazowski

„Suma. Pismo społeczno-kulturalne."

AUTORZY

Anna Wojnowska, Aleksandra Katarzyna Maludy, Stefania Skwarczyńska, Mathilde Suskiewicz, Karolina Sobieszek, Maciej Dawid, Umberto Eco, Marek Andrzej Gwoździński, Vincent McNabb OP, Marek Niedużak, Marek Pawluch, Jarema Piekutowski, Szymon Pozimski, Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz, Piotr Suskiewicz.

WYDAWCY, REDAKTORZY

Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz.

OPRAWA GRAFICZNA I STRONA INTERNETOWA

Stanisław Puda

ADRES DO KORESPONDENCJI TRADYCYJNEJ

ul. Kaczeńcowa 6B/107, 91-214 Łódź.

ADRES ELEKTRONICZNY

redakcja@pismosuma.pl

OBRAZ Z OKŁADKI
Iwan Ajwazowski

Aleksandra Katarzyna Maludy

Śmierć tytana. O ostatnich dniach Aleksandra Brücknera

(1856-1939)

Andrzej Wysocki

Leonard - kapłan Boga

Mathilde Suskiewicz

Pan od historii

(Un passionné passionnant)

Marcin Suskiewicz

Nauka po ludzku

(Susan Lee Lindquist 1949-2016)

Marcin Suskiewicz

Tłumy mężczyzn i kobiet, jak dziwne jesteście dla mnie

(opowieść o Ameryce)

Kamil Suskiewicz

Ukraina Odojewskiego

Kamil Suskiewicz

Między Toruniem a Grudziądzem. Turzno, Mgowo, Płużnica

Rozmowa numeru

z Maciejem Płazą – pisarzem, tłumaczem, literaturoznawcą i prowincjuszem

rozmawia Kamil Suskiewicz

Humory

Kronika

Idzie Stare

Teksty nadesłane

ms

Notatnik wiedeński

ks

Notatnik łódzki

Czytelnia

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...

Piotr Suskiewicz

Rzeczy zwyczajne

ms

I tramwaje teraz zmarniały

(książki)

jp

Świeże warzywo numeru

(czasopismo)

ks

Jak być konserwatystą (w dobrym stylu)

(książki)

Aleksandra Katarzyna Maludy

Śmierć tytana. O ostatnich dniach Aleksandra Brücknera

(1856-1939)

Historyk literatury, krytyk i publicysta Stefan Kołaczkowski nazwał Aleksandra Brücknera instytucją. Twierdził, że Brückner sam jeden pełnił w Berlinie rolę instytutu slawistycznego. Łatwo nam w to uwierzyć, bo do dziś nazwisko polskiego językoznawcy jest znane każdemu, a jego Dzieje kultury polskiej, Słownik etymologicznym języka polskiego czy Encyklopedię staropolską  mimo upływu lat ciągle trudno zastąpić. Do dziś także głównym źródłem wiedzy o mitologii słowiańskiej i polskiej są prace jego autorstwa. W ciągu swojego długiego życia Brückner napisał półtora tysiąca książek i rozpraw. Jego niezwykłą zasługą jest odnalezienie w Bibliotece Petersburskiej Kazań świętokrzyskich, najstarszego zabytku polskiej prozy (tekst kazań znajdował się na paskach użytych do oprawy innej książki!). Aleksander Brückner jest również twórcą podwalin polskiej humanistyki. Pasjonowało go wszystko, co ma związek z kulturą – język, literatura, historia, obyczaje, wierzenia. Jego zainteresowania były tak rozległe, a dzieło tak wielkie, że całkowicie przesłoniły życie. Ale jeden fakt z tej zapomnianej biografii sprawił, że jego poświęcone pracy i nieobfitujące w dramatyczne zdarzenia życie nabiera patosu godnego antycznej tragedii.

Aleksander Brückner zmarł 24 maja 1939 roku w Berlinie. On, badacz kultur słowiańskich, patrzył jak rodzi się nazizm, który te kultury negował. W ostatnich latach swojego życia widział, jak rośnie buta i agresja, jak rodzą się siły, które to, co badał całe życie, chcą zniszczyć. Co go tak mocno trzymało w Berlinie? Dlaczego nie wrócił do Polski?

Brückner nie doczekał się jeszcze swojego biografa. Dlatego odpowiedzi na te pytania trzeba szukać w rozproszonych wspomnieniach ludzi, którzy go znali – Juliana Krzyżanowskiego, Juliusza Kleinera, Ignacego Chrzanowskiego, Wacława Borowego i innych.

Do Berlina trafił w 1881 roku. Przyjechał tu na zaproszenie Friedrich-Wilhelms-Universität, dzisiejszego Uniwersytetu Humboldtów. Uniwersyteckie władze, powierzając mu katedrę języków i literatur słowiańskich, były przekonane, że zatrudniają Niemca. A jednak mimo niemieckiego nazwiska nasz uczony czuł się Polakiem. Wywodził się bowiem ze spolonizowanej rodziny kolonistów i urzędników austriackich osiedlonych we wschodniej Galicji.

Powierzona Brücknerowi katedra do wybuchu I wojny światowej cieszyła się sporym powodzeniem. Studiowali tu licznie Polacy mieszkający w zaborze pruskim. Po wojnie Polska odzyskała niepodległość, a wielkopolska młodzież zaczęła wybierać inne uczelnie niż kojarzący się z germanizacją berliński uniwersytet. Tamtejsza slawistyka straciła więc znaczenie. Tadeusz Ulewicz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i znany badacz literatury staropolskiej, wspomina dosyć dramatycznie wykłady Brücknera prowadzone w nieopalanej sali, na które przychodziło czterech czy pięciu studentów. Pomimo tego uczony, w niewielkim tylko stopniu obarczony obowiązkami dydaktycznymi, ciągle tam trwał, zajmując się intensywnie swoją pracą badawczą. Nie wpłynęły na ten stan rzeczy wydarzenia, w wyniku których do władzy doszedł Adolf Hitler, ani fakt, że berliński uniwersytet zamienił się niebawem w uczelnię o hitlerowskim charakterze.

Aleksander Brückner prowadził w Berlinie życie zamknięte. Był samotnikiem, który nie utrzymywał kontaktów towarzyskich z innymi pracownikami swojego wydziału. Czynił wyjątki dla niektórych Polaków, spotykał się ze znakomitym matematykiem Władysławem Bortkiewiczem i z Józefem Paczkowskim – lektorem historii polskiej. Utrzymywał też kontakty koleżeńskie z językoznawcą Wilhelmem Schulze. Ale i dla nich zamknięte były drzwi jego domu. Spotykali się tylko z rzadka w jednej z berlińskich kawiarni. Do domu zapraszał tylko najbliższych – Stanisław Kota, Ignacego Chrzanowskiego i Józefa Frejlicha, który był z wykształcenia historykiem, trochę publicystą, a przede wszystkim pracownikiem ambasady polskiej w Berlinie. Frejlich w ostatnich latach życia Brücknera był mu najbliższy i od niego pochodzi najobszerniejsza relacja z tego okresu. Zdaniem Frejlicha Brückner pozostawał w Berlinie głównie za przyczyną… pani Brücknerowej.

Niewiele o niej można wyczytać we wspomnieniach tych, którzy znali Brücknera. Wiadomo tylko, że była Niemką, kobietą trochę starszą od męża, ale z widocznymi śladami dawnej urody. Nie dorównywała Brücknerowi intelektem i, jeśli już zdarzył się w ich domu jakiś gość, siedziała milcząca i przysłuchiwała się rozmowie. Nigdy nie nauczyła się polskiego. Była dobrą gospodynią i dbała o męża. We wspomnieniach nielicznych gości zapisała się jako dobra niemiecka Hausfrau. Między innymi lojalność wobec niej i troska o to, że nie zdoła się zaaklimatyzować gdzie indziej, trzymała Brücknera w Berlinie.

Drugim powodem było jego zdrowie. Kiedy na przełomie roku 1918/19 otrzymał zaproszenie do objęcia katedry uniwersyteckiej w Poznaniu, a niedługo potem z podobną propozycją wystąpił Uniwersytet Warszawski, odmówił, tłumacząc się w liście do Wilhelma Feldmana: „odmówiłem, bo mi czas do szpitala chyba między dziady, a nie na nowe stanowisko”. Miał wtedy 63 lata i był już mocno schorowany. Szwankował mu zmęczony wzrok, przeszkadzał w  kontaktach z innymi mocno przytępiony słuch, a pracę utrudniał bolesny artretyzm zniekształcający dłonie. Nie chciał brać pieniędzy za darmo, a nie miał sił na rzetelną profesurę. Żałował. We wspomnianym liście napisał: „zginęły dla mnie ostatnie widoki przeniesienia się między swoich”.

Aleksander Brückner miał świadomość nieuchronności niemieckiego ataku na Polskę. Nie wierzył w szczerość zawartego paktu o nieagresji. Jego śmierć w maju 1939 roku była w zasadzie szczęściem. Zanim to się stało, w kwietniu, doznał paraliżu, w parę tygodni później zachorował na zapalenie płuc i z tego powodu znalazł się w katolickim szpitalu św. Gertrudy. Jego żona, także w tym czasie poważnie chora i wymagająca opieki, skorzystała z pomocy swojej krewnej. Niestety mąż owej krewnej był zagorzałym zwolennikiem Hitlera i odegrał w tej historii niechlubną rolę.

Po śmierci profesora jego przyjaciele, a przede wszystkim Józef Frejlich, postanowili spełnić wielokrotnie wyrażane życzenie Brücknera i pochować go w ojczystej ziemi. Potrzebna była na to zgoda pani Brücknerowej. Ona sama niewiele już rozumiała z tego, co się do niej mówiło. Podobno  kiwała tylko potakująco głową na wszelkie przedstawiane jej argumenty. Niestety nie było możliwości porozmawiania z nią sam na sam. W każdej rozmowie (większość z nich prowadził Frejlich) uczestniczył hitlerowski mąż krewnej pani Brücknerowej. Był to człowiek grubiański, nienawidzący Polaków. Oskarżał zakonnice opiekujące się w ostatnich chwilach Brücknerem o to, że zmusiły profesora do zapisania swojej woli dotyczącej pogrzebu; groził interwencją prokuratora. Ale z jego nieskładnych pokrzykiwań jasno wynikało, że najbardziej boi się, iż w wypadku wywiezienia ciała Brücknera do Polski jego żona może stracić prawo do pobierania  pensji emerytalnej po mężu i do zajmowania profesorskiego mieszkania. Nie o dobro staruszki im chodziło. Oboje już zdążyli się zadomowić w jej mieszkaniu i nauczyli się dysponować jej pieniędzmi.

Pogrzeb Aleksandra Brücknera odbył się 30 maja 1939 roku w zakładzie krematoryjnym przy Fehrbellinerplatz. Pożegnalną mowę po polsku wygłosił prof. Ignacy Chrzanowski. Niewydana spuścizna została zdeponowana w warszawskiej Bibliotece Publicznej i tam spłonęła razem z resztą bibliotecznych zbiorów. Nie przetrwała wojny także urna z prochami profesora.

Tadeusz Ulewicz, przemawiając na uroczystości w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizowanej w trzydziestą rocznicę śmierci Aleksandra Brücknera powiedział, że był on

największym znawcą wszelkich rzeczy tyczących się polszczyzny, ale i jednocześnie tyczących się całej Słowiańszczyzny, jakiegośmy mieli na przestrzeni dobrych kilku pokoleń: indywidualnością niepospolitą, kojarzącą się samorzutnie każdemu historykowi z nazwiskami na miarę Długosza i Lelewela.

Był tytanem pracy i intelektu. Podziwowi dla jego dzieła będzie mi jednak zawsze towarzyszyć przejmujący obraz starszego, schorowanego człowieka z głową pełną słowiańszczyzny zagubionego samotnie na rozwrzeszczanych hitlerowskimi hasłami berlińskich ulicach.

Andrzej Wysocki

Leonard - kapłan Boga

Zbiera się na potop
Wchłonąć ma
Każdą dolinę
Każdy dach
Ciało zatopi
Duszy wolność da
Piszę to chociaż
Dowodów brak
(Leonard Cohen, Księga Tęsknoty)

Często zdarzało mi się myśleć – Co robi Leonard? Gdzie jest? O czym myśli? Czy medytuje?

Nigdy Cię nie spotkałem, nigdy Cię nie widziałem… Jednak czuję, jakbym utracił kogoś bliskiego. Po prostu w tym, kim byłeś, znalazłem okruchy tego, kim byłem i kim jestem ja. Padło tyle słów. I tyle też słów nie padło. Podążałem za Tobą słowo po słowie. Ileż razy wracałem do tych wierszy, książek, piosenek. Twoja żydowskość i Twój zen, Jikanie, rezonowały z moją duszą.

Gdzie teraz jest Leonard? Wyobraźnia nie podpowiada mi nic, a łzy cisną się na oczy. Mam nadzieję – tak czasami myślę – że kiedy Jezus myślał o Łazarzu, myśli nie dały Mu żadnego obrazu. Nie ma żadnego obrazu, dlatego jest żal. Żal jest tam, gdzie nie wiemy nic.

Istnieje Bóg i Jego Królestwo. Nawet zakładając, że to nieprawda – gdzie w takim razie miałby być Leonard?

***

Mam teraz przed oczami tę nieśmiałość, z którą Leonard cofał się ze sceny podczas pierwszych publicznych występów. Miał tremę. Tak trudno wejść w świat ze swoim darem. Tak, był przede wszystkim poetą, człowiekiem słowa; następnie poetą, który śpiewa – i, jak mówiono, poeta, który śpiewa to więcej niż piosenkarz i więcej niż poeta. Jednak wolałby wtedy nagrywać jedynie płyty studyjne. Zamknięty w Wieży Pieśni, przykuty nieopodal Hanka Williamsa wiedział, że jest wybrany – bowiem Jest Kapłanem Boga.

Jestem Kapłanem Boga
Kroczę swoją drogą
Z kieszeniami w rękach
Czasami jestem zły
Zaś czasami bardzo dobry
Wierzę w to co wierzę
We wszystko co trzeba
Lubię słuchać jak mówisz
Gdy tańczysz potrząsając głową
Na srebrnej tacy
Że jestem kapłanem Boga
Wiem że robiłem sto innych rzeczy
Ale byłem kapłanem Boga
Kochałem sto razy
Ale nigdy dwa razy nie skłamałem tak samo
Mówiłem: Chryste, Ty myślisz tylko o sobie
Lecz dzieliłem się chlebem i ryżem
Słyszałem głos mówiący do tłumu
Że jestem samotnym kapłanem Boga
To uczyniło mnie tak pustym
Że nawet teraz w 1966
Nie jestem pewny czy jestem kapłanem Boga.

(przeł. M. Karpiński)

***

Kiedy dowiedział się w dzieciństwie, że jest Kohenem, przyjął to jako naturalną informację. Nie był wtedy zbyt religijny – w żadnym sensie. Od młodości poczucie wybrania oraz poczucie bycia zwykłym człowiekiem towarzyszyło mu nieustannie. Każdy tego doświadcza , a w doświadczeniu tym odbija się los Narodu Wybranego. W tym narodzie Bóg wybiera każdego człowieka, każdy bowiem narodził się na Syjonie (tak jak – co okaże się później, w trakcie życia Cohena – każdy umarł na Kalwarii). Izrael – to ten, który dźwiga dziedzictwo wybrania, lecz Walczy z Bogiem (i zwycięża). Jak okazuje się potem, jest to miłosna walka!

Niemniej, jak Jonasz, jak Żyd Wieczny tułacz, Leonard wiecznie ucieka. Wieczna tułaczka, wieczna ucieczka Narodu Wybranego – przed wrogiem, przed swoimi, przed konsekwencjami własnych działań, a w końcu – przed Bogiem, staje się historią, która przeplotła życie Leonarda z życiem Izraela. Dlatego jest tak bliski każdemu, kto został zanurzony w tę historię.

***

Musiał stać się kimś, choć wiedział, że jest kimś zupełnie zwykłym. Doświadczenie ojca, wojskowego, który zbudował w nim pewność siebie, i doświadczenie matki, która wiedziała, że jest jak wszyscy – odcisnęło na nim piętno.

My father said I’m chosen
My mother said I’m not
Mój ojciec powiedział, że zostałem wybrany
Moja matka powiedziała, że nie

(tłum. własne)

Wciąż wojna trwa, między biednym a bogatym, wojna między mężczyzną a kobietą. Życie rodzinne nie przynosiło ukojenia. Okazywało się wręcz nieraz potrzaskiem. A jednak – Leonard pyta – czemu nie idziesz na tę wojnę? Czemu nie zaantagonizujesz, dlaczego nie rozbijesz tego wszystkiego o podłogę i nie ruszysz na upragnioną wojnę? Nie był już Marszałkiem Polnym Cohenem,

Leave it all and like a man,
come back to nothing special
Ale on po męsku rzucił to
By wrócić do zwyczajnych poczekalni

(przeł. M. Zembaty)

Wypowiedzenie wojny życiu nie jest rozwiązaniem. Niewypowiedzenie wojny także nie jest rozwiązaniem. Czy życie jest skazane na wieczną walkę przeciwieństw? Skoro nawet Fidel Castro musiał ustąpić pola Cohenowi, dlaczego codzienne życie nie chciało tego zrobić? Interesując się mistyką żydowską Leonard wiedział, że Bóg, stworzywszy świat, dokonał wycofania. Musiał cofnąć się, skurczyć, odejść, aby zrobić miejsce na powstający wszechświat i… wolną wolę. Wola Boga jest bowiem potężna i nienegocjowalna jak rzeczywistość. Nikt nie może zobaczyć Boga i pozostać przy życiu. A jednak On przychodzi jako Bestia Miłości. Nic nie mogło zaspokoić Cohena, wiedział w pewnym momencie, że po prostu jego mózg nie działa poprawnie:

Specjaliści mówią, że organizm nie produkował wystarczającej ilości serotoniny. OK, kupuję takie wytłumaczenie. Zacząłem brać leki, jak prosac, które miały podnieść poziom serotoniny i wywołać lepsze samopoczucie. Okazało się, że one też nie działają. Choruję więc na bardzo dziwną chorobę, której nikt tak naprawdę nie rozumie, ale już się z tym pogodziłem…

(z wywiadu z Kingą Dębską, „Magazyn Gazety Wyborczej” 7-8 XI 1997)

W pewnym momencie wie już, że żaden z narkotyków dnia powszedniego nie zaspokoi jego bólu. Nie zaspokoi go ciemna strona osobowości, ale i to, co w nim bardzo dobre. Jest samotnym kapłanem Boga, to uczyniło go tak pustym. Doświadczał bowiem ciężaru opuszczenia przez Boga, jako kapłan dźwigał to potworne brzemię opuszczenia i niewiary. Kohen patrzy w stronę świętego świętych… Pustego świętego świętych. Wie, że nie ma tam nic, że Bóg wycofał się, że milczy… Ale że Jest. Jest, ale nie na wzór tego, co doświadczamy, nie jest jedną z rzeczy, nie ma w sobie nic z rzeczy, jakie znamy, nie da się porównać do niczego, co możliwe w doświadczeniu. Z tej niewiary lud czerpię wiarę. Brzemię niewiary jest okrutne.

Słyszałem mój głos mówiący do tłumu, że jestem samotnym kapłanem Boga

(tłum. M. Zembaty)

***

Mount Baldy było odzwierciedleniem dwoistej natury Leonarda. Górski Klasztor zen o surowej regule, która „mogłaby powalić dwudziestolatka” (jak sam kiedyś stwierdził); jednocześnie zlokalizowany nieopodal ogromnego Los Angeles. Z jednej strony zaciszne chatki, wyglądające jak pierwsze klasztory tego typu gdzieś w Azji. Z drugiej zaś, ścieżka schodząca w dół w kierunku górskiej szosy i hostelu, którego restauracyjny szyld przypominał o życiu w samsarze.

Godziny siedzenia w milczeniu, w pozycji lotosu, twarzą do ściany uspokajały łaknący doznań umysł Cohena. Widział, że jeśli nie zrobi czegoś, pochłoną go narkotyki i alkohol. Z drugiej strony, był nieśmiały, męczyły go trasy koncertowe.

W Mount Baldy mógł być nikim. Sprzątać liście, gotować (przez pewien czas pełnił rolę kucharza), siedzieć w medytacji, pracować nad paradoksalnymi pytaniami zen – koanami. Być w teraz. Obserwować umysł. Zobaczyć to, co się dzieje. Oddać się prostocie, aby dostrzec to, kim się jest.

Cohen zapadł w milczenie. Zen jest w pewnym sensie odłożeniem wszystkiego na bok. Wzięciem na barki trudnego brzemienia niewiary, odstawieniem wszystkich myśli, brakiem zaufania do jakiejkolwiek idei, w tym religijnej. Zen jako herezja buddyzmu podważyła nawet samą religię buddyjską w celu dotarcia do źródła nauczania Buddy. Głębokie wniknięcie w bezprzedmiotową medytację prowadziło z powrotem w stronę źródłowego doświadczenia. To źródłowe doświadczenie pojawiało się jednak w ciszy i codzienności. Zen, religia niewiary, wynikająca z głębokiego pragnienia miłości i prawdy. Kapłan musi zniknąć, odrzucić wszystkie podpory i asekuracje… Oderwać się, wycofać i wziąć na siebie ogromną samotność Boga. Przejść przez morze niewiary.

Ogoliłem głowę
przywdziałem habit
sypiam w kącie chaty
na wysokości dwóch tysięcy metrów
Ponuro tu
Jedyne czego nie potrzebuje
to grzebień

(Mnich spragniony miłości, Mount Baldy, 1997, tłum. D. Wyszogrodzki)

***

Na jego poezje zaczyna wpływać mocno tradycyjna poezja zen, słychać w niej motywy haiku. Odłożenie na bok wszelkiej idei, konceptualizacji, zapadnięcie w wielkie zwątpienie i oddanie się tylko uważnej obserwacji umysłu stało się częścią życia Leonarda. Nigdy nie widział tu sprzeczności z judaizmem i swoją żydowską tożsamością. Pytany o tę kwestię podczas licznych wywiadów, nigdy nie daje jednoznacznej odpowiedzi „nie wytrzymałem zbyt długo” – mówi za którymś razem o życiu jako mnich Zen. Jak napisał w 1997, w roku wyświęcenia na buddyjskiego mnicha:

Każdy kto mówi
że nie jestem Żydem
Nie jest Żydem
Bardzo mi przykro
Ale to nieodwołalne
Tak mówi:
Elieazar, syn Nissana,
Kapłan Izraela;
znany także jako
Słowik Synaju.
Jom Kippur 1973;
Jikan Nieprzekonujący
mnich zen;
znany także jako Leonard CohenCytat za: Sylvie Simons, „Leonard Cohen – Jestem twoim mężczyzną”, tłum. Magdalena Bugajska (Warszawa 2013)

Przyjmuje imię Jikan, lecz przyznaje kiedyś, że przyjął święcenia bardziej ze względów protokolarnych.

***

Wielokrotnie opuszczał klasztor, z powodu kobiet, z powodu poszukiwania samotności. W klasztorze, jak twierdził, „mnisi są jak kamienie w worku, zawsze pracujesz z kimś ramię w ramię”. Pragnął opustoszenia które dawało życie w klasztorze. Dawniej kazał sobie zrobić maskę, którą chciał nosić podczas koncertów – twierdził, że to wszystko nie obyłoby się bez pewnego rodzaju aktorstwa, które jest oszustwem. Nigdy jej jednak nie założył, choć przechowywał z pewnością długo. W klasztorze mógł wreszcie przestać być Leonardem Cohenem. Mógł zostać nikim. Kapłan musi przejść przez to boskie brzemię wycofania ze świata.

Mimo tej głębokiej potrzeby opustoszenia zjeżdżał czasami do Los Angeles. Jadł kanapkę Mac-o-Fish w McDonald’s, potem oglądał cały weekend telewizję. To przypominało mu jak marnie wygląda życie poza klasztorem. Wracał przerażony w góry. Porządek i rytm życia klasztoru wyzwalały kreatywność Cohena. Nie pisał by publikować, nie komponował by grać. Robił to, co aktualnie robił. Skupiał się na tym, co tu i teraz. Szukał przebudzenia poprzez to, co zen podaje jako właściwą metodę – nie-szukanie. Porzucenie wszelkiego pytania, porzucenie wszelkiego pragnienia stawania się i bycia kimś. Marzył o oderwaniu…

Dostawałem cudowną miłość, ale sam nie dawałem cudownej miłości. Nie byłem zdolny odpowiadać na ich miłość, ponieważ miałem obsesję na punkcie jakiegoś fikcyjnego poczucia oddzielenia, nie potrafiłem dotknąć rzeczy, którą mi oferowano. A oferowano mi ją wszędzie.

Cytat za: Sylvie Simons, „Leonard Cohen…"

Zen wygaszał paradoksy. Łączył rozsypane niemożliwości. Czemu nie poszedł na tę wojnę? Czuł, że po miesiącach na sali medytacyjnej ożywa w nim już niemłode ciało. Chciał nagle jechać, szukać młodszej kobiety i ożenić się z nią. „Teraz mógłbym to zrobić. Teraz wiem jak” – mówił, ale jak przyznawał już w klasztorze, to co robią w Mount Baldy ma się nijak do najtrudniejszego ćwiczenia duchowego, jakim jest małżeństwo. Kiedy jednak pytano go, czy nie chciałby wrócić do muzyki, odpowiedział : „Nie mogę teraz przerwać tej nauki. Jest dla mnie zbyt ważna, aby przerwać… dla zdrowia mojej duszy”. Cytował wtedy Hillela Starszego: „Jeśli nie jestem dla siebie, kto będzie dla mnie? Jeśli nie teraz, to kiedy? A jeśli jestem tylko dla siebie, kim jestem?”. Kiedy myślę o tych słowach Leonarda mam ochotę dodać od siebie; „kochaj siebie, tak jak kochają cię inni. A kochali na każdym kroku” .

Pod koniec życia, wydaje z siebie wołanie הִנֵּנִי, hineni, „oto jestem”. Słowa, które pojawia się wielokrotnie w Biblii. Hineni odpowiada Bogu Adam w Edenie, odpowiada Abraham, mając złożyć Izaaka w ofierze. Hineni odpowiadają liczne postaci Biblii gotowe służyć Bogu. Hineni – znak przebudzenia.

Mathilde Suskiewicz

Pan od historii

(Un passionné passionnant)

Od zawsze kochałam historię. Kiedyś myślałam, że jej znajomość pozwoli ludzkości nie popełniać nieustannie tych samych błędów. Niestety, z czasem uświadomiłam sobie, że rodzaj ludzki celuje w powtarzaniu złych posunięć z przeszłości. Na marne idą godziny wkuwania na klasówki przez dobrych kilka lat naszego życia. Dalej wybuchają te same wojny, giną ci sami niewinni ludzie, kolejne rządy podejmują te same błędne decyzje. Nie jestem już więc tak naiwna, ale nadal wierzę, że jeśli coś kiedyś jednak zmieni się na lepsze – to właśnie dzięki wyciągnięciu lekcji z przeszłości.

Od zawsze kochałam historię, ponieważ mama wrzuciła mnie w jej świat, gdy byłam mała[i]. Ale pasja zaczęła się dzięki profesorowi, którego uczennicą miałam szczęście być przez trzy z czterech lat college’u[ii].

***

Monsieur T. z pewnością nie był takim nauczycielem, jak inni. Nie robił wykładu, podczas którego wystarczyło bezmyślnie spisywać z tablicy. Nie, on opowiadał o historii w taki sposób, że wydawało nam się, jakby rozgrywała się ona na naszych oczach. Wydarzenia nagle nabierały życia.

W naszej szkole mieliśmy dwie sale historyczne. Obie znajdowały się na pierwszym piętrze, na tym samym korytarzu – pierwsza była śmiesznie mała, druga, zwłaszcza w porównaniu z pierwszą – śmiesznie duża. I wierzcie mi, działy się w tych salach rzeczy niespodziewane. Byliście już kiedyś na lekcji, podczas której uczniowie stoją wokół biurka profesora próbującego rozpalić ognisko za pomocą technik ludzi prehistorycznych? Ja tak, gdy byłam w szóstej klasie college’u[iii]. Monsieur T. próbował wzniecić ogień za pomocą patyczków, mchu, krzesiwa i krzemienia. Staliśmy wszyscy w półokręgu i naszym zadaniem było poinformować nauczyciela, gdy zobaczymy pierwszą iskrę. Wtedy zaczynał delikatnie dmuchać na swój stosik z patyczków i mchu. Niestety, mimo kilku prób doświadczenie nie powiodło się i nigdy nie udało nam się wzniecić ognia – choć może to i lepiej dla nas! Później dowiedziałam się, że rzecz doszła do skutku w innej szóstej klasie.

Tak więc już lekcje prehistorii, na samym początku naszego programu nauczania, dały nam przedsmak tego, jak będą wyglądały sławne zajęcia z monsieurem T. Zresztą, nie jest to moje jedyne wspomnienie związane z lekcjami na temat tego odległego okresu. Mieliśmy także możliwość zobaczyć, jak się miota oszczepem za pomocą atlatla. Wprawdzie nie pamiętam już, czy naprawdę mieliśmy oszczep na atlatlu, czy tylko sam atlatl, ale chyba to pierwsze, bo lekcja odbywała się – pamiętam – w dużej sali historycznej, gdzie było dość miejsca na mały pokaz.

Kilka tygodni później, gdy omawialiśmy starożytny Egipt, monsieur T. wezwał do tablicy najniższego ucznia w klasie, Louisa-François. Zazwyczaj, jeżeli ktoś musiał udać się do tablicy na początku zajęć, to po to, by odpowiedzieć z ostatniej lekcji. W ten sposób nasz profesor był pewien, że wszyscy będziemy znać materiał – chyba, że komuś nie przeszkadzała perspektywa upokorzenia przed całą klasą, jak w przypadku kilku „nieugiętych”[iv], stawiających opór wszelkim zachętom do nauki (ale do tego wrócimy później). Jednakże tym razem wywołanie do tablicy nie oznaczało odpytywania wezwanego. Monsieur T. poprosił Louisa-François, by ten położył się wzdłuż na profesorskim biurku, uprzątniętym zawczasu ze wszystkich przyborów. Chociaż nasz kolega był trochę zmieszany i zawstydzony, zadanie wykonał – i oto leżał na biurku w małej sali historycznej! Następnie monsieur T. wytłumaczył nam z najdrobniejszymi szczegółami, jak starożytni Egipcjanie mumifikowali ciała zmarłych. Louis-François zmarł tragicznie w bardzo młodym wieku, być może na placu budowy jakiejś piramidy lub świątyni, a teraz zajmował się nim jeden z balsamistów służących bogu Anubisowi. Liczne gesty i dźwięki sprawiały, że obraz był jeszcze bardziej realistyczny i – uwierzcie mi – trudno było powstrzymać obrzydzenie.

Monsieur T., ucząc mnie w klasie szóstej, piątek i trzeciej, opowiadał o historii właśnie w taki wyjątkowy sposób. Bardzo żałowałam, że nie mieliśmy z nim lekcji również w klasie czwartej, zwłaszcza wtedy, gdy zaczęła krążyć plotka o pojedynkach muszkieterów w jednej z klas czwartych. Na szczęście nauczyciel powrócił do nas w ostatnim roku college’u. Właśnie w trzeciej klasie mogliśmy obejrzeć najlepszy występ monsieura T. Świat pogrążony był w odmętach pierwszej wojny światowej. Każdy aspekt tego mrocznego okresu – czy to ściśle historyczny, czy socjalno-ekonomiczny, czy kulturalny – doczekał się odpowiedniej wzmianki na naszych lekcjach. Monsieur T. mówił też o życiu poilus – francuskiej piechoty – i próbował uzmysłowić nam stan, w którym żołnierze mogli znajdować się przed atakiem. Owe pamiętne zajęcia rozpoczął od pokazania trzech szczególnych przedmiotów: francuskiego karabinu (bez bagnetu, aby uniknąć wypadków), angielskiego hełmu (z jego charakterystyczną zaokrągloną formą i szeroką krawędzią) oraz niemieckiej maski gazowej. Następnie założył maskę gazową na twarz, włożył hełm i chwycił za karabin. Był więc gotowy, by przenieść nas, ukrytych w okopach, na chwilę na sam front. Stał przed nami, za biurkiem, wyprostowany i opowiadał o ataku na okopy przeciwników, który będzie musiał wkrótce przeprowadzić wraz ze swoim pułkiem. ,,Nadchodzi dziewiąta, godzina naszego ataku. Czekamy tylko na sygnał od ciężkiej artylerii, która ma nas kryć. Zapaliłem ostatniego papierosa na drogę i by dodać sobie odwagi. Jest, porucznik dał nam znak. Czas, by przygotować karabin (wtedy zasymulował założenie bagnetu) i wspiąć się na drabinę, która pozwoli wyjść nam z okopów”. Ciężko jest obecnie dokładnie oddać to, co mówił. Przypominam sobie w końcu słowa wypowiedziane przed dziesięciu laty, których niestety nie nauczyłam się na pamięć. Ale ciągle pamiętam ekscytację i strach przed pójściem na bitwę. Powiedział: ,,Porucznik właśnie dał sygnał, trzeba iść!”, i nagle wskoczył na biurko z wyciągniętym do przodu bagnetem. Wydając kilka okrzyków, skakał z ławki na ławkę przez całą długość sali (pozostawił przy okazji ślad po bucie na ławce Pauline). Zeskoczywszy na podłogę na końcu sali, wymierzył karabin w jednego z mało zdyscyplinowanych uczniów i krzyknął: „Nauczysz się, Soyer?!”. Następnie, ciągle biegnąc, powrócił do swojego biurka. Nie pamiętam już naszej reakcji. Klaskaliśmy? Byliśmy zbyt zaskoczeni, by zareagować w jakikolwiek sposób? W każdym razie był to niesamowity spektakl. Znając monsieura T., przypuszczam, że przez cały rok niecierpliwie czekał na moment, w którym będzie mógł skakać po ławkach swoich uczniów z karabinem w ręku. Wiem od siostry, że rok później, w jej klasie, strącił podczas szarży piórnik jednej z uczennic.

Zadziwiające było to, że podczas lekcji monsieura T. nie było najmniejszego hałasu. Wszyscy siedzieli cichutko jak myszki, słuchając tego, co mówił, i przepisując to, co napisał na tablicy. Był bardzo wymagający i zależało mu, żebyśmy porządnie znali cały materiał. Zawsze kończyliśmy program z wyprzedzeniem, czy to z historii, czy z geografii – bo uczył obydwu przedmiotów, jak również wiedzy o społeczeństwie (éducation civique, juridique et sociale). Bardzo rzadko był na zwolnieniu. Większość z nas bardzo go lubiła – nie tylko za umiejętność opowiadania, ale też za liczne dowcipy, którymi rozweselał uczniów na swoich lekcjach.

Miał na przykład w zwyczaju – gdy czuł, że przestajemy go słuchać – imitować prezydenta Jacquesa Chiraca. To był bardzo skuteczny sposób wprowadzenia ciszy, a przede wszystkim zwrócenia na siebie naszej uwagi. Musiał bardzo lubić to udawanie prezydenta, bo mówił w ten sposób także wtedy, ilekroć na lekcjach wiedzy o społeczeństwie mówiliśmy o francuskich instytucjach państwowych. Jedna z moich koleżanek mówiła: „To niesamowite jak on go dobrze udaje, mam nawet wrażenie, że jego nos się wydłuża”. Często powtarzał też, że jego ulubionym królem jest Karol II Łysy. Trzeba sobie wyobrazić tę scenę, żeby zrozumieć jej komizm. Za każdym razem, gdy padało to zdanie, towarzyszył mu ten sam gest – monesiur T. kładł rękę na swojej łysej głowie.

Inna historia, również związana z jego brakiem włosów, wydarzyła się w piątej, a może siódmej klasie. Gdy wchodziliśmy spokojnie do sali lekcyjnej, profesor poprosił nas o to, żebyśmy ustawili się rzędami z dwóch stron otwartego na oścież okna, nie następując na prostokątny snop światła. Bardzo zaintrygowani wykonaliśmy jego instrukcje, nie wiedząc, co miało się wydarzyć. Monsieur T. ustawił się wtedy w oknie, tak, że jego cień znajdował się w środku jasnego prostokąta na podłodze. Kazał nam obserwować cień jego głowy; pochylił się trochę do przodu, jego uszy się wydłużyły i powiedział: „Macie się uczyć!”. Tak, w tym momencie zarys jego głowy na prawdę wyglądał, jak Mistrza Yody. Wiedziałam, że profesor jest w dobrym humorze i że odbędzie się kolejna świetna lekcja.

Momentem, którego (prawie) wszyscy się obawialiśmy, był początek lekcji. Jeden z uczniów musiał wówczas podejść do tablicy i wręczyć swój zeszyt panu T., który następnie nie tylko zadawał nieszczęśnikowi pytania, lecz także sprawdzał, czy punkty z poprzednich lekcji były prawidłowo przepisane. Odpowiedź była oceniana, a ocena ta miała znaczny wpływ na końcową notę z historii. Oczywiście wybór osoby pytanej był całkowicie losowy, dlatego nie dało się przewidzieć, kiedy nadejdzie nasza kolej. Monsieur T. albo losował palcem przypadkowe nazwisko z listy, albo prosił jakiegoś ucznia o podanie numeru, który następnie odliczał od dołu, góry bądź środka listy. Było jednak zawsze kilku kolegów, którzy się nie przygotowywali, gdyż – jak mówili – szansa, że trafi akurat na nich, jest zbyt mała.

Ale w końcu i na nich trafiło. Doigrał się także Gaspard, mój sąsiad z tej samej klatki i kolega z klasy. Pewnego dnia nadeszła jego kolej. Niestety, nie nauczył się poprzedniej lekcji i nie był w stanie poprawnie odpowiedzieć na żadne pytanie. Monsieur T. kazał mu wtedy wyciągnąć rękę i otworzyć dłoń. Następnie poprosił najbliżej siedzących uczniów o nożyczki. Gdy zbliżał nożyczki do dłoni Gasparda, ten naturalnym odruchem ją odsuwał, monsieur T. nalegał jednak, żeby trzymał rękę prosto i zapewniał, że nie zamierza wyrządzić mu krzywdy. Mój sąsiad trzymał więc rękę nieruchomo przed profesorem, a ten zaczął ciąć coś wewnątrz dłoni, coś, co wyglądało na bardzo wytrzymałe i trudne do przecięcia, jak gdyby grubą linę wyrastającą z dłoni Gasparda. Był przy tym bardzo skupiony i nie patrzył w naszą stronę, słyszeliśmy tylko, jak mruczał: „Ten jest naprawdę wielki! Nigdy nie widziałem równie grubych!”. I nagle wydał okrzyk zwycięstwa. Co takiego, zasługującego na wybuch radości, uczynił? „Teraz będziesz mógł uczyć się lekcji, Gaspard, właśnie wyrwałem Ci włos z twojej dłoni” (Avoir un poil dans la main, czyli „mieć włos na dłoni”, to francuski eufemizm oznaczający lenistwo).

Te zabawne momenty, w których monsieur T. mógł odsłonić przed nami cały swój talent aktorski i krasomówczy, na zawsze wyryły się w mojej pamięci. Ale pamiętam też dobrze powagę, jaka malowała się na jego twarzy, gdy omawialiśmy tematy, o których trudno jest żartować. Klasa trzecia, gdy omawialiśmy wiek XX, była dużo uboższa w dowcipy niż poprzednie lata. Szczególnie pamiętam jedne zajęcia. Weszliśmy do klasy, zasłonki były opuszczone, panował półmrok. Na białej ścianie obok tablicy krwistoczerwone litery na czarnym tle zdradzały temat lekcji: Shoah. Ten widok zmroził całą klasę, rozmowy podczas siadania w ławkach od razu ustały. Tego dnia monsieur T. nie żartował, bo też jak żartować, gdy trzeba opisać tak nieludzkie zbrodnie klasie młody uczniów, którzy dopiero odkrywają otaczający ich świat? Z pewnością nie jest łatwo prowadzić taką lekcję. Co trzeba opowiedzieć, a o czym tylko wspomnieć, żeby nie nazbyt szokować, lecz jednocześnie pokazać cały horror holocaustu? Jak wytłumaczyć nastolatkom, że ludzkość może dać się omamić złu do tego stopnia, iż dokonuje aktu samozniszczenia? Nauczyć o tym, do jakich okrucieństw może doprowadzić głupota i nienawiść? I jak powiedzieć, że tylko jakaś nieznaczna mniejszość miała odwagę powstać i walczyć przeciw niesprawiedliwości, ukrywając niewinnych. Że wszyscy inni zamykali oczy albo, co gorsza, kolaborowali – jak nasz rząd? Podczas takich lekcji z monsieurem T. nie śmialiśmy się więc wcale. Słuchaliśmy, zadawaliśmy pytania. Uczyliśmy się godzić z naszą historią. Byliśmy rozczarowani naszymi przodkami, ale im wybaczyliśmy i… mieliśmy nadzieję nie popełniać ich błędów.

Monsieur T. lubił być dokładny i sprawdzać u źródła prawdziwość informacji, które przekazywał. Poprosił kiedyś Azié, uczennicę naszej klasy – muzułmankę, żeby przyniosła Koran na lekcję, podczas której mieliśmy omawiać filary islamu. Pewien kolega powiedział mi, że jeżeli każdy nauczyciel historii byłby taki jak nasz, to nasze społeczeństwo byłoby dużo bardziej pokojowe i nie byłoby tylu problemów z integracją. Też myślę, że lepiej byśmy się wówczas rozumieli i może potrafilibyśmy docenić, że żyjemy wśród tak wielu różnych kultur i narodowości.

***

Monsieur T. był niezwykłym nauczycielem, który przekazał mi swoją miłość do historii i naznaczył mnie swoim nieodpartym poczuciem humoru i powagą pełną szacunku. Ceniłam każdą jego lekcję, choć prawdą jest, że nigdy nie wiedzieliśmy, czego się po nim spodziewać. W końcu niewielu jest nauczycieli, którzy przyjeżdżają do szkoły jaskrawożółtym Renault Kangoo („najmniej dyskretny kolor tego wieku”, jak powiedział mój kolega) i którzy podczas jednej z pierwszych lekcji skaczą z chusteczką w dłoni po parapecie otwartego na oścież okna na pierwszym piętrze, żeby zademonstrować, że ciepłe powietrze z sali leci do góry (chusteczka trzymana na wyciągniętej ku górze ręce leciała na zewnątrz sali), a powietrze zimne leci na dół (chusteczka trzymana poniżej okna leciała tym razem w naszą stronę).

Przełożyły Maria Ważbińska i Marta Wójcik. Przypisami opatrzyła redakcja.

Dostawałem cudowną miłość, ale sam nie dawałem cudownej miłości. Nie byłem zdolny odpowiadać na ich miłość, ponieważ miałem obsesję na punkcie jakiegoś fikcyjnego poczucia oddzielenia, nie potrafiłem dotknąć rzeczy, którą mi oferowano. A oferowano mi ją wszędzie.

Cytat za: Sylvie Simons, „Leonard Cohen…"

[i] Jest to nawiązanie do zdania, które w serii komiksowej Asteriks słyszy z ust Panoramiksa siłacz Obeliks, ilekroć chce napić się dającego siłę magicznego napoju Galów: „Nie, Obeliks, ty nie. Ty wpadłeś do kociołka, jak byłeś mały”.

[ii] We Francji okres edukacji szkolnej, rozpoczynający się w szóstym roku życia, dzieli się na: 1) szkołę podstawową (fr. école  primaire) składającą się z pięciu klas; 2) college (fr. collège) składający się z czterech klas; 3) liceum (fr. lycée) składające się z trzech klas. Klasy w college’u i liceum liczą się od „końca”: pierwsza klasa college’u to „szósta”, potem jest „piąta”, „czwarta” i „trzecia”. Klasy w liceum noszą z kolei nazwy: „druga”, „pierwsza” i „końcowa” (fr. terminale).

[iii] Zob. przypis ii.

[iv] Asteriks rozpoczyna się od tych pamiętnych słów: „Jest rok 50. przed naszą erą. Cała Galia została podbita przez Rzymian… Cała? Nie! Jedna, jedyna osada, zamieszkała przez nieugiętych Galów, wciąż stawia opór najeźdźcom i uprzykrza życie legionom rzymskim…”.

Marcin Suskiewicz

Nauka po ludzku

(Susan Lee Lindquist 1949-2016)

Nauka to często profesja dziedziczna, ale nie w przypadku Susan Lindquist. Naukowcami nie byli jej rodzice, nie zostały nimi jej dwie córki. Susan też nie była wyłącznie naukowcem. Artykuły wspomnieniowe, których wyjątkowo wiele napisano po jej śmierci, ukazują ją także jako oddaną córkę, siostrę, żonę, matkę, przyjaciółkę i – oczywiście – mentora dziesiątek, jeśli nie setek młodych badaczy.

Miała wiele pasji i zainteresowań, lubiła tańczyć i czytać, a swoje publikacje – na które dla samej ich wartości naukowej czekało się jak na wydarzenie – pisała piękną angielszczyzną.

Nie była wyłącznie naukowcem, choć chyba nie da się być naukowcem bardziej, niż ona była. W osobie Susan Lindquist współczesna biologia straciła postać wybitną, postać-instytucję, szanowaną przez wszystkich, kochaną przez wielu.

* * *

Dzieciństwo spędziła w powojennym Chicago – wielokulturowym mieście z powieści Saula Bellowa – pod okiem rodziców i w towarzystwie dwóch braci. Jej rodzice – first generation Americans, a więc dzieci imigrantów z Europy do Ameryki – łączyli w sobie przywiązanie do nowej ojczyzny z żywą jeszcze pamięcią o europejskich korzeniach. I to korzeniach sięgających dwóch przeciwległych krańców Europy. We wspomnieniu napisanym przez jej przyjaciółkę, Elaine Fuchs, znajdziemy zapadające w pamięć zdanie, że po matce – Włoszce z pochodzenia – Susan odziedziczyła żywiołowy temperament i zdolności kulinarne, zaś po ojcu – Szwedzie – optymizm i dobre serce.

Matka zajmowała się domem, ojciec pracował najpierw jako budowniczy, a później jako doradca podatkowy. Sami niewykształceni, zachęcali swoje dzieci do nauki, niemniej w przypadku córki oczekiwali, że z czasem skupi się na tradycyjnej kobiecej roli – założeniu rodziny i prowadzeniu domu. Tymczasem Susan od dzieciństwa snuła marzenia nieco inne, a nie bez wpływu była tu zapewne jedna z jej wczesnych lektur – biografia pierwszej kobiety-lekarki w Stanach Zjednoczonych, Elizabeth Blackwell.

Pamiętam, jak pewnego razu siedziałam z babcią i mamą – wspominała (ledwie przed rokiem!) w rozmowie z dziennikarzem „The Scientist”. – Wtedy przyszedł wujek i zapytał, kim chciałabym być, gdy dorosnę. Odpowiedziałam: „doktorem”. Osłupiał – oczekiwał, że powiem „pielęgniarką” albo „aktorką”. Mama i babcia śmiały się, mówiąc coś w stylu: „Dzieci to dopiero opowiadają niesłychane rzeczy”. Cóż, dorastałam w czasach, gdy od kobiet oczekiwano, że nie będą robiły niczego ciekawego.

Dający się słyszeć w ostatnim zdaniu bunt wobec zastanych norm – zwłaszcza dotyczących roli kobiet w społeczeństwie – to ważny element osobowości Susan, ale potrafiła łagodzić go wyrozumiałością wobec innych. Widać to zwłaszcza w jej wypowiedziach na temat rodziców, którym miała poniekąd za złe, że odwodzili ją od kariery naukowej, lecz o których mówiła mimo to wyłącznie z czułością (a czasem – jeśli wierzyć autorce jednego z wywiadów – ze łzami). Matka Susan mieszkała przez ostatnie lata życia z rodziną córki.

Z dzieciństwa Susan lubiła wspominać jeszcze nauczycielkę z podstawówki, panią Davis, która potrafiła „uczynić naukę naprawdę interesującą”. A zwłaszcza pamiętała tę jedną – z pozoru zwykłą, ale dla niej szczególną – lekcję, na której nauczycielka kazała zamknąć książki i napisała na tablicy pytanie: „Co to jest życie?”, uczniowie zaś musieli podsuwać odpowiedzi.

* * *

Lubię czytać wspomnienia Susan tego typu, a trochę udało mi się ich znaleźć po artykułach i wywiadach. Miała dar malowania przed słuchaczem konkretnych scen i przekazywania w ten sposób prostych, ale – nieodmiennie ma się takie wrażenie – szczerych uczuć, które w jej pamięci wiązały się z danym wydarzeniem. A szczególnie rzuca się w oczy to, że zawsze pamietała, by wyrazić wdzięczność wobec osób, które wpłynęły na jej życie – czy to jej rodziców, czy właśnie owej nauczycielki ze szkoły podstawowej, czy potem wykładowców, mentorów, współpracowników, kolegów po fachu.

Taki przykład: naukowcy zwykle wspominają o tych, którzy zajmowali się danym problemem badawczym przed nimi czy też równolegle do nich, ale to wspominanie w wydaniu Susan miało w sobie jakby więcej sympatii i – właśnie – wdzięczności. Na przykład niejaki Brian Cox – genetyk dziś zapomniany, a i w czasach swojej aktywności nie jakoś szczególnie sławny – okazuje się dla niej „wspaniałym” „cichym bohaterem”. Dlaczego? Bo jego prace, choć publikowane w mniej prestiżowych czasopismach, były „rzetelne” i „piękne” (metodologiczny rygor i estetyka badań to coś, co Susan zawsze ceniła, chyba bardziej niż zewnętrzną efektowność odkryć), ale przede wszystkim dlatego, że nie czekał z publikowaniem zaskakujących obserwacji, których dokonywał w laboratorium, na moment, w którym potrafiłby te obserwacje wyjaśnić. I Susan mimochodem rzuca jakże trafną uwagę – jakby w duchu Barbary McClintock – że biologia jest pełna dziwnych obserwacji, że właśnie dopiero po połączeniu kilku z nich czasem da się znaleźć jakiś wyjaśniający je mechanizm – a w związku z tym powinno się je publikować. Wspominając w tym samym wywiadzie innego kolegę po fachu, Reeda Wicknera, Susan zwraca z kolei uwagę na wyobraźnię, z jaką potrafił proponować różne modele wyjaśniające obserwowane zjawisko. A w innej rozmowie jej wykładowca z czasu studiów, Samuel Kaplan, dostaje pochwałę za to, że omawiał historyczne eksperymenty, które leżą u podstaw wiedzy z biologii. I tak dalej.

Niech wolno mi będzie powiedzieć, że ja nauczyłem się od Susan Lindquist – obserwując ją niestety tylko z oddali (zza oceanu!) – przede wszystkim tego, że dobrze jest pamiętać z wdzięcznością o wszystkich tych, od których czegoś się nauczyliśmy.

* * *

Jedna rzecz odróżnia jej historię od typowej „biografii naukowca” – towarzyszące jej wciąż, chyba na każdym etapie kariery, zdziwienie, że tak daleko zaszła, i powątpiewanie, że może osiągnąć coś więcej. Przez to jej opowieść zdaje się być – bardziej niż historie innych sławnych naukowców – opowieścią „zwykłego śmiertelnika”. I jakby łatwiej iść, w takim czy innym sensie, za jej przykładem.

Zaskoczeniem była więc dla niej propozycja otrzymana na trzecim roku studiów, by zamiast dorabiać jako kelnerka złożyła podanie o stypendium badawcze i pracowała po wykładach w laboratorium (dodajmy, że pracy kelnerki nie lubiła i to wówczas zdecydowała w sercu, że w przyszłości chce pracy, „w której się więcej siedzi”).

Zaskoczeniem było przyjęcie na doktorat na Uniwersytecie Harvarda („Pamiętam widok wielkich drzwi budynku mieszczącego laboratoria biologiczne i moment, w którym położyłam dłoń na klamce, lecz nie miałam odwagi jej nacisnąć”).

Zaskoczeniem było otrzymanie stałego etatu profesorskiego na Uniwersytecie Chicagowskim.

Czy była nim również propozycja stanowiska kierownika Instytutu Whiteheada – prestiżowej placówki wchodzącej w skład podbostońskiego MIT – trudno powiedzieć, bo wtedy, w 2001, Susan była już sławna. W każdym razie propozycję przyjęła i przez trzy lata piastowała tę funkcję (jako pierwsza kobieta), a następnie została w nowym miejscu jako profesor. Chicago było wygodniejsze – mieszkała pięć minut od laboratorium i mogła częściej widzieć się z dziećmi – ale to pod Bostonem w pełni rozwinęła skrzydła, powiększając grupę i rozszerzając zakres badań.

* * *

Z przedostatnim z wymienionych wydarzeń – otrzymaniem pierwszego stałego etatu – wiąże się pewna historia, która pokazuje, że powątpiewanie stawało się dla Susan niespodziewanym źródłem motywacji do dalszych odważnych działań. Po doktoracie wróciła do rodzinnego Chicago i podjęła pracę na tamtejszym uniwersytecie. Będąc jeszcze na tymczasowym kontrakcie juniorskim – który w amerykańskim systemie poprzedza tenure, czyli kontrakt stały – Susan zdecydowała, że zmieni organizm modelowy, którym się zajmuje, z muszki owocowej na drożdże. Była końcówka lat 70. i Terry Orr-Weaver, Jack Szostak i Rodney Rothstein odkryli właśnie stosunkowo prostą metodą unieszkodliwiania wybranych genów w drożdżach, czyniąc z tego organizmu najlepszy eukariotyczny system do badań genetycznych – lepszy niż popularna od czasów Thomasa Hunta Morgana muszka owocowa. Tak więc przejście „na drożdże” dawało duże możliwości – i miało rzeczywiście umożliwić wiele odkryć – niemniej wiązało się z reorganizacją całej pracy badawczej. Koledzy odradzali Susan tak ryzykowne kroki przed otrzymaniem tenure. Ta jednak postawiła na swoim: „Jak dla mnie to już był cud, że otrzymałam tymczasowy kontrakt i cieszyła mnie perspektywa choćby kilku lat na wydziale. Chciałam jednak robić w tym czasie to, co wydawało mi się najbardziej fascynujące”. Właśnie zwątpienie stało się więc źródłem motywacji, czy raczej – odwagi. Odwagi, która została od tego czasu w Susan na dobre.

Zapadły mi jeszcze w pamięć jej słowa na często poruszany w środowisku akademickim temat „kobieta-naukowiec a dzieci”. Według Susan wychowywanie dzieci nawet pomaga w karierze naukowej, na dwa sposoby: bo są one źródłem pociechy, potrzebnej w stresującej pracy , oraz dlatego, że przez swoją nieobliczalność przerywają nasz proces myślowy, a przez to sprzyjają kreatywności i świeżości myśli.

* * *

Kariera Susan zaczęła się od doktoratu u Matthew Meselsona, jednego z ojców biologii molekularnej (dla wtajemniczonych: współodkrywcy mRNA i semikonserwatywnego mechanizmu replikacji DNA). W tamtym czasie, to jest w latach 70., był on zajęty głównie działalnością w komitecie do spraw eliminacji broni chemicznej i biologicznej („Nigdy go nie było” – mówiła Susan w jednej z rozmów), niemniej jego grupa kontynuowała badania fundamentalnych procesów komórkowych – w tym mechanizmu ekspresji genów. Nieobecność szefa sprawiała, że podopieczni musieli sami planować swoje projekty. „To była najlepsza edukacja, jaką mogłam otrzymać” – twierdziła Susan.

A więc ekspresja genów. Gen to fragment DNA odpowiadający „przepisowi” na jedno białko: kolejność zasad azotowych w genie odpowiada kolejności aminokwasów w białku (zarówno geny, jak i białka, są liniowymi łańcuchami złożonymi z ogniw ograniczonej liczby rodzajów). Kolejność aminokwasów w białku przekłada się z kolei na jego budowę, białko to bowiem coś w rodzaju rozciągniętej sprężyny, która w zależności od składających się na nią elementów jest naprężona w określony sposób i w związku z tym zwija się w taki czy inny kształt. Ów kształt oraz własności chemiczne znajdujących się na powierzchni aminokwasów określają funkcję, jaką białko może wykonać w komórce. Droga od nieaktywnego „przepisu” do funkcji – od genu do białka (produkowanego w wielu, czasem bardzo wielu kopiach) – to właśnie ekspresja genu. W pewnym sensie jest to podstawowy proces molekularny w organizmach żywych.

Genów są oczywiście w każdym genomie tysiące i to, które z nich są aktywne w danej komórce i w danej sytuacji, i w jakim stopniu, podlega regulacji (pamiętajmy, że poszczególne komórki danego organizmu posiadają ten sam zestaw genów, a jednak różne zestawy białek – a i ta sama komórka zmienia swój repertuar białkowy w czasie). O mechanizmach regulacji ekspresji coś tam było wiadomo już wcześniej – choćby dzięki przełomowym odkryciom w wirusach i bakteriach w latach 60. – niemniej wiele pozostawało do odkrycia. A o odkrycia takie niełatwo, bo przecież DNA i białek nie widać gołym okiem; potrzeba metod, by dowiedzieć się coś na ich temat nie wprost.

Podczas doktoratu Susan gruntownie opisała jeden przykład regulowanej ekspresji genów: nagłego aktywowania tak zwanych genów szoku cieplnego w odpowiedzi na podwyższoną temperaturę. Zjawisko zostało wcześniej zaobserwowane przez Włocha Ferruccio Ritossę w śliniankach muszek, ale miało jedynie status ciekawostki. Susan usłyszała o dziwnym zjawisku od koleżanki z korytarza i postanowiła uczynić z niego model ogólnych praw ekspresji genów. W swoich badaniach, prowadzonych przy użyciu laboratoryjnej hodowli komórek muszki owocowej, pokazała, że ekspresja regulowana jest zarówno na poziomie transkrypcji, jak i translacji (to jest na obydwu etapach drogi od genu do białka), i że dochodzi do sprzężenia zwrotnego, w wyniku którego produkty procesu (białka) wpływają na własną produkcję.

* * *

Na publikacjach z tego okresu Susan podpisywała się nazwiskiem swojego pierwszego męża. Małżeństwo było chyba krótkotrwałe (nie lubiła o nim mówić). Po rozwodzie wróciła na stałe do szwedzkiego nazwiska ojca.

Drugiego męża i ojca jej dwóch córek – Edwarda Buckbee’ego – poznała na parkiecie tanecznym. Był wówczas wykładowcą dawnej literatury francuskiej na Uniwersytecie Chicagowskim, później pracował jako przedsiębiorca. Tworzyli zgraną parę.

* * *

Po doktoracie uwaga Susan skupiła się na tajemniczej funkcji białek, które powstają w wyniku ekspresji wspomnianych genów szoku cieplnego – a więc po prostu białek szoku cieplnego (ang. heat shock proteins, w skrócie Hsp). Poszczególne białka z tej grupy noszą nazwy od ich przybliżonej masy molekularnej (w kilodaltonach) – jedno z najważniejszych, występujące u większości organizmów od bakterii po człowieka, to Hsp90. To między innymi w laboratorium Susan odkryto, że białko to – samo obdarzone szczególną stabilnością – pomaga innym białkom w komórce utrzymać bądź odzyskać odpowiedni kształt w sytuacji, gdy warunki fizykochemiczne są niekorzystne – na przykład gdy podwyższona temperatura sprawia, że białka zaczynają się „rozpuszczać”.

Tak więc Hsp90 (i wiele innych białek szoku cieplnego) spełnia funkcje pomocnicze czy też ochronne w stosunku do innych białek. Grupa Susan pokazała następnie, że pomocy w utrzymaniu odpowiedniej budowy szczególnie potrzebują zmutowane wersje białek, w których – w wyniku zmian w DNA – niektóre aminokwasy zostały zastąpione innymi.

Było to – co Susan rozpoznała bardzo wcześnie – odkrycie o wielkim znaczeniu, bo mutacja białek to podstawowy mechanizm ewolucji – zarówno ewolucji organizmów, jak i patologicznej ewolucji komórek rakowych u człowieka (rak polega przecież w dużej mierze na Darwinowskiej „walce o przetrwanie” między komórkami raka i resztą organizmu). Aby zaś białko zmieniło swoją funkcję, muszą zajść zmiany w jego sekwencji aminokwasów, a te – przynajmniej z początku, przy pierwszych mutacjach – sprawiają, że staje się mniej stabilne i łatwiej się „rozplata”, tracąc jakąkolwiek funkcję. Dopiero kolejne mutacje stabilizują strukturę zmienionego białka. Susan pokazała, że Hsp90 pomaga białkom przejść przez „trudny okres” pierwszych mutacji, w pewnym sensie w ogóle umożliwiając ewolucję.

Dodajmy, że ważny wkład w badania białek szoku cieplnego mieli także polscy biochemicy związani z Uniwersytetem w Gdańsku, zwłaszcza Maciej Żylicz, Krzysztof Liberek, Jarosław Marszałek i Alicja Wawrzynow.

* * *

Wśród publikacji Susan jest (przynajmniej) jedna nienaukowa – wykład na pięćdziesięciolecie Amerykańskiego Towarzystwa Biologii Komórkowej o „trzech bardzo różnych rzeczach, które mają dla mnie znaczenie”. Pierwsza „rzecz” to rady dla młodych: przede wszystkim ta, by się „ruszać”, ale niekoniecznie fizycznie (Susan, całą karierę spędziwszy w dwóch ośrodkach, Bostonie i Chicago, nieco krytycznie patrzyła na mobilność dla samej mobilności), raczej w sensie posiadania szerokich horyzontów i rozmawiania z przedstawicielami innych dziedzin (zwłaszcza z inżynierami i lekarzami, u których ceniła zmysł praktyczny i „odwagę” myślenia).

Drugi punkt to apel o więcej uprzejmości pomiędzy naukowcami. Nie musimy czynić nauki „łagodniejszą” (w sensie: łatwiejszą) – pisze Susan – ale musimy uczynić ją bardziej ludzką.

I wreszcie punkt trzeci, najciekawszy. Susan pisze o „duchowości” („wrodzonej i godnej podziwu ludzkiej skłonności”), i to niewątpliwie w sensie religijnym (choć niekonfesyjnym) – ale włączając w jej obręb naukę. To, że potrafimy odkrywać prawa przyrody i rozwiązania rozmaitych problemów – a także sam proces tego odkrywania: spotkania między naukowcami, wymiana idei itd. – jawi się Susan swego rodzaju cudem i źródłem radości i „wiary”.

* * *

Powyżej napisałem, że „aby białko zmieniło swoją funkcję, muszą zajść zmiany w jego sekwencji aminokwasów”. Rzeczywiście, z reguły tak jest, bo każda sekwencja aminokwasów odpowiada jednej określonej strukturze białkowej. Istnieją jednak białka – tak zwane priony – które bez zmian w sekwencji mogą przyjmować różną formę i w związku z tym zmieniać swoją funkcję. Kontynuując przywoływaną wcześniej metaforę, można wyobrazić je sobie jako takie „rozciągnięte sprężyny”, które – w zależności od tego, jak się na nie działa z zewnątrz – mogą zwinąć się w każdy z dwóch stabilnych kształtów. Proces ten jest w przypadku prionów „autokatalityczny”: na przykład w chorobach prionowych u ludzi i zwierząt hodowlanych niewielka ilość białka w toksycznej formie wprowadzona do organizmu katalizuje zwijanie się w tęże toksyczną formę cząsteczek tego samego białka naturalnie występujących w organizmie. Grupa Susan brała udział w wyjaśnieniu tego mechanizmu na przykładzie drożdży, gdzie priony nie są nośnikiem choroby, lecz zjawiskiem jak najbardziej fizjologicznym. Jak się okazuje, istnieją liczne szczepy drożdży odznaczające się szczególnymi własnościami, które nie biorą się z różnic w sekwencji DNA, a jedynie z formy, jaką przyjmują cząteczki któregoś z drożdżowych prionów.

Atrakcyjność badań Susan brała się z połączenia ciekawych tematów badań, eleganckiej metodologii i – co szczególnie ważne – spekulacji nad znaczeniem dokonanych odkryć, spekulacji czasem nieco szalonej i przez to sceptycznie przyjmowanej przez otoczenie, ale przecież mającej ostatecznie na celu formułowanie nowych hipotez i sprawdzanie ich w kolejnych skrupulatnie przeprowadzanych eksperymentach.

A przy tym jej badania promieniują jakąś szczególną radością.

* * *

W niedawno czytanej książce znalazłem taki fragment (autorstwa rosyjskiego pisarza Dymitra Fiłosofowa): „W pewnej starej francuskiej komedii pan Perrichon, typowy francuski mieszczuch, zachwyca się szczytem Mon Blanc i rozważa kwestię: ja i Mont Blanc. Efekt jest wyjątkowo komiczny. Okazuje się jednak, że jakiekolwiek wspomnienia bez Ja […] technicznie są po prostu niemożliwe”. Niech więc i tak będzie, że na koniec tego wspomnienia znajdzie się pewne „ja i Mont Blanc”. Susan Lindquist widziałem w życiu chyba dwa razy, na konferencjach, raz rozmawiałem dłużej z kilkoma członkami jej zespołu. Do grupy tej dołączył niedawno także mój znajomy. Była ona osobą znaną w moim środowisku, często się o niej mówiło. Czytałem wiele publikacji jej autorstwa, a teraz, powodowany jakimś szczególnym smutkiem po jej przedwczesnym odejściu (zmarła na raka, zaledwie rok po diagnozie) – chyba wszystkie teksty wspomnieniowe, jakie ukazały się na jej temat. Niestety nic więcej mnie z jej osobą nie łączy, a jednak jest dla mnie kimś ważnym.

Marcin Suskiewicz

Tłumy mężczyzn i kobiet, jak dziwne jesteście dla mnie

(opowieść o Ameryce)

(opowieść o Ameryce)

Dwa i pół roku temu byłem w Ameryce. Ten jeden jedyny raz, i to ledwie przez tydzień.

Mogła to być, jak na moje możliwości, podróż życia – i może nawet częściowo była, ale mogła bardziej. Mogła, bo Stany to w końcu nie byle co, kraj zamożny i ludny, a i dla kultury ważny. Ale raczej nie była, bo do podróży, zwłaszcza życia, trzeba się przygotować: trochę pomarzyć, coś tam przeczytać. Kupić mapę, rozłożyć ją na podłodze, zapisać na kartce adresy do odwiedzenia. A ja już miałem marzyć, gdy jakoś tak, trochę przez lenistwo, trochę przez to, że musiałem przygotować pierwszą w życiu prezentację na konferencję naukową – nie zdążyłem.

Przegapiłem wyglądaną od dawna kometę. Ale udało mi się załapać na jej ogon, a ten też był piękny: Nowy Jork oglądany bez przygotowania, jakby na niepełnym wybudzeniu – a może we śnie?

Nie łudzę się, że „poznałem Amerykę”, i nawet nie jestem pewien, czy odkryłem dzięki tej podróży – jak to się czasem dzięki podróżom odkrywa – „nieznaną cząstkę siebie”. Ale na pewno widziałem bloki większe niż kiedykolwiek wcześniej, niebo i asfalt o nieco innym niż u nas kolorze, znajome niby przedmioty, ale o nietypowych wymiarach, i ludzi podobnych do nas, ale jednak innych. Inny świat złożony z innych elementów. I nawet jeśli nie była to podróż życia, to na pewno była to podróż szczególna, wielki wybuch wrażeń, wyobrażeń. I myśli – o Polsce.

***

Wyspa Long Island rozpoczyna się w Nowym Jorku. Gdy idzie się z Manhattanu przez most brooklyński na Brooklyn (lubię powtarzać teraz w myślach te, już nieco moje, mityczne nazwy własne), to tak naprawdę idzie się na Long Island. Wyspa ciągnie się potem przez 200 kilometrów w kierunku wschodnim. Są tu popularne wśród nowojorczyków plaże, są dwa maleńkie rezerwaty Indian specjalizujące się w bezcłowym handlu benzyną i papierosami, jest pewna stara drewniana chałupa z 1649, jest pałac Oheka – dawna posiadłość bogacza reklamująca się hasłem „Europa w Ameryce”. Najważniejszym jednak miejscem wyspy jest chyba dom urodzin wielkiego amerykańskiego poety Walta Whitmana.

Ledwie 10 kilometrów od owego domu znajduje się zaś Cold Spring Harbor, instytut biologiczny, w którym odbywała się nasza konferencja. W języku Indian miejscowość ta nazywała się niegdyś Wawepex, „dobre, małe miejsce nad wodą”, i rzeczywiście, trudno o śliczniejszą lokalizację. Po wykładach chodziliśmy nad zatokę zbierać muszle albo spacerowaliśmy po alejkach wijących się między budynkami z różnych okresów. W jednym ze starych, niepozornych laboratoriów genialna Barbara McClintock prowadziła przed laty swoje sławne obserwacje komórek kukurydzy, odkrywając wiele nowych zjawisk genetycznych.

Uczestnicy konferencji zakwaterowani byli w cabins, traperskich chatkach z drewna. Ja mieszkałem w pokoju z przemiłym wąsatym Hindusem, którego najlepszego przyjaciela spotkałem przypadkiem dwa miesiące temu. Spojrzał – ten drugi – w Facebook i mówi mi, że mamy wspólnego znajomego i że jest to jego kumpel ze szkolnej ławy, do dziś ulubiony towarzysz losu, brat niemalże. Tak było, a przecież Hindusów jest ponad miliard! Wracając jednak do konferencji: na koniec był koncert muzyki klasycznej, na który ściągnęli, oprócz uczestników wydarzenia i naukowców pracujących w Cold Spring Harbor na co dzień, także sponsorujący instytucję filantropi mieszkający w pobliskich eleganckich posiadłościach – starsi panowie w garniturach i starsze panie w kostiumach à la Hilary Clinton. Były przekąski i drinki przed koncertem, były śmieszne anegdoty opowiadane przez pianistę podczas pauz i trudne współczesne utwory między pauzami. Jakby tego było mało, siedziałem rząd przed Jimem D. Watsonem, współodkrywcą struktury DNA i wieloletnim dyrektorem Cold Spring Harbor, który – mam nadzieję, że nie jest nietaktem to zdradzić – znaczną część koncertu przedrzemał. To znaczy w realu, bo na wielkim portrecie wiszącym w tej samej sali – czuwał. Przez moment miałem poczucie przynależności do wielkiego świata.

***

Z tegoż świata trafiłem, jak to czasem bywa, na pachnącą potem siłownię, a raczej do schroniska YMCA na Manhattanie z wielką siłownią na parterze. Przy wejściu musiałem pokazywać kartę miłemu czarnoskóremu strażnikowi, trochę czekać na windę, patrząc na biegających po elektrycznych bieżniach studentów i biznesmenów – i jechać na górę. Pokój był maleńki, a okno wychodziło na ścianę i nigdy nie wpadało przez nie słońce. Trzeba było podejść zupełnie blisko, żeby w prawym górnym roku zobaczyć, jaka jest pogoda. Ale było przynajmniej przytulnie. No i był – na wysięgniku wystającym ze ściany – telewizor, którego jednak nie włączałem.

Przez tych parę dni chodziłem bez przerwy po mieście, patrzyłem, słuchałem, zapisywałem, robiłem zdjęcia. W jakimś sensie to też była nauka, w każdym razie w rozumieniu Barbary McClintock, tej pani od kukurydzy. McClintock to mistrz, ale trudny do naśladowania. Poza badaniami właściwie nie widziała świata. Mało spała i nigdy nie wyszła za mąż. Mówiła, że gdyby nie była biologiem, zostałaby meteorologiem i obserwowała pogodę. To było właśnie jej podejście do nauki: obserwować. Zakochać się w przedmiocie badań, zaznajomić z nim i spokojnie odkrywać jego sekrety tak, jak się same zaczynają wyłaniać – nie według żadnego z góry nakreślonego planu, nie pod dyktando gotowych hipotez, słowem – nie tak, jak to się dzisiaj zwykle bada. „Znam moją kukurydzę intymnie i czerpię wielką przyjemność z tej znajomości” – mawiała prowokująco. Starałem się więc teraz też obserwować – Nowy Jork. I przy okazji szedłem za radą Amerykanina Henry’ego Davida Thoreau: „Wstawaj wolny od trosk przed świtem i poszukuj przygód”, choć z tym wstawaniem przed świtem to różnie wychodziło, a i przygody były raczej powszedniej natury, tyle że w niepowszedniej działy się scenerii: w tym jedynym w swoim rodzaju mieście nadziei i beznadziei, siły i krzywdy.

Jedyne czego mi brakowało podczas mojej krótkiej wizyty – to rozmów. Oprócz jednej wizyty u znajomych znajomych rozmawiałem właściwie tylko z pewną panią w średnim wieku, która też mieszkała „na siłowni”, a którą spotykałem nadzwyczaj często – w windzie, na korytarzu, w kolejce do łazienki. „Czy jestem z Niemiec?” – od tego właśnie zaskakującego pytania zaczęła się nasza znajomość. Ona była ze Szwecji, ale musiała niestety stamtąd wyjechać, to nie był kraj dla niej. Czy wiem, że „czasem tak jest, że rodzimy się nie tam, gdzie mieliśmy się urodzić?”. Nie wiedziałem. Mówiła mi jeszcze o swoim synu i o wpływie kolorów na ludzką duszę.

W Nowym Jorku nie wszystko było takie, jak myślałem, że będzie, ale wiele było. Oczywiście z bliska miasto wygląda zgoła inaczej niż na zdjęciach, ma więcej prozy, mniej poezji, na pierwszym planie jest chodnik, kosz na śmieci, twarze przechodniów, nachalne szyldy – nie szczyty wieżowców, które wychylają się tylko czasem znad niższych budynków. Ale wieżowce były, i to nie takie, jak na łódzkim blokowisku o nazwie Manhattan. Były metalowe klatki schodowe na zewnątrz starszych kamienic i zbiorniki na wodę na dachach. Były kratki w chodniku, przez które dochodziły odgłosy przejeżdżającego tuż pod ziemią metra. Były żółte taksówki, choć inne niż na starych filmach, były w niektórych częściach miasta małe bary, gdzie siada się przy ladzie i rozmawia z kierownikiem. W jednym takim barze – dawali dolewki herbaty za darmo – byłem świadkiem kilku ciekawych rozmów i uroczystego wejścia policjanta z wielką plamą na twarzy, w pełnym rynsztunku, z odznaką, z gadającym wciąż walkie-talkie.

O co chodzi w byciu manhattańczykiem? Chyba o sztukę życia w tłoku, gdzie przestrzeń prywatna jest ograniczona i trzeba oswoić sobie też część przestrzeni publicznej. Każdy manhattańczyk zdaje się mieć swoją małą ojczyznę – któryś róg dwóch ulic ze znajdującym się w pobliżu barem, sklepem, kościołem albo synagogą, maleńkim skrawkiem zieleni. Jak na tej sławnej – ponoć – okładce „New Yorkera” sprzed lat, która miała być krytyką manhattańskiej prowincjonalności (ale którą można chyba odbierać także jako pochwałę manhattańskiego lokalizmu): na pierwszym planie budynki przy Dziewiątej Alei, pokazane ze szczegółami, a z tyłu, za rzeką Hudson, jakieś pustynie i wyspy symbolizujące resztę świata. Do umiłowania małej ojczyzny dochodzi jeszcze przekonanie, że to, co mnie – jedną z miliona mrówek w tym mrowisku – spotyka, moje codzienne nadzieje i dramaty, ma mimo wszystko jakąś kosmiczną doniosłość. Właśnie te dwa elementy – wymyśliłem – składają się na bycie manhattańczykiem.

***

Kto w młodości czytywał Stachurę, ten wie, że „Nie brookliński most/ ale przemienić w jasny, nowy dzień/ najsmutniejszą noc/ to jest dopiero coś!”, i to zapewne prawda, ale brookliński most też robi wrażenie. Był akurat jasny, nowy dzień, więc przeszedłem na drugą stroną – na stronę, ma się rozumieć, Long Island – a potem usiadłem na ławce z widokiem na Manhattan, pewnie nie tej z okładki filmu Woody’ego Allena, ale w tym samym z grubsza miejscu. I z grubsza w tym samym, z którego na Manhattan – i na prom kursujący między Manhattanem i Brooklynem – musiał patrzeć półtora wieku wcześniej Walt Whitman:

Tłumy mężczyzn i kobiet ubranych w zwyczajne stroje, jak dziwne jesteście dla mnie!
I na promach te setki ludzi, którzy się przeprawiają powracając do domu, są dla mnie bardziej ciekawe, niż przypuszczacie.
I wy, którzy będziecie się przeprawiać z brzegu na brzeg za wiele lat, czymś więcej jesteście dla mnie, czymś więcej w mych rozmyślaniach, niż moglibyście przypuszczać.
[…]
O, cóż może być dla mnie bardziej uroczystego i godnego podziwu niż otoczony masztami Manhattan?
Rzeka i zachód słońca, i ząbkowane brzegi fal przypływu?
Mewy oscylujące ciałem, łódź z sianem o zmierzchu i spóźniona barka?

Przeprawiając się promem Brooklyńskim, tłum. Ludmiła Marjańska

Patrzyłem więc stamtąd, nie na maszty co prawda, ale na startujące i lądujące wciąż helikoptery, na maleńką Statuę Wolności, wreszcie na wyspę Ellis Island, Wyspę klucz z książki-reportażu Małgorzaty Szejnert, na którą kiedyś przybył – podobnie jak 12 milinów innych imigrantów – brat dziadka mojego dziadka. Słowa Whitmana o tych, którzy „będą się przeprawiać z brzegu na brzeg za wiele lat” odnoszą się chyba w rzeczywistości – niczym słowa starotestamentalnych proroków – nie do tego, o czym współcześni czytelnicy myśleli, że się odnoszą, tzn. nie do pasażerów promu brooklińskiego wracających po pracy do domu, ale właśnie do niezliczonych imigrantów mających przybyć z Europy do Ameryki w kolejnych dziesięcioleciach.

W internetowym archiwum Ellis Island znalazłem manifest okrętowy dokumentujący najprawdopodobniej przyjazd brata dziadka mojego dziadka. Piszę „najprawdopodobniej”, bo nie zgadza się pierwsze imię (jest Antoni zamiast Frank bądź Franciszek), ale zgadza się cała reszta – nazwisko (Bajak), rok przybycia (1912), wiek (20 lat), adres docelowy (Buffalo w stanie Nowy Jork). Jeśli to on, miał 5 stóp i 9 cali wzrostu (175 cm), niebieskie oczy i blond włosy, a w kieszeni 15 dolarów, co się równa mniej więcej dzisiejszym 375. Przypłynął 26 sierpnia na statku Neckar z Bremy, dużym parowcu z jednym kominem i kilkoma masztami. Znalazłem, też w internecie, zdjęcie Neckara po przybiciu do portu: pasażerowie, w większości mężczyźni, w kapeluszach na głowie i z walizkami w ręku tłoczący się ku wąskiej kładce prowadzącej na ląd.

Brat dziadka mojego dziadka figuruje również w amerykańskich rejestrach ludności: w 1920 jako młody kawaler mieszkający kątem u innej rodziny, w 1930 jako mąż i ojciec trojga dzieci, w 1940 jako ojciec sześciorga. W 1968 umiera w wieku 77 lat. Tylko tyle o nim: liczby, tabele, żadnego zdjęcia, żadnej osobistej historii. Nieco więcej znalazłem na temat jego żony, Zofii z domu Dudajek, zmarłej dopiero w 1997 w wieku 99 lat. Dowiedziałem się: że jej ojciec sprzedał krowę, aby kupić córce bilet do Ameryki, że po przyjeździe do Stanów pracowała z początku jako szwaczka, że przez 25 lat szefowała kółku różańcowemu w swojej parafii, że odznaczała się silną wiarą w Boga i dobrym poczuciem humoru, że interesowała się historią Polski i była świetną kucharką.

„Tłumy mężczyzn i kobiet ubranych w zwyczajne stroje, jak dziwne jesteście dla mnie! Czymś więcej jesteście dla mnie, czymś więcej w mych rozmyślaniach, niż moglibyście przypuszczać” – mówiłem w myślach do brata dziadka mojego dziadka i jego towarzyszy, patrząc z Brooklynu na Manhattan. Objąłem mocno plecak, by chronić go przed potencjalnymi złodziejami – i usnąłem.

***

Teoretycznie Stany Zjednoczone nie mają swojej własnej filozofii czy też duchowości: mają neutralną światopoglądowo i pluralistyczną demokrację. Ale filozof Jeffrey Stout z podnowojorskiego Princeton argumentuje (w Democracy and Tradition), że owa demokracja nie jest wcale w pełni neutralna – jest konkretną tradycją, czy właśnie filozofią albo duchowością, która w Ameryce się wykształciła, i której Ameryka – według niego – powinna pozostać wierna. Czy powinna, czy nie powinna, to inna rzecz, ale że w Ameryce wszystko, nawet z pozoru neutralne instytucje i procedury, zabarwione jest specyficznie amerykańskim podejściem do świata i życia – to chyba każdy odwiedzający zauważy od razu.

Teza Stouta jest odpowiedzią na zarzuty – moich ulubionych skądinąd – myślicieli: Alasdaira MacIntyre’a, Johna Milbanka i Stanley’a Hauerwasa, których Stout nazywa „nowymi tradycjonalistami”, a którzy przekonują, że Ameryka potrzebuje nie liberalizmu, nie neutralności, lecz tradycji, a więc wspólnych założeń, na których można oprzeć dyskurs, a zamiast jedynie kultu osobistej wolności – potężnych, proroczych wartości, jak miłość czy sprawiedliwość. Według Stouta krytycy ci nie dostrzegają, że „amerykańska demokracja” jest właśnie tradycją, i to lepszą od innych, bo posiadającą szczególną zdolność asymilacji nowych treści. Składają się na tę tradycję elementy religijne i świeckie (sam Stout jest niewierzącym członkiem redakcji teologicznych periodyków), pewna doza protestanckiego purytanizmu, dorobek akademickiej filozofii pragmatycznej (Peirce, James, Dewey, no i, w naszych czasach, Rorty – przyjaciel i mistrz Stouta), dziedzictwo wielkich prezydentów (choćby Lincolna), poezja Walta Whitmana, eseje Ralpha Waldo Emersona, literatura czarnoskórych pisarzy: Ralpha Ellisona i Jamesa Baldwina. W jakiejś mierze jest to też po prostu subiektywny katalog ulubionych twórców samego Stouta, ale trudno pozbyć się wrażenia, że rzeczywiście istnieje pewien „ukryty nurt”, łączący w jedno różne prądy amerykańskiej myśli, przynajmniej te ze Wschodniego Wybrzeża.

Rekonstrukcja Stouta to oczywiście skrót. Brakuje w nim przede wszystkim biograficznych detali: listu małej dziewczynki do Abrahama Lincolna, w którym pisała, że dla zwiększenia szansy w wyborach prezydenckich powinien zapuścić wąsy („Co do wąsików, to czy – zważywszy, że nigdy ich nie nosiłem – nie uważasz, że ludzie uznają je za objaw śmiesznej afektacji?” – odpisał Lincoln); tragicznego dla Walta Whitmana roku 1864, gdy jeden jego brat zmarł na gruźlicę, drugi został pojmany przez Konfederatów, a trzeci trafił do zakładu dla obłąkanych; Ralpha Waldo Emersona otwierającego pod wpływem nagłego impulsu trumnę swojej młodo zmarłej żony rok po jej śmierci („Odwiedziłem grób Ellen i otworzyłem trumnę” – zapisał lakonicznie w pamiętniku). W wymiarze osobistym zwornikiem amerykańskiej tradycji jest Emerson – jako ojciec chrzestny Williama Jamesa, przyjaciel Thoreau, korespondent Whitmana.

Jest to tradycja – według mnie – trochę urocza, trochę dziwna, tak naprawdę pewien synkretyzm „czystego rozumu” i religii, a w wymiarze politycznym – połączenie kultu jednostki z akcentem na wspólnotę. Emerson na przykład – zauważa Stout – podkreślał, że – choć żyjemy jako indywidua – powinniśmy wykazywać „pobożność” rozumianą jako świadomość zależności od innych w naszym moralnym wzrastaniu – zależności od wspólnoty, która nas wychowuje, i od konkretnych osób, które służą nam za wzorce moralne. Tak więc nawet jeśli jesteśmy „dobrzy”, nie jest to nasza zasługa, a w każdym razie nie tylko nasza; ta dobroć, która jest być może naszym udziałem, jest bowiem częścią daru, jaki otrzymujemy od innych. „The merit itself, so-called, I reckon part of the receiving” („Sama tak zwana zasługa jest według mnie częścią otrzymywania”) – napisze Emerson w eseju Experience. Ogólnie amerykańska filozofia będzie operowała tego typu prostymi słowami: charakter, cnota, zasługa, nadzieja, demokracja, wolność, dobro, wybaczenie, władza, ideał, uczucie, miłość, honor, piękno.

Ta „filozofia postych słów” może przybrać bardzo wzniosłą postać – jak u wielkich amerykańskich myślicieli i pisarzy, może przybrać postać średniowzniosłą – jak na przykład w filmach Spielberga, ale może też stoczyć się w karykaturę, jak w skrajnych wersjach amerykańskiej „filozofii sukcesu”.

***

Oprócz języka jeszcze jedna, pokrewna rzecz rzuca się w oczy: pewien patos, czy raczej – pewna uroczystość, ta widoczna w ruchach owego policjanta, który wszedł do manhattańskiego baru, w postawie strażników granicznyc na lotnisku, w zachowaniu nawet zwykłych ludzi, przynajmniej tych, którzy jakoś, choćby nieświadomie, identyfikują się z „Ameryką” jako ideałem nadającym ich życiu wzniosłości. Także w kontaktach międzyludzkich, które czasem przybierają formę bardzo uroczystą. W owym manhattańskim barze byłem jeszcze świadkiem następującej rozmowy między kierownikiem i jednym z klientów, starszym eleganckim mężczyzną. Klient mówił najpierw o pracy w szpitalu: o tym, że zwykle staramy się mieć nad wszystkim kontrolę, a gdy w wyniku choroby pacjent i jego rodzina kontrolę tracą, „to miłość może wyjść na wierzch”. Ale potem zaczęła się, w pewnym sensie jeszcze ciekawsza, „typowo amerykańska” wymiana zdań o niczym:
– Jak masz na imię?
– Jestem Peter.
– Masz piękny bar, Peter. Wszystko tu jest pierwsza klasa. Top class. Jestem pewien, że to twoja zasługa.
– Wiesz, tak po prostu należy prowadzić bar. To dla klientów takich, jak ty, żeby chcieli do nas przychodzić.

Z mojej amerykańskiej rodziny – a więc rodziny Franka Bajaka, brata dziadka mojego dziadka – spotkałem osobiście jedynie jego syna, Sigmunda (zwanego też, na amerykańską modłę, Sigiem), który w pewnym momencie zainteresował się swoimi polskimi korzeniami i zaczął jeździć do Polski. Moich dziadków odwiedzał wielokrotnie, ale ja widziałem go tylko jeden raz – jako dziecko. Zmarł w 1996 w północnym Nowym Jorku. Był emerytowanym rear admiral amerykańskiej armii i dyrektorem w telewizji NBC. Miał wiele zainteresowań – zaczął nawet pisać (a może i skończył?) doktorat o Józefie Piłsudskim – i wielu przyjaciół, w tym w Polsce Tony’ego Halika i Elżbietę Dzikowską, Aleksandra Małachowskiego i Bronisława Komorowskiego. Gdy próbuję go sobie przypomnieć, myślę, że bliski był mu właśnie ten powszedni patos prostych słów, jak nadzieja, dobro, honor. No i był miłośnikiem rutyny: zawsze o określonej porze wychodził na spacer, nawet jeśli wypadało to w środku rozmowy.

***

Nie zdradzę MacIntyre’a, Milbanka i Hauerwasa dla Stouta. Ich, bardziej religijna, koncepcja tradycji pozostanie mi bliższą niż synkretyzm myśliciela z Princeton. Ale to on ma rację, gdy zarzuca „nowym tradycjonalistom”, że czasem koncentrują się na niedoścignionych ideałach, zamiast szukać dobrych elementów w tych nurtach, które rzeczywiście pulsują w społeczeństwie. Pomyślałem o Polsce. Czym byłaby nasza polska tradycja, nasz „ukryty nurt”, nasze ramy wspólnego dyskursu, nasze potężne, prorocze wartości? Dla mnie to po prostu chrześcijaństwo, ale przecież chrześcijaństwo – jako religia Wcielenia – w każdej kulturze zabarwia się w inny sposób (dość spojrzeć na amerykańskich chrześcijan: Thomasa Mertona, Dorothy Day, Martina Luthera Kinga) i wyraża się przez wiele różnych głosów, w tym także te odmiennie religijne albo zgoła świeckie.

A więc czym byłaby ta polska tradycja? Zamiast Emersona – Żeromski, zamiast Whitmana – Mickiewicz? Zamiast mariażu czystego rozumu z purytanizmem – połączenie świeckiego ruchu społecznikowskiego i katolicyzmu (opisane przez Bohdana Cywińskiego w niezastąpionych Rodowodach niepokornych)? Zamiast protestów przeciw segregacji rasowej – powstania i Solidarność? I nie chodzi tylko o gołą listę różnych składowych, ale opowieść bogatą w biograficzne detale.

W każdym razie oprócz pobożności religijnej potrzebna jest i u nas pobożność w znaczeniu Emersonowskim: świadomość zależności od innych, w tym od tradycji, która nas kształtuje i której zawdzięczamy także i to, co wydaje się naszą własną zasługą.

***

Tak właściwie – teraz sobie przypomniałem – rozmawiałem jeszcze z jedną osobą – ze sprzedawcą w księgarni Strand. Przeczytałem gdzieś, że jest tam „18 mil książek”, w sensie, że taka jest łączna długość półek – więc poszedłem. I rzeczywiście: półki były nawet trochę za długie jak na asortyment i, żeby je zapełnić, niektóre książki stały w wielu egzemplarzach. Niemniej jednak księgarnia była ogromna i można tam było spędzić nieograniczoną ilość czasu. Owego sprzedawcę spotkałem w dziale Filozofia. Rozmawialiśmy długo, ale to on głównie mówił – bardzo szybko, więc nie wszystko rozumiałem. Najbardziej polecał mi Deleuze’ego i Guattariego, których może bym i kupił, bo nigdy nie czytałem, ale trochę bałem się tytułu Schizoanalysis, a poza tym właśnie wtedy w oko wpadła mi metalicznie błyszcząca okładka książki o znacznie mniej złowrogim tytule: Radical Hope. W dodatku znajdowała się ona w koszyku z przecenami, a w notce z tyłu chwalił ją filozof Charles Taylor. Sprzedawca był nieco smutny, bo tej książki akurat nie czytał, ale urazy nie żywił. Książka stanowi moją jedyną materialną pamiątkę z Nowego Jorku, a łączy się w mojej pamięci z tym miastem tym bardziej, że przeczytałem ją w całości podczas mojego krótkiego tam pobytu. Dziś wiem, że istnieje również polskie tłumaczenie autorstwa Marcina Rychtera pod tytułem Nadzieja radykalna.

W centrum pracy Leara stoi niesamowite wspomnienie Franka B. Lindermanna, trapera, myśliwego i kowboja, przyjaciela indiańskiego wodza Wiele Przewag i autora jego biografii:

Wiele Przewag nie chciał mówić o swoim życiu po odejściu bizonów, dlatego jego historia wydać się może przerwana w połowie, pozostawiając wiele lat poza marginesem opowieści. „Nie opowiedziałem ci nawet połowy tego, co się działo, kiedy byłem młody – wyznał, kiedy nalegałem na ciąg dalszy. – Mogę spojrzeć wstecz i powiedzieć ci jeszcze wiele o wojnach albo o kradzieżach koni. Odkąd jednak odeszły bizony, serca moich ludzi upadły na ziemię i nikt ich już nie podniósł. Później nic już się nie wydarzyło. Mało było pieśni. Zresztą – dodał ze smutkiem – tę część mego życia znasz równie dobrze jak ja. Widziałeś wszystko, co się stało, odkąd odeszły bizony”.

Dla kogoś, kto w młodości pasjami zaczynał (ale z trudem kończył) powieści polskiego Indianina, Sata-Okha, historia Wielu Przewag to nie lada gratka. Piotr Nowak we wstępie do polskiego tłumaczenia porównuje Nadzieję radykalną do innej jeszcze kultowej lektury młodzieżowej – Małego bizona Arkadego Fiedlera. Ale Lear jest filozofem, nie gawędziarzem, i stara się przede wszystkim wyciągnąć z tej jednej konkretnej biografii – a zajmuje go ona nie tylko do momentu „odejścia bizonów”, lecz zwłaszcza po – wnioski ogólne, odnoszące się do ludzi wszystkich kultur i tradycji. Jego język jest przy tym amerykańskim językiem prostych słów. Dwa są tu najważniejsze: odwaga i nadzieja.

Moment, w którym „odeszły bizony” – czyli zamieszkanie plemienia Wron w wyznaczonym przez białych rezerwacie – Lear nazywa momentem „spustoszenia kulturalnego”. Jak przystało na arystotelika, filozof ów w centrum kultury widzi pytanie o dobre życie. Dramat „spustoszenia kulturalnego” polega więc na tym, że dotychczasowe odpowiedzi na to właśnie pytanie tracą ważność. Do momentu zamieszkania w rezerwacie dobrze żyć znaczyło dla członków plemienia Wron być dobrym wojownikiem i dobrym myśliwym. Teraz nie ma już międzyplemiennych wojen ani bizonów. Trzeba znaleźć nowe odpowiedzi. Jak żyć i po co? I tu właśnie potrzebne są nadzieja i odwaga – cnoty, które Wiele Przewag posiadał. Myślę – tak na marginesie – że posiadać musieli je również ci wszyscy polscy imigranci do Ameryki, którzy wraz z przybyciem do odległego kraju, z dala od rodzinnych wiosek musieli na nowo odkrywać „jak dobrze żyć”. Ale dajmy im trochę spokoju.

Jeśli MacIntyre, Milbank, Hauerwas i Stout uczą nas, że każdy przynależy do jakiejś tradycji, i że tradycję tę należy wciąż odkrywać i współkształtować – odkrywać jako coś zastanego, nad czym nie mamy kontroli, współkształtować jako coś, co jest po części i naszym tworem – to Lear podejmuje kwestię, jak sobie radzić w momencie – pozornego przynajmniej – wyczerpania się tradycji:

Bliska jest nam myśl, że jako istoty ludzkie jesteśmy z natury podatni na rozmaite zagrożenia: rany cielesne, choroby, starzenie się, śmierć – i wszelkiego rodzaju krzywdy przychodzące z zewnątrz. Wydaje się jednak, że Wiele Przewag mówi o innym zgoła zagrożeniu. Jesteśmy na nie wystawieni, ponieważ wszyscy żyjemy w jakiś sposób. Człowiek jest z natury zwierzęciem posiadającym kulturę: z konieczności przyswajamy pewien sposób życia, który wyraża się w kulturze. Będąc uczestnikami tego sposobu życia, narażeni jesteśmy na pewne zagrożenie. Jeśli bowiem owa forma życia się rozpadnie, to pojawia się problem […].

Przykładem ma być Wiele Przewag. Inaczej niż wódz Siuksów, Siedzący Byk, który wybrał drogę militarnego starcia z białymi – legendarny przywódca Wron stawia na pokojowe współistnienie, a czasem i współpracę z białymi. Oddaje się rolnictwu i innych do rolnictwa zachęca. Przyjmuje chrzest i zawiera kościelny ślub. Popiera udział członków plemienia Wron w amerykańskiej armii. Jednocześnie zachowuje bardzo wiele tradycyjnie indiańskich elementów, promuje nawet powrót do zapomnianych rytuałów. A przede wszystkim w swoim postępowaniu kieruje się do końca specyficznie wronimi pobudkami: proroczym snem, który miał w dzieciństwie, i to snem o sikorze, ptaku szczególnie przez Wrony poważanym. Wiele Przewag potrafił – dzięki swojej wizji, dzięki odwadze i dzięki nadziei – odczytać niejasną symbolikę dawnych wierzeń: sikora dlatego potrafi pokonać wszystkie przeciwności, że przypatruje się innym i uczy się od nich. Najlepiej oddać głos samemu Learowi:

Właśnie w tym kontekście Wiele Przewag wykorzystał tradycyjne zasoby kulturowe plemienia – czyli sikorę – aby wyrazić idealne ja nadziei radykalnej. To znaczy, że dał plemieniu możliwość posłużenia się tradycyjnym wzorcem, aby pomóc mu przetrwać utratę pojęć. Korci mnie, by powiedzieć, że w okresie koczowniczo-wojowniczym żadnej Wronie nawet się nie śniło, jak zostanie wykorzystany tradycyjny symbol sikory. Choć oczywiście była jedna Wrona, która o tym śniła. Nawet ona jednak nie potrafiła wyśnić w pełni przyszłości sikory. Wzorzec ten dał jednak całemu plemieniu podstawę dla nadziei, w czasach gdy zasadniczo nie było wiadomo, na co można właściwie mieć nadzieję. Sen Wielu Przewag pozwolił Wronom żywić nadzieję, że jeśli będą kierować się mądrością sikory (cokolwiek miałoby to znaczyć), przeżyją (cokolwiek miałoby to znaczyć) i zachowają swoje ziemie (cokolwiek miałoby to znaczyć). Wiele Przewag przekazał zatem wzorzec, który pomógł plemieniu przetrwać okres spustoszenia pojęciowego. I fakt, że przetrwał ten wzorzec – a zatem, że tradycyjny ideał jest nadal żywy po drugiej stronie otchłani – czyni zasadnym twierdzenie, że Wrony przetrwały naprawdę. Albo też, że Wrony ożyły na nowo.

Nie jestem pewien, czy Wrony w pełni przetrwały. Gdyby tak było, skąd brałby się nieodwołalny smutek słów Wielu Przewag: „Odkąd jednak odeszły bizony, serca moich ludzi upadły na ziemię i nikt ich już nie podniósł. Później nic już się nie wydarzyło. Mało było pieśni”? Są tu na ziemi spustoszenia, z których nie da się wyjść cało. Ale chyba prawdą jest, że szczególny rodzaj wierności dawnej tradycji – wolny od uporu, pełen nadziei i odwagi – pozwolił Wielu Przewagom ocalić więcej niż innym wodzom indiańskim, a przy okazji otworzyć się na nowe prawdy.

Jest coś takiego w człowieku – i tu chciałbym wrócić do naszych imigrantów – co każe wciąż, mimo najgorszych nawet warunków, nadzieję i odwagę zachować, i wciąż na nowo szukać sensu.

To była najważniejsza lekcja wyniesiona z mojej krótkiej amerykańskiej podróży.

Kamil Suskiewicz

Ukraina Odojewskiego

Było to jakieś trzy lata temu. Razem z Ksenią spędziliśmy kilka dni w Wielkopolsce. Pojechaliśmy właściwie do Leszna, by oglądać zawody jeździeckie. Ale wyszła z tego objazdowa wycieczka po okolicy.

Trafiliśmy wpierw do Rydzyny. Stoi tam barokowy zamek Leszczyńskich i Sułkowskich, gmach potężny, królewski, zrealizowany z wielkim rozmachem pod koniec XVII wieku według projektu Józefa Szymona Bellotiego. W zamku tym mieściło się w latach 1928-39 eksperymentalne Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich – elitarna szkoła z internatem, znana z bardzo wysokiego poziomu nauczania. Budynek został spalony w 1945 roku przez Armię Czerwoną. Odbudowywano go przez długie lata powojenne, w 1970 roku przekazano Stowarzyszeniu Mechaników i Inżynierów Polskich, które urządziło tam hotel działający do dziś. W hotelu tym – eleganckim, choć z nutką poprzedniej epoki i pewnego zużycia – spędziliśmy noc i okolice. Siedząc wieczorem w restauracji, przysłuchiwaliśmy się rozmowie osobliwego trochę grona. Było to spotkanie, w którym pierwszoplanową postacią był duży, zwalisty pan na wózku, chory zapewne, bo z trudem powstrzymujący trzęsienie rąk i wykonujący od czasu do czasu nagłe ruchy głową. Towarzyszył mu dość młody człowiek, który pomagał w różnych czynnościach, a później skończył jego obiad. Wokół nich siedziało kilku rolników-przedsiębiorców, około sześćdziesiątki, o szerokich barach, grubych dłoniach, którzy zagadywali pana na wózku o rzeczy związane z rolnictwem, o zakup ziemi, o możliwości inwestycyjne. Radzili się w bardzo wielu sprawach, pytali, co robić – a później słuchali z nabożeństwem, jak pan opowiadał powoli i niezbyt zrozumiale.

Drugiego dnia rzuciło nas do Pakosławia, gdzie nie widzieliśmy prawie nikogo i nic ciekawego nas nie spotkało. Dostaliśmy pokój na poddaszu, z łóżkami kolonijnymi i telewizorem, wcale nie pałacowy. A był to również pałac-dworek (chociaż gdzie mu skalą do Rydzyny), pobudowany – jak później czytałem – przez niejakiego Michała Krzyżanowskiego herbu Świnka, jakiegoś tam marszałka trybunału koronnego; pobudowany zresztą w latach 90-tych XVIII wieku – gdzieś daleko Rzeczpospolita upadała, a w wielkopolskim Pakosławiu budowano nową rezydencję. Może w nagrodę za to los sprawił, że pod zaborem pruskim w pałacu zainstalowała się antypolska Komisja Kolonizacyjna, zrobiono też niemiecką szkołę i mieszkanko dla pastora.

Trzeci nocleg wypadł już w Lesznie. Trochę przypadkiem, bo chodząc sobotnim popołudniem po pustej starówce, dojrzeliśmy kamienicę, która – jak się okazało – mieściła restaurację i hotel. Była to kamienica drobnomieszczańska, ciasna, wąska, niska, ale przerobiono ją z wielkim znawstwem, pomysłowością i nie szczędząc widać grosza. Tak sobie więc podziwialiśmy te rozwiązania, łapiąc dochodzące zza uchylonych okien dachowych odgłosy życia małego miasteczka. Cichego, spokojnego – choć z niezwykłą historią zamkniętą gdzieś pod tym leniwym życiem.

***

Obudziliśmy się więc w barokowej kamienicy przy leszczyńskim Rynku. Miasteczko spało jeszcze, pokoje dokoła także. Lecz gdy zeszliśmy na śniadanie, gwałtownie skończyła się ta senna atmosfera. Prysła nagle melancholijna aura wyjazdu-ucieczki, w której tkwiliśmy od kilku dni. Rzeczywistość historyczną, którą żyliśmy, idąc po śladach dawnych budynków i ich właścicieli, zastąpiła brutalna współczesność. Telewizory pokazywały obrazy czołgów i wozów opancerzonych. I jakieś krajobrazy – pola, step, drogi prowadzące po bezludziu. I gadające głowy, komentujące coś z ożywieniem. Po paru chwilach zrozumieliśmy, o czym mówią – rosyjskie wojska zaczęły inwazję na Krym i tym samym zaatakowały Ukrainę.

Potem jechaliśmy w stronę Łodzi. Przy autostradzie, na parkingu stacji benzynowej widzieliśmy autobusy pełne ludzi w mundurach; zapewne oficerowie wracali z jakiegoś szkolenia. Wysiadali grupkami, rozluźnieni, zadowoleni szli w kierunku stacji, by kupić hot-doga i kawę. Jeszcze później, po drodze minęliśmy kilka wojskowych ciężarówek. Były to oczywiście rzeczy przypadkowe, tak zwane zbiegi okoliczności, ale dla nas – niosących w głowach poranne informacje – jakże symboliczne. Jak metaforycznie i proroczo zdawała się brzmieć nawet prognoza pogody mówiąca o opadach i zimnych prądach powietrza ze wschodu.

W radiu komentowano też oczywiście sytuację na Ukrainie. Zwyczajowo wypytywano polityków (jakby kiedykolwiek mówili oni coś ciekawego). Do studia spraszano ekspertów. Po stokroć przypominano zdarzenia i przewidywano, co będzie. Z wypowiadanych opinii, poza obawą, poczuciem zagrożenia i wieloma innymi emocjami – przebijała też bardzo wyraźnie troska o Ukraińców. I bezwzględna solidarność z nimi.

Pomyślałem wtedy o Odojewskim. I pomyślałem, że to wszystko, o czym pisał, ta cała polsko-ukraińska tragedia: Petlura, UPA i Bandera, wołyńskie rzezie – że to jest sprawa przeszła i już na szczęście bez wpływu. Kolejne miesiące pokazały, jak złudne to były przeczucia. I jak przerażająco aktualny jest Odojewski.

***

Właśnie z Wielkopolski, po spędzonych tam kilku latach początków wojny, przyjeżdża na Ukrainę młody Piotr Czerestwienski, główny bohater Wyspy ocalenia. Miasteczko rodzinne matki, nazwane jedynie inicjałem K. (może na cześć bliskiego Odojewskiemu Kłecka, w którym pisarz spędził kilka lat życia), leżące w historycznym sercu Polski, względnie spokojne wśród wojennej zawieruchy, jest jednocześnie miejscem przymusowym, niechcianym, niezrozumiałym i duchowo odległym. Staje się symbolem punktu, do którego można uciec czy wrócić – z bliskiej acz nieprzyjaznej Ukrainy. Ale czy rzeczywiście można uciec do miejsca, które nie ma nawet pełnej nazwy?

Jakże inaczej wygląda topografia Ukrainy: pełna nazwisk, miejscowości, rzek, przeróżnych toponimów okolicznych. Na czele z rodzinnym domem w Czupryni, gdzie Piotr się wychował, gdzie czeka na niego dziadek Mikołaj, wuj Teodor, intrygująca Katarzyna…�

Było mu smutno, lecz dobrze; zawsze zresztą, kiedy powracał do Czupryni, czuł się podobnie, być może na skutek jakiegoś wszechogarniającego go tam poczucia ładu. Wszystko, co w tym domu się działo, nawet najdziwniejsze, stawało się wkrótce zrozumiałe, sprawy ciemne, złe dawały się wytłumaczyć, jeśli się nad nimi głębiej zastanowił […] gdy natomiast dom rodziców matki w K., tam skąd teraz jechał, krył w sobie zbyt wiele irytujących zagadek, których nie mógł nigdy przeniknąć do końca […]

Pałac Czerestwienskich w Czupryni, niedaleki dwór Woynowiczów w Glebach, otaczające je wsie i leżący pomiędzy Motronieński Bór, parafia w Nikoryczy, miasteczko Krzyżtopol, rzeka Sert – Odojewski kreśli w trzech powieściach należących do cyklu podolskiego (Wyspa ocalenia, Zasypie wszystko, zawieje…, Zmierzch świata) dokładną, kartograficzną wręcz przestrzeń fabularną. Jednak znający choć odrobinę Podole od razu zorientują się, że nazwy te, że ta mapa, choć przypominają miejsca rzeczywiste – są światem kreowanym. Co z tego wynika? Z jednej strony Podole staje się miejscem fikcyjnym, (już) nieistniejącym. Z drugiej jednak w swojej fikcyjności istnieje jakby bardziej, pełniej, trwa gdzieś poza czasem i niezależnie od wydarzeń do bólu rzeczywistej historii.

Mityczna Ukraina ma w sobie to, co się z nią nieodmiennie kojarzy. Ostre, suche i mroźne zimy (jak w Zasypie wszystko, zawieje…), pełne spiekoty lata, gdy koszula nieustannie przylepia się do ciała (Wyspa ocalenia). Wyostrzone zapachy roślin, dymy z kominów chłopskich chat, gdzie gospodyni warzy strawę dla pracującej na roli rodziny, przekleństwa rzucane przez chłopa popędzającego konia, które brzmią jak frazy rusińskiej piosenki. A wieczorami:

cała okolica rozbrzmiewałaby dźwiękami harmonii, śpiewami dziewcząt, młodych mężczyzn i co krok spotykałoby się ich idących parami lub gromadnie, trzymających się za ręce, splecionych ciasno ramionami […] i starszych też by się widziało, stojących u płotów, wspartych o sztachety, mężczyzn, którzy już byli po wieczornym obrządku koni i bydła, ćmiących papierosy, gwarzących o byle czym, i kobiety, które wyszorowawszy i zapędziwszy do łóżek dzieciarnię przyszłyby popatrzeć, posłuchać i pogawędzić […]

Ma w sobie także wspomnienie rodzin, które tam żyły, we dworach i po wsiach. Ich codziennych zajęć, trudów i przyjemności. Krajobraz poniedziałkowej pracy w polu, kąpiele w rzece, ujeżdżanie młodych koni stojących na pastwiskach pod gołym niebem, polowania w odległych domenach panów Sas-Terleckich czy niedzielne, świąteczne odwiedziny u bliższego sąsiedztwa.

chyba było to w czasie zimowych wakacji, może w Czupryni, może w Glebach, a może jeszcze w którymś z okolicznych domów, w jakiś taki zimowy wieczór w salonie zapełnionym znajomymi od dziecka kobietami i mężczyznami, i obok drugi pokój, gdzie dziewczęta i chłopcy, również znajomi od dziecka, i tańce wśród świateł, muzyki, śmiechu, podniecającego nawoływania i strofowania matek, kiedy oni obaj [Piotr Czerestwienski i Paweł Woynowicz] tymczasem, w najdalszym kącie, nie mogli pogodzić się, czy walca zaczyna się z prawej, czy lewej nogi […]

Ma więc w sobie to wszystko, co trudno nazwać kilkoma słowami, może nawet w ogóle trudno uchwycić w słowa. A co Piotr nazywał na własne potrzeby „smakiem poezji”. I nie bez przyczyny – sądzę – mogą się nam, myślącym o tym, przypominać strofy Słowackiego, Maria Malczewskiego czy śpiewne wiersze Syrokomli. Bo one właśnie dotykały tego smaku poezji, który najwięcej o Ukrainie mówi.

***

Ale jest w tej mitycznej rzeczywistości także coś mrocznego, o czym wuj Piotra, Teodor Czerestwienski powiada: „Ciemnota, prymityw, barbaria. Kocioł pełen gotujących się, kipiących namiętności”. Bo nie chodzi tylko o wojnę. Wszak na Podolu, na Wołyniu nie była to „zwykła” wojna. Poza przesuwającym się frontem, bombardowaniami niemieckich samolotów, łapankami i wywózkami do obozów, grabieżami sowieckiej swołoczy, w końcu egzekucjami jawnymi i w ciszy katyńskich lasów – poza tym wszystkim był tu jeszcze żywioł straszniejszy, w którym nie dało się już rozpoznać wroga, a każdy sąsiad, przez całe swoje życie uczynny i życzliwy, stawał się śmiertelnym zagrożeniem.

[…] co rusz to przeciągali przez wieś Niemcy, to Ukraińcy, melnykowcy, bulbowcy albo banderowcy czy też partyzanci sowieccy albo inne czubaryki, któż wie jacy, ukraińscy czerwoni partyzanci też, to znowu czerwoni nasi albo nasi nie czerwoni, a najczęściej zwykła tłuszcza, co buszować i palić by chciała, licho wie jakiej nacji […]

Są to rzeczy, o których trudno pisać. A o których pisze się ostatnio, być może, zbyt wiele. W sposób nieodpowiedni czy wręcz szkodliwy. Próbując robić bilans ofiar, przerzucając się dziesiątkami, setkami tysięcy ludzi poćwiartowanych, spalonych, rozszarpywanych na strzępy – przez innych ludzi, swoich sąsiadów. Na tej podstawie wyciąga się wnioski o większej i mniejszej winie, o zadośćuczynieniu, o polskiej i ukraińskiej racji historycznej.

Nie ma historycznej racji – zdaje się mówić Odojewski – nie będzie dobrych i złych. Jest tylko grecka tragedia, ciąg fatalnych zdarzeń, bez szczęśliwego zakończenia, bez wygranych. Jest wielka zbiorowa wina. O której trzeba wciąż myśleć. Lecz tak, jak się myśli o greckiej tragedii, dla oczyszczenia, wspólnotowego katharsis. Nie zaś dla łatwych politycznych wniosków.

***

Obraz Podola, który ukazuje Odojewski, ma coś z wizji Piotra idącego przez zalany upałem park: „Wszystko dookoła, każde drzewo, każdy krzew, zwalisty, kamienny masyw domu i latarnie w głównej alei, wszystko to było rozmazane, drgające, jakby nie miało oparcia na ziemi, ale swobodnie zawieszone w powietrzu poddawać się musiało jego falowaniu”. Obraz, któremu brak wyrazistych konturów. Zamglony, nieoczywisty, gorączkowy. Na pewno niejednoznaczny. Ale jednak pozwalający uchwycić jakieś kształty – społeczne żywioły wyłaniające się z zamazania, jak nocni jeźdźcy z ukraińskiego stepu.

Myślę, że właśnie te kształty, choć pozostawiające za każdym razem dozę niepewności, dają nam jakieś wyobrażenie o tym, dlaczego Wyspa Ocalenia tylekroć stała się (a dziś może stać się po raz kolejny) Zmierzchem Świata.

Kształt pierwszy. Nacjonalizm

Ukraina nie znała narodowości. Rusini, Polacy, Żydzi. Wymieszane religie i wymieszane języki. Polski ze wschodnim zaśpiewem, modlitwy w jidysz, rusińskie pieśni. Prawosławie, judaizm, katolicyzm. Do tego jeszcze Łemkowie, Tatarzy, biali Rosjanie. Cecha, która stanowiła istotę całej I i II Rzeczpospolitej, na ziemiach wschodnich była jeszcze zwielokrotniona, jak wszystko tutaj.

Oczywiście, tobie zależy na tej ziemi w sensie jak najbardziej dosłownym – mówi do Pawła Woynowicza wuj Teodor – bo jej kawałek jest twoją rodzinną własnością od kilku wieków, i także w przenośnym, bo uważasz, że to twój kraj. Ukraińcy mówią, że to wyłącznie ich kraj i macie iść stąd precz. Ale na dobrą sprawę ty i tobie podobni nie jesteście nikim innym, jak Ukraińcami […] W którymś tam pokoleniu zmieniliście wyznanie, najczęściej zaś język, czasem i to i tamto równocześnie, nie przestaliście jednak być Rusinami […]

Ktoś spyta, czy taka wspólnota posiada jakąkolwiek trwałość, czy może przez dłuższy czas istnieć? Odpowiedź musi brzmieć: może, dopóki tego rodzaju pytań nie zaczynają sobie zadawać ludzie, którzy coś z taką wspólnotą mieliby ochotę zrobić, jakoś ją wykorzystać do swoich, niekoniecznie szczytnych, celów – słowem politycy.

A tak właśnie stało się w latach 30. XX wieku, gdy na jeden nacjonalizm (polski) odpowiadał nacjonalizm drugi (ukraiński). Dostrzegał to ojciec Pawła Woynowicza, który namówiony przez żonę, stał się politycznym działaczem, choć twierdził, że „trzeba ulepszać tutejszą gospodarkę. Trzeba walczyć z ciemnotą i zacofaniem chłopów. Wyrywać ich oświatą z rąk atakującej zewsząd Azji, a nie politykierstwem, rozdmuchiwaniem nacjonalistycznych urazów i potrząsaniem szabelką”. Z takimi hasłami jeździł z wiecu na wiec, i ze zgrozą obserwował nasilające się starcia o charakterze narodowym. Aż zginął od kuli ukraińskiego nacjonalisty.

Tak stało się i później, podczas wojny, gdy losy Ukrainy (ale nie jej mieszkańców) stały się przedmiotem zainteresowania dwóch potęg: niemieckiej i sowieckiej. Jak w dalszych słowach wuja Teodora o kotle narodowych namiętności: „A nad tym kotłem dwóch okrakiem stojących naszych sąsiadów, od zachodu i od wschodu. Każdy z nich proponuje swój prostacki, okrutny i nieludzki ład, wyciągając chciwie łapy, aby dla siebie wyłowić z kotła co lepszy kąsek”.

Zastanawiające jest, że ukraińska lekcja nacjonalizmu, który najpierw zaserwowaliśmy sobie na własne życzenie, a później silniejsi wrogowie użyli go do łatwej eksterminacji – tak mało nas nauczył. Zadziwiające, jak wielu upatruje dzisiaj szans Polski w monokulturowości. Jak wielu – często powołując się przy tym, o ironio, na tradycję dawnej Rzeczpospolitej – głosi hasła Polski narodowej i nie widzi, że tamta dawna Polska była właśnie zaprzeczeniem Polski narodowej. I że nasza niezawiniona (holocaust) i zawiniona (czasy gomułkowskie) droga do narodowego monolitu sprawiła, że straciliśmy jakąkolwiek cywilizacyjną i kulturową atrakcyjność. Zagrzebaliśmy się w naszej małostkowości, prostactwie i nieżyczliwości – czyniąc z nich cnotę i obnosząc na sztandarach.

Jak mówi do Pawła jeden z podolskich proboszczów: „Nie trzeba było w ogóle asymilować się albo zasymilować trzeba było wszystkich i do końca. I oczywiście nie tylko pod względem językowym”. Myślę, że nie jest to bezwzględna alternatywa. Można było przecież asymilować siebie nawzajem, by Polacy stawali się bardziej Ukraińcami i Żydami, a Ukraińcy czy Żydzi stawali się bardziej Polakami. To jednak wymagałoby czasu. Poza tym nie byłoby w interesie możnych tego świata. Po trzecie – i może najważniejsze – wymagało porzucenia przeświadczenia o swojej wyższości.

Kształt drugi. Pycha

Im nie chodzi wcale o to – mówi wuj Pawła o Sowietach – co posiadamy, chodzi im o nas. O inteligencję tego kraju. Tę jedyną warstwę organizującą, podtrzymującą tradycje, ideały demokratyzmu, patriotyzm, instynkt wolnościowy i prawdę historyczną. O warstwę, która mimo swej bezbronności zdolna jest do trwania i dawania oporu.

Polacy byli na Kresach grupą uprzywilejowaną. W sensie intelektualnym, majątkowym, społecznym (choć było od tej reguły bardzo wiele wyjątków). Fakt ten, trwający przez kilka wieków, stał się jednym z powodów niechęci, jaką darzyli ich przedstawiciele innych narodowości (z uwzględnieniem powyższego, że te narodowości były rzeczą mocno płynną). Ale czy musiał się stać? Marksiści – dawniejsi i współcześni – sprowadzą sprawę do majątkowej walki klas i wszystko okaże się jasne. Tylko trudno z pełnym przekonaniem uwierzyć w ich proste wyjaśnienia – gdy ich dziejowy postęp, który już miał się dokonać, ciągle grzęźnie w jakichś błędach i wypaczeniach, odejściach od doktryny, prawdach etapu. A rzeczywistość – wbrew różnym inżynieriom społecznym – ciągle odtwarza klasy i hierarchie.

Byliśmy więc, my, Polacy uprzywilejowani. I powinniśmy w związku z tym i więcej od siebie wymagać – by przywilej, zasłużony czy nie, stał się okazją do daru (a nie do użycia). A chyba nie wymagaliśmy od siebie wystarczająco, a przynajmniej nie tylu z nas, by w szerszej skali mogło odnieść to jakiś widoczny efekt. Przeciwnie, na słabszych zrzuciliśmy trudy kresowej egzystencji, biorąc dla siebie jej owoce:

ta cała sól ziemi – myśli Paweł Woynowicz – dźwigająca od wieków na swych barkach jej gospodarkę […] ten cały lud, z którego potu wyrosło bogactwo kraju, lud, którego nie dostrzegano, z którym mało kto dotychczas się liczył, od którego odwracano się plecami, aż w końcu on sam plecy pokazał własnej macierzy, ten biedny, ciemny, zbałamucony, ogłupiały w swym poniżeniu lud, rozbity obecnie, podzielony, rozczłonkowany na kilka zaślepionych we wzajemnej wrogości do siebie ludów […]

Pomiędzy sentymentalnymi wspomnieniami kresowych dworków powinniśmy mieć i to w pamięci – że nosimy na plecach, razem z tradycją tychże dworków, wielką winę, że nie ugościliśmy w nich biedniejszych sąsiadów. Może przyjmowaliśmy ich niekiedy w salonie czy, zapewne częściej, na ganku. Ale nie byliśmy gotowi, zabrakło nam odwagi i dobroci, żeby wpuścić sąsiada do domu, jak wpuszcza się przyjaciela. Żeby podzielić się z nim nie tylko jedzeniem, ale i talentami, wiedzą, kulturą. Nie musiałoby to oznaczać jakiegoś równania w dół, chłopomanii. Lecz zwykłą ludzką solidarność i serdeczność, która – zdając sobie sprawę z różnic społecznych i nie próbując ich na siłę przezwyciężyć – widzi w sąsiedzie młodszego brata i kocha go jak młodszego brata. Takiej gościnności i miłości nam zabrakło. Odojewski powtarza to kilkukrotnie, najczęściej ustami Czerestwienskich, którzy nie będąc stąd (bo pochodząc z Rosji, którą opuścili wskutek rewolucji):

[Mikołaj Czerestwienski] mógł jednak – mówi wuj Teodor – poczuć się tutaj jak u siebie. Mógł w jakiś inny sposób związać się z tą ziemią, bliską mu przecież kulturą i indywidualizmem mieszkańców. A nawet mógł zechcieć zidentyfikować się z wami, chociażby przez prostą ludzką solidarność […] on zaś na swój rachunek będzie zmuszony wziąć winy wasze, właścicieli i panów tej nieszczęsnej ziemi. I zmuszony będzie zapłacić za grabieże, niesprawiedliwość, obłudę, butę, ucisk, za waszą dumę, która nie szła, niestety, prawie nigdy w parze z pokorą…

Ironią losu był fakt, że to właśnie Czerestwienscy, przybysze, dołożyli do tej wojny nienawiści swoją cegiełkę. Ojciec Piotra bowiem, charakter nie bardzo przykładny, miał także dziecko z pewną ukraińską chłopką. Dziecko to stało się potem strasznym ba’tko Gawrylukiem, największym ukraińskim siepaczem w okolicy, stojącym za rzezią w Krzyżtopolu i napadami na Czuprynię, w której się wychował. Piotr uznaje to za swoją osobistą winę. I – mimo przekonywań stryja i dziadka, że to nie ich, Czerestwienskich wojna – postanawia tę winę odkupić i Gawryluka zabić. Wstępuję więc do oddziału Laudańskiego, a niedługo później ma już swoją bandę, nie mniej okrutną od bandy przyrodniego brata, tylko po drugiej stronie.

Dwaj antagoniści, Piotr i Gawryluk – których konflikt stanowi jedną z głównych osi konstrukcyjnych cyklu podolskiego – stają się symbolem winy i kary. Symbolem, który mówi, że każde wybatożenie ciężarnej chłopki (co zostaje przywołane we wspomnieniu z książęcych latyfundiów na Podolu) musi zostać odpokutowane. Choć mówi również, że każda „kara może stać się nową winą”.

Kształt trzeci. Czerń

Zobaczyłem ich [Ukraińców] – mówi dalej cytowany już ksiądz – nie jako coś zwyczajnego, codziennego, jak ludzi takich jak ja, ale niby cień, pośród którego żyję i żyją podobni do mnie, ci lepsi, pełnoprawni obywatele państwa. Jako cień, od którego bije śmiertelny chłód. Zrozumiałem, że rodziliśmy się i umieraliśmy w nim nie dostrzegając go, nie czując, dopóki nie zmienił się w głęboko czarną noc.

Za każdym razem, gdy czytam ten fragment przychodzi mi do głowy to jedno słowo: czerń. Czernią nazywano za czasów Chmielnickiego, a może jeszcze wcześniej, ukraińskie chłopstwo, które nie miało statusu kozaków. Czerń była masą, tłumem, zbitą ciżbą – w której nie dało się rozróżnić pojedynczych ludzi i pojedynczy ludzie nie byli ważni.

Taką samą tłuszczą są bandy grasujące po fikcyjno-prawdziwej krainie Odojewskiego. Mordują, gwałcą, palą. I też nie widać tam poszczególnych ludzi (bo w pojedynkę ci sami ludzie zachowują się całkiem inaczej), ale zbitą ludzką masę.

W Masie i władzy Elias Canetti pisał o tym, w jaki sposób odbywa się sterowanie dużymi ludzkimi zbiorowościami. Było to smutne memento do historii nazistowskich Niemiec. Lecz tam odbywało się to w otoczce „cywilizacyjnej”, z dorobioną argumentacją historiozoficzną i antropologiczną. Na Ukrainie masie „kazano” czynić zło w czystej postaci, w naturalnym kształcie. Był to rewers – nie podejmuję się oceniać, czy straszniejszy od awersu – zła w imię kultury; zło natury.

Przypomina się unde malum? – odwieczne filozoficzne pytanie. Albo pytanie, które zło – zakorzenione w kulturze, czy to pochodzące z natury – jest straszniejsze? Przed którym się łatwiej obronić? Powraca też strach o naturę ludzką, o jej chybotliwość, słabość, podatność na zachowania stadne.

Nie wiem, czy jesteśmy dziś mocniej chronieni przed takimi zagrożeniami. Wydaje się nam, że jesteśmy. Ale i naszym dziadkom wydawało się, że kulturalna Europa nie potrafi stworzyć III Rzeszy.

Martwi więc rozprzestrzeniający się polityczny populizm. Martwi demokracja na siłę, która staje się dyktaturą większości. Albo kazuistycznym systemem służącym do utrzymania władzy – wszelką krytykę sprowadzając do występowania wbrew głosowi suwerena. Ten suweren coraz bardziej zaczyna przypominać Canettiańską masę. Traci swoje właściwości indywidualne, staje się narzędziem.

Martwi deprecjacja roli elit (na co, swoją drogą, elity sobie zapracowały) i podkreślanie roli ludu. Lud ma to do siebie, że potrafi czerpać korzyści. Gorzej, gdy przychodzi do wzięcia odpowiedzialności. Od jednostki, grup pojedynczych ludzi można przynajmniej tego żądać. I to one, jednostki, będą musiały w końcu „umrzeć za” ludzkość, za masę. Jak bardzo to będzie trudne pokazuje stopień zaangażowania (i odpowiedzialności) różnej maści europejskich liderów w sprawy ukraińskie.

***

Minęło już niemal trzy lata od naszego wielkopolskiego tournée. Doszło w tym czasie do „pokojowej” aneksji Krymu, wojny na wschodzie Ukrainy, wskutek której jej część znajduje się ciągle pod rosyjską okupacją, niemrawych rokowań pokojowych. A w Polsce? Przybyło kilkaset tysięcy ukraińskich pracowników, żadna budowa czy duży sklep nie może się bez nich obejść. Sejm przyjął bezsensowną uchwałę o rzezi wołyńskiej. Po filmie Smarzowskiego na ulicach słyszy się, że Ukraina to wcale nie państwo i właściwie to dobrze, że Rosja ich atakuje.

Na pewno ktoś przetrzyma – powiada Paweł Woynowicz – i wtedy ci, co pozostaną, spojrzą sobie pierwszy raz prosto w oczy. Może to będzie dopiero po bardzo wielu latach, ale nie szkodzi, nie ma nic lepszego na rany niż czas, i to będzie na pewno. Ci, co pozostaną, spojrzą sobie prosto w oczy i ze zdumieniem, ze zgrozą poza siebie i w przeszłość. Może nawet wtedy to, co dotychczas wydawało się dobre, okaże się złe, a złe dobre…? Nikt odgadnąć dziś nie zdoła. Zanim jednak ten czas nie nastanie, nie pozostaje nic innego niż to okrutne rzemiosło uprawiane i przez nich, i przez nas… I tak musi być…

Tak, nie uciekniemy już do Wielkopolski. Musimy znowu zmierzyć się ze sprawą Ukrainy. I boję się, że znów zrobimy to w stylu naszych przedwojennych przodków. Zapoznając lekcję Odojewskiego. Celebrując naszą butę i małostkowość, lekceważąc pokorę i odpowiedzialność. Byłoby bardzo bardzo niedobrze…

Kamil Suskiewicz

Między Toruniem a Grudziądzem. Turzno, Mgowo, Płużnica

Droga znad morza wypadła nam przez Toruń. W zasadzie zawsze wypadała. Ale odkąd zbudowano autostradę, fakt ten stracił na znaczeniu. Kiedyś – gdy z rodzicami i rodzeństwem podróżowaliśmy z Kielc do Dźwirzyna – jechało się przez sam środek Torunia, odczekiwało swoje w korku przed wjazdem na most, przekraczało Wisłę, mijając po prawej stronie zabudowę starówki. Następnie kierowaliśmy się na Bydgoszcz i Koszalin, robiąc długi postój gdzieś w okolicach Człuchowa, bo tam w pięknym otoczeniu dwóch jezior, na skarpie pagórka stał prosty bar, jakich jeszcze dużo było w latach 90. Dzisiaj nad morze jedzie się znacznie szybciej. Omija się większość miast, mknąc przez wietrzne pola, którymi biegnie autostrada. Zazwyczaj można się obyć bez większych przystanków.

Tym razem jednak, ze względu na dzieci, postanowiliśmy podzielić podróż na dwa etapy. Jadąc nad morze zatrzymaliśmy się więc w samym Toruniu; zatrzymaliśmy się na dłużej nawet, niż wymagałby tego odpoczynek od drogi, bo aż na trzy dni. Dzięki temu mieliśmy okazję schodzić starówkę i jej okolice, odwiedzić muzea i restauracje, przenocować w małej mieszczańskiej kamieniczce zamienionej na hotel.

W drodze powrotnej natomiast szukaliśmy noclegu gdzieś niedaleko Torunia, ale poza miastem, by na koniec wakacji pobyć choć chwilę w miejscu spokojniejszym niż nadmorskie kurorty w pełni sezonu. No i znaleźliśmy. Wodząc palcem po mapie – trafiliśmy Turzno.

***

Podążając z północy, zjeżdża się z autostrady kilkanaście kilometrów przed Toruniem. Jedzie się wąskim wiejskimi drogami, raczej na wyczucie, gdyż brakuje jakichkolwiek drogowskazów. W końcu zaczynają się zabudowania miejscowości, bardziej małomiasteczkowe niż wiejskie, klockowate domy z lat 70. i 80. w zwartej linii stojące wzdłuż ulicy. Mijamy wieżę z zegarem, budynki przypominające dawne pawilony PGR-owskie. Po lewej stronie wyłania się zanurzone w zieleni ogrodzenie i majestatyczna brama z rzeźbami żubrów po obydwu stronach. Za nią rozciąga się park i pałac – nazywany od kilku lat Pałacem Romantycznym w Turznie.

***

Przed pałacem stoi popiersie Chopina, dla upamiętnienia wizyty młodego kompozytora w turznieńskim majątku. Było to w lecie 1825 roku. Czternastoletni Chopin – spędzając wakacje poza Warszawą, dla poprawy słabego zdrowia – przebywał w Szafarni (pod Gołubiem-Dobrzyniem) we dworze państwa Dziewanowskich. Syn gospodarzy, Dominik, był szkolnym kolegą Chopina. Młodzieńcy, nudząc się zapewne na tym wakacjach, jeździli po okolicy. I tak pojechali najpierw na kilka dni do Torunia. A następnie, w końcu sierpnia, do Turzna właśnie. Pisząc do rodziców, Chopin relacjonował: „Jutro rano jedziemy do Turzna i nie mamy wrócić aż dopiero w środę”. Co działo się w czasie tego kilkudniowego pobytu – nie wiadomo. Faktem jest, że stał się on początkiem bliższej znajomości Chopina z rodziną Działowskich, ówczesnych właścicieli Turzna. Znajomości, o której wiemy tylko szczątkowo z późniejszej korespondencji kompozytora (który wspomina o przyjacielu zwanym „Działo”), a którą potwierdza powtórna wizyta w Turznie w 1827 roku.

Ów „Działo” był to zapewne Ksawery Działowski, nieco starszy od Chopina syn właściciela dóbr turznieńskich, Augustyna (zmarłego pomiędzy wspomnianymi przyjazdami kompozytora, bo w 1826 roku) i Katarzyny z Jeżewskich. Ksawery uczył się w Liceum Warszawskim (Chopin takoż), gdzie zetknął się między innymi z Samuelem Bogumiłem Lindem (twórcą jednego z pierwszych polskich słowników); później studiował historię na uniwersytetach niemieckich. Urodził się jeszcze w Działowie, rodowym majątku Działowskich, na dwa lata przed zakupem Turzna przez jego ojca Augustyna w 1801 roku. Od tego czasu aż po dwudziestolecie międzywojenne majątek pozostawał w rękach ich kolejnych potomków.

***

Wcześniej dobra należały do kilkunastu rodzin, między innymi: Turznickich, Gołockich, Zboińskich, Jeżewskich. Co ciekawe, od początku swoich dziejów (przynajmniej tych udokumentowanych) stanowiły własność Polaków, co na ziemi chełmińskiej, froncie walk polsko-krzyżackich, nie było rzeczą częstą. Nie przeszkadzało to oczywiście, aby większość nazwisk mieszkańców majątku brzmiała –  albo chociaż pisała się – z niemiecka. W 1772 dobra turznieńskie zamieszkiwali m. in. Brenner, Gzick, Schmarii, Buzitzki.

Budynki dworskie z tamtych dawnych czasów nie przetrwały do dzisiaj. Poza kaplicą, ufundowaną przez Jeżewskich i poświęconą w 1800 roku. Główny budynek pałacu wznieśli już Działowscy. Wykonanie projektu zlecono znanemu architektowi włoskiego pochodzenia, Henrykowi Marconiemu. Etap projektowy musiał trwać dość długo, gdyż rozpoczęto go jeszcze za życia Augustyna Działowskiego (zmarłego, przypomnijmy, w 1826 roku). Z 1838 roku pochodzą natomiast szkice drugiej wersji projektu. Widać na nich szczegółowy rysunek elewacji frontowej z neorenesansowymi zdobieniami oraz rzuty parteru oraz piętra; rzuty bardzo ogólne przedstawiające jedynie podział na pomieszczenia i ciągi komunikacyjne. Warto może dodać, że był to standard dla projektów wykonywanych w XIX wieku, a nawet jeszcze później, do czasów drugiej wojny – dokumentacja projektowa zajmowała kilka, kilkanaście stron i składała się tylko z najważniejszych rysunków (dla porównania dzisiaj, w przypadku takiego obiektu, zajęłaby pewnie z 500 stron).

Budowa pałacu także musiała trwać kilka dobrych lat, ukończono ją bowiem około 1860 roku. Poza pałacem Marconi zaprojektował dla Działowskich także park, bramę wjazdową z domkiem dozorcy, altanę ogrodową, dom włościański i kuźnię. Większość z tych budynków postawiono, ale nie wszystkie zachowały się do dzisiaj. Nie ma altany ogrodowej. Park został mocno przetrzebiony. Tylko żubry stojące na bramie, po renowacji zyskały nowy blask.***

Obecne zabudowania pałacowe są znacznie rozleglejsze niż na wspomnianych szkicach Marconiego. Na początku XX wieku do głównego gmachu dobudowano klasycystyczny budynek stanowiący jakby oddzielną oficynę. Niedługo później wzniesiono między nimi stalowo-szklany łącznik. Współcześnie, w ostatnich kilkunastu latach, gdy z posiadłości wyprowadziła się szkoła (mieszcząca się tu od 1947 roku) i rozpoczęto remont, adaptowano lub dostawiono jeszcze jeden budynek, zwany spichlerzem. We wszystkich tych budynkach mieści się dzisiaj hotel.

Siedzimy w hotelowym lobby. Jest wieczór. Za barem wybór alkoholi z bardzo drogą whisky na pierwszym planie. Obok nas dwa starsze małżeństwa, które przyjechały tu na kilkudniową wycieczkę, chyba z niedalekiej okolicy, może z Torunia; wspominają szkolne czasy, planują jutrzejszy dzień.

W folderach reklamujących hotel jest mowa o pokoju-bibliotece. Przypomina mi się zdjęcie dawnej biblioteki w Turznie, pochodzące z 1938 roku: wysokie półki pełne książek w eleganckich oprawach, pod sufitem różnych kształtów amfory (zapewne wynik archeologicznych zainteresowań Zygmunta Działowskiego, o którym będzie jeszcze mowa), po prawej stronie, przy oknie duży globus, po lewej długi stół z rzeźbionymi wyściełanymi krzesłami dookoła. Myślącym o tym zdjęciu jak rozczarowująca musiała wydać dzisiejsza biblioteka. Jest to mały pokoik, z dwoma nowoczesnymi regałami i kilkoma atlasami podróżniczymi. Nie ma się ochoty, żeby tu usiąść na dłużej, żeby pomyśleć, poczytać. W tych dwóch obrazach – dawnej i nowej biblioteki – ujawnia się cała tragedia związana z zagładą ziemiaństwa. Bo dwory jeszcze gdzieniegdzie zostały; i odkąd nastał kapitalizm wracają jeden po drugim do ładnego wyglądu. Stają się zajazdami, hotelami, rzadziej rezydencjami mieszkalnymi. Ale wnętrz nikt nie jest w stanie odtworzyć, nie wyprodukuje się starych dywanów, nie odnajdzie spalonych lub wywiezionych książek. Cały ten materialny dorobek całej grupy społecznej, gromadzony przez pokolenia – miał właśnie tego rodzaju wartość. Wartość ukrytą w jego długim trwaniu. Potwierdzenie istnienia wielu ludzi, wielu rodzin. Coś, czego nie da się kupić w kilka lat, nawet gdy się posiada nieograniczone zasoby pieniężne.

***

W hotelowym korytarzu wiszą obrazy przedstawicieli dawnych rodzin zamieszkujących kiedyś Turzno. Podobno są to repliki obrazów, które przeniesiono do muzeum w Toruniu. Repliki niezbyt udane (ale może wiernie odtwarzające jakość oryginałów), bo protoplaści mają nierzadko powykrzywiane nosy, dziwny kształt głowy, jakieś oczy rozbiegane, nierzeczywiste.

Spośród tego grona dawnych właścicieli Turzna najbardziej zasłużył się w dziejach szerszej społeczności – Zygmunt Działowski. Wnuk Augusta, który Turzno zakupił, syn Ksawerego, który przyjaźnił się z Chopinem. Urodził się w 1843 roku w Mgowie, drugim głównym majątku rodzinnym. Uczył się, wspólnie ze swoim starszym bratem, Władysławem, w gimnazjum w Poznaniu. Gdy Władysław zmarł tragicznie w 1858 roku, mając 18 lat (jedna z plotek mówi, że wskutek nieszczęśliwej miłości rzucił się z balkonu) – rodzice wysłali Zygmunta do jezuickiego gimnazjum we francuskim Metzu. Musiała to być szkoła wśród Polaków dość popularna, gdyż kończyło ją jeszcze przynajmniej kilku naszych obywateli, m. in. lekarz poznański, Franciszek Chłapowski. W Sienkiewiczowskim Bez dogmatu znajdujemy natomiast taki fragment tyczący się edukacji głównego bohatera: „Ponieważ stan szkół włoskich w ogóle wiele pozostawiał do życzenia, ojciec oddał mnie do kolegium w Metz, które ukończyłem z małym trudem, a natomiast ze wszystkimi odznaczeniami i nagrodami, jakie tam można otrzymać”.

Powróciwszy stamtąd, Zygmunt Działowski zaangażował się w działalność konspiracyjną. Był bowiem rok 1863 i na ziemi chełmińskiej organizowano pomoc toczącemu się w Królestwie Polskim powstaniu styczniowemu. Zygmunt sformował około stu osobowy oddział, który przekroczył granicę Królestwa na Drwęcy. Szybko jednak został rozbity. Zygmunta oskarżono o zdradę stanu i osadzono w berlińskim więzieniu. Szeroko zakrojone zabiegi rodziny, łącznie z otarciem się o dwór pruski, umożliwiły jego uwolnienie.

W 1866 roku, po śmierci ojca, Zygmunt został dziedzicem rodzinnych majątków. W nowej roli, mając za sobą doświadczenie więzienia, ochoczo podjął idee pozytywistyczne: pracy u podstaw, edukacji, działalności społecznej. Zapisywał się do rozmaitych organizacji i towarzystw polskich, wspierał je finansowo. W 1874 roku współorganizował wystawę rolniczo-przemysłową w Toruniu, sam był też jednym z wystawców, zwiedzający podziwiali jego bydło robocze, ule Dzierżona i przybory pszczelarskie, pawilon myśliwski.

W tym samym roku – z ramienia poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk – wystąpił na Słowiańskim Kongresie Archeologicznym w Kijowie. Sławę przyniósł mu referat, nie tyle z uwagi na jego temat (o kurhanach w regionie poznańskim), co na fakt, że został wygłoszony po polsku. Gazeta Toruńska pisała:

użył polskiego języka jako swego ojczystego, jak rzeczy naturalnej i samo przez się w tem zgromadzeniu i miejscu uprawnionej, a treścią, spokojem i szczęśliwą formą umiał sobie wyjednać uwagę, poszanowanie i przychylnych słuchaczy do samego końca. Co większa, tak szczęśliwie zrobiony początek i w takie sukcesa obfity pierwszy krok przełamujący lody długiego zakazu, jaki na mowie polskiej tam ciążył, stał się porywającym przykładem dla polskich uczonych użycia ojczystego języka, dla zgromadzonych Rosjan zaś do poważnego słuchania w tej mowie wykładów i dyskusji.

Jednak nie zabrakło też głosów krytykujących Działowskiego za sankcjonowanie swoim wystąpieniem opresyjnej polityki rosyjskiej na Ukrainie. Nie zabrakło także śledztwa, które władze pruskie wytoczyły działaczom poznańskiego TPN.

Zdarzenia te nie zniechęciły Zygmunta Działowskiego. W 1875 roku był inicjatorem utworzenia w Toruniu bliźniaczej organizacji dla tej działającej w Poznaniu – to znaczy Toruńskiego Towarzystwa Naukowego. Dzięki jego staraniom, a także sporym nakładom finansowym, w roku następnym TTN powołało do życia muzeum. Podczas uroczystego otwarcia:

pan Działowski z Mgowa przystąpił do rzeczy sobie oddanej. W dłuższym przemówieniu wykazał te główne działy naszej pracy, którym służyć mają zbiory naszego młodziutkiego muzeum. Poznanie ziemi naszej pod względem przyrodniczym i poznanie jej przeszłości od najdawniejszych czasów pod względem historycznym a szczególniej etnograficznym – oto co nas, zdaniem mówcy, zajmować powinno.

Różnorodna działalność Działowskiego przyniosła mu sporą sławę. To umożliwiło kandydowanie na posła ziemi kaszubskiej do parlamentu Rzeszy; podczas wyborów zdeklasował swoich niemieckich rywali.

Pełniąc urząd został wybrany do wręczenia w imieniu mieszkańców ziemi chełmińskiej podarku (krucyfiksu rżniętego z bursztynu, wykonanego w Paryżu) papieżowi Piusowi IX. Było to w roku 1877. W tym samym roku Pius IX przyjął polską pielgrzymkę i powiedział do niej: „miejcie nadzieję, wytrwałość, odwagę i módlcie się, a ciemięzcy wasi runą i Królestwo Polskie powróci”.

Papież zmarł 7 lutego 1878. Zygmunt Działowski dziewięć dni później. W Berlinie, podczas podróży w poselskich obowiązkach, po – jak to pisano – nagłym ataku „febry gastrycznej”. W ostatnich dniach życia zaznaczył się raz jeszcze jego wyjątkowy charakter:

Budująca była jego pokora i zgoda z wolą Bożą w czasie ostatniej choroby. Ksiądz doktor Stablewski, który dawał mu wiatyk, dał się słyszeć, że nigdy nie widział młodzieńca przykładniej umierającego. Błogosławieństwo też, które przed dwoma tygodniami Pius IX umierającemu udzielił, było może ostatnim, danym Polakowi tą świętą ręką, która tyle razy i tak serdecznie Polsce błogosławiła.

Na zdjęciu Zygmunt Działowski wygląda trochę jak hiszpański markiz, z zakręconym wąsem i bródką; ma bujne, nieco kręcone włosy i lekko szkliste małe oczy. Chyba w niczym nie przypomina swoich powykrzywianych protoplastów z obrazów wiszących na ścianach odnowionego turznieńskiego pałacu.

***

Mgowo – inny majątek Działowskich – leży dalej na północ. Również niedaleko autostrady, lecz po wschodniej jej stronie. 20 kilometrów od Grudziądza, prawie 60 od Torunia, na skraju województwa kujawsko-pomorskiego. Dziś to niewielka wieś licząca około 500 mieszkańców. Dominującą zabudowę stanowią tu dwu- i trzykondygnacyjne bloczki popegeerowskie z wielkiej płyty, rozmaite budynki folwarczne (stodoły, obory, chlewnie) pochodzące z różnych czasów i w różnym stanie zachowania. No i oczywiście pałac. Schowany gdzieś za tymi budynkami i solidnym ogrodzeniowym murem otynkowanym na szaro. Zza muru wygląda też odnowiona kapliczka pod wezwaniem św. Barbary, najstarszy tutejszy budynek wzniesiony w 1734 roku przez Konstancję Bagniewską.

Konstancja, z domu de Lubi, zamężna za Józefem Bagniewskim, była przez lata dziedziczką mgowskiego majątku. Zachowały się dokumenty mówiące, że kasztelanowa miała w 1772 roku 18 domowników, w tym 10 parobków i 6 dziewek. Jak pisze Janusz Marcinkowski – nauczyciel i lokalny urzędnik, pasjonat lokalnej historii – „ludność Mgowa dzieliła się na kategorie: służba dworska, poddani, chłopi zobowiązani do pełnej daniny, rataje zobowiązani do pracy dla dworu sprzężajem pańskim, ogrodnicy i rzemieślnicy”. Wśród mieszkańców wymienieni są między innymi (znów warto zwrócić uwagę na pisownię nazwisk): Józef Bilitzki – administrator, Ignacy Bilitzki – nadzorca, Marcin Rutkowski – kucharz, Antoni Ptaschenski – agronom, Stanisław Sawalla – parobek, Bartosz Kiwalla – parobek, Michał Lewandowski – piwowar, Karol Sciballa – gorzelnik”. Majątek liczył 40 włók (czyli ponad 700 ha). W folwarku hodowano: 20 koni, 40 wołów, 20 krów, 32 świnie i 76 owiec.

Podobnie jak Turzno, Mgowo było przez wieki własnością polską niechętną wpływom krzyżackim i pruskim. Chociaż nie zawsze. Zachowały się dokumenty mówiące, iż w 1410 roku Dytryk von Logendorf vel. Mgowski brał udział w rokowaniach Wielkiego Mistrza Zakonu z Władysławem Jagiełłą (po stronie Krzyżaków) oraz bronił Gdańska przed wojskami polskimi. W tym samym czasie jego przyrodni brat, Gabryel, dowodził tymiż wojskami. Krewnym Logendorfów był też Mikołaj z Ryńska, chorąży ziemi chełmińskiej, współzałożyciel Związku Jaszczurczego, który popadł w konflikt z Zakonem (wycofał swoją chorągiew z bitwy pod Grunwaldem) i został ścięty w 1411 roku na rynku w Grudziądzu. Od tego mniej więcej czasu stosunki Mgowskich z Krzyżakami układały się już tylko gorzej. W liście Wielkiego Mistrza do Rzymu z połowy XV wieku czytamy:

dochodzą nas słuchy jakoby Paweł z Mgowa, kanonik fromborski, był zażarty wrogiem naszym […] jakoby rozliczne kłamstwa i oszczerstwa o naszym Zakonie zmyślał i rozgłaszał […] a osobliwie za Polakami obstaje […] Udajcie się z radą do naszego Pana Protektora, do Ojca Świętego, prosząc pokornie by rzeczonemu Pawłowi czegoś takiego dalej czynić zabronił.

Chyba nie zabronił albo Paweł Logendorf nie posłuchał, bo później doradzał Kazimierzowi Jagiellończykowi. W 1467 został otruty przez Krzyżaków.

***

Książki, przewodniki i inne źródła podają, że pałac w Mgowie jest obecnie własnością prywatną. Jakiś czas temu natknąłem się w Internecie na ogłoszenie, że nieruchomość została wystawiona na sprzedaż. Do oferty dołączono ładne, zrobione w słoneczny letni dzień zdjęcia pałacu i opis z wyszczególnieniem wszystkich powierzchni. Według tych informacji budynek składa się z 12 pokoi o łącznej powierzchni 1052 metrów kwadratowych. Cena: 3,2 mln zł.

Poza tym – wiadomo tylko tyle, ile widać zza muru i rozrośniętych świerków. To znaczy, że pałac ma nieregularny kształt, nie posiada ozdób elewacyjnych, przez szary tynk wydaje się jakby był w trakcie budowy. Nie ma śladów po alei dojazdowej widocznej na pocztówce z lat 20. XX wieku. Charakterystyczny balkon również wygląda zupełnie inaczej.

Pałac został zbudowany na zlecenie Działowskich, prawdopodobnie około 1840 roku, w stylu klasycystycznym z dwoma pełnymi kondygnacjami i lekko skośnym dachem. Od 1867 roku był własnością Zygmunta Działowskiego. Ze szczątkowych informacji rozsianych po gazetach można wyciągnąć wniosek, że był to czas intensywnego rozwoju dóbr mgowskich. W prasie ogłaszano: „Dominium Mgowo pod Radzyniem poszukuje od św. Jana rb. dwóch pisarzy do gospodarstwa. Osobiste przedstawienie się konieczne”; „miejsce nauczyciela jest zaraz do obsadzenia”, „dominium Mgowo […] poszukuje pisarza zaopatrzonego w dobre świadectwa”.

W 1868 roku wieś zamieszkiwało 306 „dusz”, 295 katolików i 11 ewangelików. Istniało 46 budynków mieszkalnych, w tym 19 prywatnych. Do szkoły uczęszczało 47 dzieci.

Szkoła działała w Mgowie od 1821. Była utrzymywana przez właścicieli majątku, gdyż nie otrzymywała dotacji rządowej. Działowscy podarowali 6 mórg ziemi, na których posadowiono budynek szkolny. Zatrudniono dwóch nauczycieli. Po pożarze w 1858 roku, Ksawery Działowski pobudował szkołę na nowo. Powiększono ją w 1898 roku, wtedy też stworzono dwie równoległe klasy, dla dzieci katolickich i ewangelickich. W międzywojniu szkoła znów była tylko katolicka. Uczęszczało do niej 58 uczniów z Mgowa i okolicznego Bągartu. Ostatni przedwojenny nauczyciel, Ludwik Ołtarzewski, jako uczestnik walk w kampanii wrześniowej trafił do niemieckiej niewoli.

Po wojnie szkoła podjęła działalność w 1946 roku, z czasem uruchomiono też bibliotekę. W 1982 w budynku pałacu uruchomiono przedszkole. Instytucja, która przetrwała niemal dwa wieki i kilka przełomów historycznych, została zlikwidowana dobrowolną decyzją władz Gminy Płużnica (bo nie mieszkańców Mgowa) w 1997 roku.

Zygmunt Działowski posiadał w Mgowie pokaźną bibliotekę. Na początku lat 70. XIX wieku ściągnął doń swego przyjaciela z czasów powstania styczniowego i berlińskiej niewoli, Wojciecha Kętrzyńskiego. Powierzył mu skatalogowanie i opisanie zbiorów. Kętrzyński notował: „Korzystałem z archiwów mgowskiego i turznieńskiego pana Zygmunta Działowskiego, w których były jeszcze niektóre akta z XV wieku”. Co to były za akta i jakie inne egzemplarze znajdowały się w bibliotece, ani co się z nimi stało – nie wiadomo. Kętrzyński stał się później znanym historykiem, tłumaczył Wincentego Pola na niemiecki, przez długie lata kierował Zakładem Ossolińskich we Lwowie.

***

Właściciele dóbr turznickich i mgowskich umierali młodo. Po śmierci Zygmunta Działowskiego, dziedziczką została jego siostra, Antonina. Po jej śmierci, w 1884 roku, majątek trafił w ręce najmłodszej z rodzeństwa, Łucji oraz jej męża, Józefa Gajewskiego. W styczniu 1889 roku „Gazeta Toruńska” odnotowała:

Do grobu familijnego Prawdziców Działowskich w Wielkołące złożyliśmy przeszłej soboty zwłoki śp. Józefa Gajewskiego [….] najmajętniejszego polskiego obywatela ziemskiego w naszej prowincji, do którego należały dobra turznieńskie, mgowskie, Piątkowo, Elzanowo i Wałycz. […] Spoczywają tam popioły trzech pokoleń z rodu Działowskich; dziadowie, rodzice, dwie ciotki, dwóch braci [Władysława i Zygmunta] i siostra pani Łucji Działowskiej, a dzisiaj w smutku pogrążonej wdowy.

Mgowo weszło w posiadanie rodziny Gajewskich. Mimo sprzyjających zdarzeń gospodarczych, w tym stworzenia połączenia kolejowego i budowy stacji PKP, majątek podupadał. Około roku 1923 został sprzedany Stefanowi Buszczyńskiemu. Liczył wtedy 640 hektarów i przynosił 16 466 marki dochodu. Nowy właściciel nie przetrwał kryzysu gospodarczego na przełomie lat 20. i 30. Majątek przejął bank, a Buszczyński – ze względu na zdolności organizacyjne? – został wójtem okręgu nowowiejskiego. Plotki mówią, że gwoździem do trumny dóbr mgowskich, była dokonana przez Buszczyńskiego sprzedaż ogromnej ilości nasion buraków przesłanych statkiem do Włoch, które podczas długiej drogi doszczętnie zbutwiały.

W czasie drugiej wojny światowej Mgowo stało się ofiarą rabunków i zniszczeń żołnierzy radzieckich, którzy walczyli w tej okolicy z wycofującymi się Niemcami. W 1945 roku majątek znacjonalizowano, a w 1949 roku wcielono do zespołu lokalnego pegeeru pod zarządem znajdującym się w Wałyczu. W tym samym roku zwolniono zarządcę majątku za to, że „trzymał z księdzem”.

W 1964 roku PGR Mgowo posiadało 657 hektarów i zatrudniało 53 pracowników. Siedem lat później obszar gospodarstwa zwiększono dwukrotnie, a liczba pracowników wzrosła do 150. W kolejnych latach PGR radził sobie jeszcze lepiej, stał się jednym z pilotażowych gospodarstw produkujących pasze na licencji duńskiej. W 1991 majątek zlikwidowano. Dziś Agencja Nieruchomości Rolnych dzierżawi go prywatnej spółce rolnej.

***

Mieszkając w Mgowie i Turznie, Zygmunt Działowski musiał podróżować często pomiędzy tymi miejscowościami i, dalej, do Torunia czy Poznania. Będąc w Toruniu zatrzymywał się niekiedy w hotelu Sanssouci, stojącym w nieistniejącym budynku, stojącym obok gmachu obecnej poczty, przy Rynku. W efekcie jednego z takich pobytów w gazecie umieszczono ogłoszenie:

Dnia 7 b. m. skradziono mi wieczorem ze sanek w hotelu Sanssouci duży koc niedźwiedzi. Na wykrycie złodzieja wyznaczam 10 talarów nagrody. Zygmunt Działowski z Mgowa

Którymi drogami jeździł? Jakie miejsca mijał?

Zapewne przejeżdżał przez oddaloną o 7 kilometrów od Mgowa Płużnicę. Dziś jest to duża wieś, rozłożona wzdłuż dwóch traktów: z zachodu na wschód i z południa na zachód; siedziba władz gminy o tej samej nazwie. Urząd, poczta, stacja benzynowa, szkoła i wiele starych domów z czerwonej cegły w stylu niemieckim. Od strony zachodniej znajduje się kilka sporej wielkości jezior. Nad miejscowością góruje wieża ceglano-kamiennego kościoła, widoczna z daleka z uwagi na płaskie ukształtowanie terenu.

Parafia płużnicka datuje się na czasy Mieszka I i Bolesława Chrobrego, została powołana jako jedna z pierwszych 11 parafii na ziemi chełmińskiej.

Dzisiejsza Płużnica powstała z połączenia kilku pobliskich folwarków, które kiedyś istniały pod osobnymi nazwami: Kwiatki, Augustynki i Płużnica. Klucz płużnicki, jak niekiedy nazywano ten kompleks folwarków, często zmieniał właścicieli. Przechodziły z rąk polskich do niemieckich i na powrót. I tak pod koniec XVIII wieku majątek posiadali kolejno: Franciszek Orłowski, Paweł Białobłocki, Ignacy Mellin. W Płużnicy były wtedy: „karczma, cegielnia, rybaczówka nad jeziorem i wiatrak”.

W połowie wieku następnego dobra trafiły w ręce rodziny Kriegerów; w 1881 Płużnica i Augustynki obejmowały 1,5 tysiąca hektarów (a ich właściciel, Krieger, posiadał łącznie ponad 7 tys. hektarów ziemi). Jego córka, Róża Krieger-Peterson sprzedała majątek pruskiej komisji kolonizacyjnej, która go rozparcelowała, osadzając na 14-hektarowych działach 50 niemieckich osadników. Neogotycki dwór, pobudowany za czasów Kriegerów, przeznaczono na szkołę dla dzieci niemieckich. Funkcję tę pełnił do czasów władania Prusaków na tym terenie, to jest do 1920 roku. Później, w dwudziestoleciu międzywojennym, stał się siedzibą rady i wójta gminy Płużnica. W 1945 został spalony przez żołnierzy radzieckich (choć inne plotki mówią, że podpalenia dokonał dawny pracownik gminy, który nie chciał ujawnienia dokumentów zaświadczających o jakichś jego niegodziwościach z czasów wojny).

Tymczasem jednak, to znaczy w okresie podróży Zygmunta Działowskiego, Płużnica była pokaźnym majątkiem należącym do Kriegerów. Majątek modernizowano, powstawały nowe obory i stodoły (w Augustynkach hodowano bydło holenderskie), pobudowano kilkanaście domów folwarcznych – czworaków. Zatrudniano pracowników, „Nadwiślanin” pisał: „Kucharz pojedynak lub żonaty, znający się cokolwiek na ogrodnictwie może zaraz lub od św. Marcina br. dostać miejsce”.

***

W tle tych wydarzeń działy się rzeczy mniej przyjemne, niekiedy nawet groźne. Zaczęło się od powstania styczniowego. Starosta chełmiński informował pruskiego Ministra Spraw Wewnętrznych „iż do tej pory skompromitowali się proboszczowie: […] ks. Franciszek Kiedrowski z Płużnicy”. W jaki sposób się skompromitował? W kościele odprawiano msze w intencji powstania.

Lecz był to dopiero początek walk władz kościelnych (i parafian) z rządem pruskim. W 1873 roku „Gazeta Toruńska” donosiła: „dochodzi nas wieść, że w Płużnicy w powiecie chełmińskim zamknięto kościół katolicki z powodu, że administrator ks. Łaszewski nie ustanowiony z wolą rządu [pruskiego], a urzędować nie przestaje”. W rezultacie majątek parafii został obłożony aresztem. Ksiądz Heliodor Łaszewski, mimo zakazu władz pruskich, dalej pełnił swoje obowiązki. W 1875 roku został aresztowany (w czasie tej akcji doszło do walk parafian z żandarmami), a po kilkumiesięcznym więzieniu zmuszony do opuszczenia ziem polskich. Osiadł w Anglii, gdzie był kapelanem domu wizytek, wśród których znajdowało się wiele Polek-emigrantek. W 1884 cofnięto banicję, ks. Łaszewski wrócił do Polski, lecz nie do Płużnicy. Do 1911 pracował jako wikary w kilku innych parafiach.

Po usunięciu Heliodora Łaszewskiego, w 1875 roku, władze pruskie wprowadziły na probostwo swojego kandydata, ks. Walentego Gołębiowskiego, co wywołało kolejne rozruchy, które pacyfikowało wojsko; 63 mieszkańcom postawiono zarzuty. Ale ludzie się zacięli. Odmówili udziału w wyborach reprezentacji parafialnej, oświadczając, „iż póki pan Gołębiewski mieszka na plebanii, zrzekają się swego prawa wyboru, gdyż z nim żadnych stosunków zawierać nie chcą”.

Bojkotowano też msze święte, do tego stopnia, iż „kościół dotychczas świeci pustkami, uczęszczają do niego tylko dwie czy trzy osoby, które Gołębiewski przywiózł z sobą”. Sytuacja taka trwała aż do 1888 roku. W międzyczasie nieszczęsny ksiądz dał się poznać z innej jeszcze strony: „Miodowego życia ks. Gołębiewski wcale tam jeszcze nie zaznał. Teraz podobno ma mieć nieprzyjemny proces o pobicie żony nauczyciela za to, że mu szafy w szkole dać nie chciała”.

W rzeczonym roku 1888 Gołębiewski opuścił parafię. Podobno zabrał się za handel drewnem w Kwidzynie. Potem przeniósł się do Brodnicy. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości – stracił pensję, którą był pobierał od pruskiego rządu. Na prośbę skierowaną do biskupa umieszczono go w Domu Księży Emerytów w Rywałdzie, „gdzie często w ogrodzie widzieć było można starca brodatego, szwankującego umysłowo, rozprawiającego stale o Płużnicy”.

Po ustąpieniu Gołębiowskiego, które wszyscy parafianie przyjęli „z zadowoleniem”, przyszedł na probostwo ks. Rudolf Kużel. Duchowny ten, urodzony w Wejherowie, i tam rozpoczynający swoją posługę, w 1876 roku wsławił się tym, że sąd wejherowski zasądził mu karę 200 marek za „przysposabianie dzieci do pierwszej spowiedzie”. Nazywano go odtąd „księdzem patriotą”.

Parafią płużnicką administrował przez lat kilkanaście, bez ekscesów właściwym swojemu poprzednikowi (gdy „kościół […] był pustym, opuszczonym i tak zaniedbanym, że prawie wszystkie piszczałki z organ powoli wykradziono, wszędzie grubo kurzawa opadła i śmieci wiele na tem świętym miejscu się zgromadziło”), za to z gospodarskimi osiągnięciami – w 1896 dobudował do kościoła drewnianą wieżą, widoczną na zdjęciach z przełomu wieków.

***

Dziedzictwo księdza Gołębiewskiego odbiło się też na katechizmowej edukacji parafialnych dzieci. W 1890 roku, gdy kościół wizytował ks. prałat Połomski, przeprowadzono egzaminy dla 5- i 6-latków.

Długi to był egzamin, bo blisko 2,5 godziny trwający, lecz tak smutny w rezultacie, to ten tylko może ocenić, kto był obecnym. […] W pierwszym najwyższym oddziale żadne dziecko nie wiedziało nic o Salomonie, o cudownym połowie ryb i powołaniu św. Piotra na apostoła ; nic o Jobie, jedno tylko i niedokładnie, o kościele, co znaczy, kilka dzieci dość dobrze odpowiedziało, lecz o zastępcy Chrystusa Pana św. Piotrze bardzo były odpowiedzi niedokładne.

Zresztą w szkolnictwie nie działo się wiele lepiej, niż na plebanii. W 1877 roku pisano „w Płużnicy nauczyciele miejsca zagrzać nie mogą. Po Tychowiczu był Marks, ale i ten unikał stosunków z tamtejszym kościołem, a więc od maja odchodzi. Następcą ma być Bojanowski z Gortatowa w powiecie brodnickim. Jak długo ten pobędzie?” W obrębie parafii mieszkało, w 1904 roku, „1630 katolików Polaków, ewangelików Niemców 442”. Działały dwie osobne szkoły. Pruska kolonizacja przeszkadzała, jak mogła szkolnictwu polskiemu. Doprowadziło to między innymi do strajków dzieci szkolnych w 1906 roku, walczących o przywrócenie nauczania religii w języku polskim.

Po odzyskaniu niepodległości nastąpiło, niestety, odwrócenie proporcji. Szkoła ewangelicka działała jeszcze przez kilka lat, do czasu, gdy jej nauczyciel Wilhelm Wrahse nie został w 1921 roku pozytywnie „zweryfikowany jako polski nauczyciel” i wyjechał z Płużnicy.

Rok wcześniej posadę nauczyciela szkoły katolickiej otrzymał Feliks Gzella. Należał on do pokolenia tych niezliczonych społeczników, których przygotowanie, energia i inicjatywa, wybuchły wraz z wybuchem niepodległości i przyczyniły się do niesamowicie dynamicznej budowy II Rzeczpospolitej. Siedmioklasową szkołą płużnicką kierował do 1937 roku, następnie przeniósł się do szkoły w Brąchowie. W tym czasie był też urzędnikiem stanu cywilnego, prowadził Kasę Stefczyka, był członkiem Spółdzielni Elektryfikacji Wsi i sekretarzem kółka rolniczego. Założył czytelnię ludową, przy której prowadził dwa razy w tygodniu bezpłatne kursy doszkalające. Działalność Gzelli – jak tylu innych przedstawicieli świeżej polskiej inteligencji – przerwała w sposób nagły druga wojna. 9 października 1939 roku został rozstrzelany wraz z grupę mieszkańców gm. Łubianka.  Z kolei ostatni płużnicki nauczyciel, Alojzy Lamparczyk, kierujący szkołą zaledwie przez dwa lata – widnieje na liście jeńców wojennych w Starobielsku.

***

Dziś nie ma już w Płużnicy neogotyckiego dworu Kriegerów. Nie ma dobrze prosperującego folwarku. Nie ma również ponad 20% ludności niemieckiej, której obecność odcisnęła mocne piętno na tym, czym była Płużnica przez setki lat. Pozostała szkoła, w której po wojnie uczyła żona Feliksa Gzelli, pozostał kościół, ta starodawna parafia. XXI wieczne życie tutejszych mieszkańców wydaje się spokojniejsze, bez zaborczej władzy, bez konfliktów narodowościowych, bez banicji księży i wyrzucania nauczycieli, bez niemieckich kolonistów. Czy jest to jednak ciągle ta sama Płużnica, przez którą przejeżdżał w swoich licznych podróżach Zygmunt Działowski?

***

Jesteśmy w Turznie. Ciepłe, sierpniowe popołudnie przelewa się nad nami. Siedzimy w części parku przerobionej na plac zabaw. Obok wąskie, zbyt starannie pielęgnowane alejki i mostek przerzucony przez smutny staw. Przy huśtawkach stare, grube drzewa, pozostałości dworskiego parku wyniszczonego przez dziesięciolecia zaniedbania i powódź, która miała miejsce w latach 80. Jest pusto i cicho, cichością letniego popołudnia, w oddali pogłosy szumu samochodów pędzących autostradą.

Siedząc tam wtedy, czuliśmy jakąś niestosowność. Jakbyśmy znaleźli się w cudzym mieszkaniu, a gospodarze gdzieś sobie poszli. Wydawało się, że to miejsce – park, pałac i otaczająca je wieś – żyje co prawda, ale życiem niepełnym, jakby nieprawdziwym.

Ktoś powiedział, że współczesność to czasy wielkich możliwości i wielkiego ryzyka. Odnosi się to chyba zwłaszcza do kapitalizmu i amerykańskiego mitu kariery. Że z nikogo można stać się kimś, bazując tylko na własnych siłach. Nie wiem, czy tak jest. Lecz fundując sobie świat wielkich możliwości (i wielkiego ryzyka), który przecież umożliwia odnawianie starych pałaców – straciliśmy coś innego. Z kogoś staliśmy się nikim. Straciliśmy jakąś różnorodność (majątkową, narodowościową, kulturową) i dynamikę, niełatwą może i niekiedy nieprzyjemną, ale chyba niezbędną dla istnienia prawdziwej i żywej wspólnoty. A może – przynajmniej częściowo – straciliśmy to już kiedy indziej, bez powodu i nie z własnej winy?

Ten artykuł nigdy nie powstałby, gdyby nie ogromna faktograficzna praca, którą wykonują na co dzień mało znani miłośnicy lokalnej historii. W tym przypadku mam na myśli przede wszystkich Marka Pawłowskiego, autora monografii Turzno. Dzieje wsi i zespołu pałacowo-parkowego oraz Janusza Marcinkowskiego, twórcę portalu pluznickiehistorie.pl, kopalni wiedzy o Płużnicy i okolicach. Z obu tych źródeł obficie w trakcie pisania korzystałem.

Ten artykuł nigdy nie powstałby też bez wspólnych podróży po Polsce z moją żoną, Ksenią.

Rozmowa numeru

z Maciejem Płazą - pisarzem, tłumaczem, literaturoznawcą i prowincjuszem

rozmawia: Kamil Suskiewicz

rozmawia: Kamil Suskiewicz

Spotkaliśmy się w Centrum Kultury Zamek, na drugim piętrze w kawiarni „Świetlica”, gdzie – jak donosił w poprzedzającej nasze spotkanie korespondencji Maciej Płaza – „można zaszyć się gdzieś z boku i mieć spokój”. Miejsca rzeczywiście było dużo, ale i ludzi niemało. Większość o wyglądzie artystów, z nieuporządkowanymi brodami i w niecodziennych ubraniach. Mój rozmówca nadszedł od strony, mieszczącej się na tym samym piętrze modnej, trochę hipsterskiej księgarni, niosąc w ręku dwie książki nieznanych mi irlandzkich pisarzy. Zamówiliśmy kawę, Maciej Płaza opowiedział mi trochę o tym dziwnym miejscu, które z zewnątrz jest ciągle pruskim zamkiem, a w środku nowoczesną przestrzenią ze szkła i stali. No i zaczęliśmy.

Jak to się stało, że wylądował Pan tu, w Poznaniu, z daleka od prowincji w ogóle, a od prowincji sandomierskiej – mam wrażenie – w szczególności?

Przeprowadziłem się tu dwanaście lat temu, z powodów osobistych. Poznań sam w sobie lubię, zdążyłem się do niego przyzwyczaić. Ale do miasta, miejskości – chyba nie; wydaje mi się, że po prostu jestem odporny na miasto, na żywioł miejski. Stąd moja obsesja prowincji, coraz większa, narastająca, która zaowocowała między innymi Skoruniem. Poznań nie jest bardzo dużym miastem, ale jednak ma pewien rys wielkomiejski.

Inaczej jest chyba z moją – choć też się stamtąd nie wywodzę – Łodzią. Mimo dużej liczby mieszkańców jest ona zdecydowanie bardziej skrojona na ludzką miarę.

Też mam takie wspomnienie Łodzi, chociaż słabo znam to miasto, widziałem je kilka razy, ale rzeczywiście robi wrażenie bardziej kameralnego, ciaśniejszego. Wielkomiejskość mi nigdy nie leżała i już chyba nie będzie leżeć. Zresztą, gdybym na studia przeprowadził się do większego miasta, do Warszawy na przykład, to może bym się przyzwyczaił, nie wiem. Ale cały okres studiów, a później doktorat – łącznie dziewięć lat – spędziłem w Lublinie. A Lublin jest jednak całkiem inny. To jest w jakimś sensie mieścina, no może nie aż tak, ale zupełnie nie przypomina Poznania.

Bo też Lublin był dla mieszkańców Pana rodzinnych stron najczęstszym wyborem jeśli chodzi o emigrację studencką. W rodzinie mojej mamy – wywodzącej się z Opatowa i okolic – jedna osoba studiowała w Kielcach, a dwie właśnie w Lublinie.

Tak, tam jest stosunkowo dużo uczelni. I to w randze uniwersyteckiej. Wspomniał Pan Kielce, w moich czasach tam jeszcze nie było uniwersytetu. A w Lublinie były i to całkiem przyzwoite. Poza tym chodziło też o bliskość.

Gdyby jednak musiał się Pan przyzwyczaić do jakiegoś miasta – to łatwiej byłoby z Lublinem czy Poznaniem?

Tak teoretycznie to nie umiem powiedzieć, bo chyba nie umiem już mówić o sobie teoretycznie. To jest chyba ten moment w życiu, kiedy mówi się tylko o konkretach, o tym, co się przeżyło, czego się doświadczyło – i na tej podstawie robi się jakieś prognozy. A nie teoretyzuje się, jak mógłbym, co mógłbym itd. Poza tym – po prostu nie wiem.

Wiem natomiast, że ciągnie mnie do Sandomierza, ale czy już teraz? Bo to byłby jednak radykalny zwrot. W Poznaniu jednak mocno się zadomowiłem, zagościłem… jest mi tu dobrze w wymiarze praktycznym, tu mam dużo rzeczy, których potrzebuję, które lubię, z których korzystam: kina, teatry, koncerty. A jak się mieszka w mieście takim, jak Sandomierz, czy jeszcze mniejszym, to trzeba to sobie jakoś zorganizować; no chyba że ktoś tego nie potrzebuje, ale ja potrzebuję.

Czy to jest jedyny walor dużych miast – dostęp do kultury?

Dla mnie to jedna z niewielu zalet. A wad jest dużo. Wymyśliłem sobie ostatnio, a raczej wymyśliła mi się taka definicja prowincjusza: prowincjusz to ktoś, kto lubi obejść pieszo miejsce, w którym mieszka, w trakcie na przykład dwugodzinnego spaceru. Ta struktura dużego miasta, to znaczy centrum, w którym coś się dzieje i osiedla, na których się mieszka, jest też dla mnie nienaturalna. Zresztą, ja mieszkam na Grunwaldzie, to jest dzielnica dosyć stara, przedwojenna, lepiej zorganizowana, w każdym razie nie blokowisko, na blokowisku na pewno nie mógłbym mieszkać. Widzi Pan, ja często mówię, co mi przeszkadza w dużym mieście – a po chwili okazuje się, że akurat w moim fragmencie dużego miasta tego nie ma. Podobnie jest choćby z hałasem, który mi przeszkadza. Tymczasem w mojej okolicy jest cicho. Jednak bardzo starannie wybrałem moje miejsce do mieszkania, żeby tych różnych bolączek nie mieć.

Z drugiej strony, żeby się dostać do wspomnianego teatru musi się Pan już zmierzyć z wielkomiejskim hałasem. Teoretycy architektury klasycznej mówią, że duże miasta mogą zdrowo funkcjonować o tyle, o ile staną się zbiorowiskiem małych organizmów, z których każdy będzie liczył kilka tysięcy mieszkańców, posiadał własne centrum życia wspólnego, a z jednego końca tego obszaru będzie się dało przejść pieszo na drugi koniec. Co Pan na to?

Ciśnie mi się na usta taki koncept-pytanie: co jest na ludzką miarę? Bo przecież ludzie mieszkają jakoś w tych dużych miastach, podróżują do pracy 40 minut i chyba im to nie przeszkadza, zresztą tego nie wiem, łatwiej mówić o sobie. Do centrum w 15 minut tramwajem – to jest na moją miarę, więcej odczuwałbym już jako uciążliwość.

Jest to też kwestia horyzontu, w sensie dosłownym. To znaczy żeby móc spojrzeć przez okno i zobaczyć swoje miejsce w całej rozciągłości. Nota bene w Sandomierzu to niemożliwe, bo to miasto na wzgórzach, więc jak się nawet wejdzie na Bramę Opatowską, która góruje nad resztą budynków – to i tak się wszystkiego nie zobaczy. Ale zobaczy się horyzont – to jest świat, który można obejrzeć. To jest pierwotne i mocno prowincjonalne, może nawet pre-prowincjonalne; ten gest wbicia dzidy w ziemię i powiedzenia: tu jest moje miejsce, tu jestem u siebie; a to u siebie znaczy po horyzont. I właśnie w takiej przestrzeni dobrze się czuję.

Wspominał Pan gdzieś, że prowincja to jest Pana odnaleziona tożsamość. Czy myśli Pan, że można mieć dwie (lub więcej) prawdziwe tożsamości, choćby tę wielkomiejską i prowincjonalną?

Chyba nie można. Oczywiście ludzie wyjeżdżają z wiosek do miast i czują się tam, tak przynajmniej twierdzą, szczęśliwi. Ale nigdy nie wiadomo na ile ta druga, wtórna tożsamość wyparła, a na ile przykryła tę poprzednią, pierwotną. Lecz z drugiej strony tożsamość prowincjonalna może chyba wygasnąć i nie powrócić.

Czy to jest w ogóle kwestia postmodernistycznego wyboru tożsamości?

Ja niespecjalnie w ogóle wierzę w wybór tożsamości. One po prostu w nas są. Można je odkryć lub nie, ale wybrać raczej nie. Postmodernistyczny dyskurs stworzył fikcję wyboru tożsamości. Nie wolno tego mylić z kwestią funkcjonowania w tożsamościach, które są nam kulturowo narzucone. Wtedy, pewnie, może się człowiek wobec takich tożsamości buntować, jakoś z nich wypoczwarzać. Ale ten bunt rodzi się stąd, że każe nam się zbuntować nasza tożsamość własna. Nie chodzi więc o to, że ktoś sobie wybrał tę tożsamość, raczej to ona jego wybrała, ona doszła w nim do głosu. Coś przez nas gada po prostu, nasza tożsamość przez nas gada.

Czy ten cały – modny współcześnie – dyskurs o prowincji nie zawiera w sobie jakiejś nieuczciwości? My, uczestniczący w tym dyskursie mieszkamy przecież w dużych miastach, korzystamy z ich wygód, a jednocześnie zasysamy z prowincji to, czego nam brakuje – nie dając tej prowincji nic w zamian, nie biorąc odpowiedzialności za ludzi, którzy tam żyją.

To jest kwestia trudna i delikatna. Ale wydaje mi się, że również stopniowalna. Jakkolwiek książki z szeroko rozumianego nurtu literatury chłopskiej trafiają do dyskursu literaturoznawczego – to jednak mówi się o nich jako o czymś egzotycznym i obcym. Mimo że zwykle zachowuje się tu poprawność polityczną, bo nie wypada się wyśmiewać ze wsi (chociaż ludzie i tak to robią, nieświadomie i niechcący; pogarda dla wsi jest ciągle obecna). Są też ludzie wywodzący się z miast, bez prowincjonalnych korzeni, którzy fascynują się wsią, z tego wychodzą różne rzeczy, czasem dziwne, czasem widać w nich brak jakiegoś głębszego wejrzenia pod podszewkę. Ja jestem jednak trochę bliżej świata małomiasteczkowo-wiejskiego (bo wychowywałem się trochę w Sandomierzu, trochę na wsi), znam ten świat i uznałem, że nie będzie nieuczciwością, jeśli o nim coś napiszę, że w ten sposób dam mu w pewnym sensie głos.

To, co Pan zarysował, jest rzeczywiście pewnym programem maksimum i – zgadzam się – byłby on najbardziej uczciwy; i względem literatury, i względem siebie, i względem, przede wszystkim, prowincji. Żeby tam wrócić i coś robić. Są przecież ludzie, którzy tak postępują; są muzycy, folkloryści, ludzie prowadzący teatry czy zespoły ludowe. Trochę im zazdroszczę. Być może jestem zbyt wygodny, rozleniwiony przez duże miasto, więc się zastanawiam, czy w ogóle tam wrócę, kiedy wrócę itd. A jeśli wrócę, to czy będę tam robił coś innego oprócz pisania książek? Może to też jest kwestia jakiegoś potencjału organizacyjnego, animacyjnego.

Może to jest jakaś odpowiedź na lamenty dotyczące rzekomego upadku kultury wiejsko-małomiasteczkowej. Prowincja – to fakt – jest w odwrocie od dłuższego czasu. Ale czy ludzie powracający do niej, wiążący z nią swoje życie – nie są w pewnym sensie jaskółkami zwiastującymi renesans prowincji? Podobnie, jak to miało miejsce w przypadku społeczników pokolenia Żeromskiego, którzy pracą na zapadłych wsiach przyczynili się do rozkwitu ośrodków prowincjonalnych w międzywojniu.

Sam jestem ciekaw, w którą stronę będzie to zmierzać. Prowincja stała się rzeczywiście czymś ciekawym. Tylko żeby nie ograniczyło się to do jakiegoś kulturowego desantu, czyli żeby obecność tam nie wiązała się tylko z robieniem prostych i głupich seriali, jak Ojciec Mateusz– to jest typowy kulturowy desant. Poza względami promocyjnymi, marketingowymi (bo niewątpliwie ten serial napędził turystykę),nic dobrego w nim nie ma. Trudno jakkolwiek obronić Ojca Mateusza w sensie artystycznym czy kulturalnym. Takie obrazy robią z prowincji skansenik, ku uciesze gawiedzi, bez żadnej pogłębionej refleksji. Na przeciwległym biegunie są na przykład lokalni animatorzy, o których mówiłem. Niekoniecznie napływowi, mam na przykład kolegę w Sandomierzu, który od lat pracuje tam w instytucjach kulturalnych i nie zamierza się nigdzie wyprowadzać.

Ale wracając do pańskiego pytania – może są pewne oznaki takiego renesansu prowincji. Sandomierz od kilku lat przestaje się wyludniać.

Powiedział Pan o dyskursie wsi obciachowej, dyskursie, który ciągle – choć pewnie nie tak silnie jak w latach 90. – pokutuje. Z drugiej strony jest coraz modniejszy nurt chłopomanii, narracja w rodzaju: my wszyscy z chłopów, to jest nasza jedyna tożsamość i kultura. Tymczasem przecież prowincja to była mieszanka społeczna, ziemianie, chłopi, do tego chrześcijańscy i żydowscy mieszkańcy małych miast. Chciałbym zapytać, jak Pan postrzega tę dynamikę na Sandomierszczyźnie i jakie ma ona konsekwencje dla dzisiejszego obrazu prowincji?

Nie wiem, czy mam wystarczająco dużą wiedzę na ten temat. Znam oczywiście przeróżne opowieści. Na pewno jeszcze w czasach mojej młodości silna była pamięć o reformie rolnej, o tym, co kto wtedy dostał, ile wcześniej miał itd. W latach 70. czy 80. wszyscy dobrze wiedzieli, które rodziny pochodziły z fornali, a dla których przodkami byli zamożni gospodarze. Ta pierwsza grupa stała oczywiście niżej w nieformalnej hierarchii.

Trudno mi jednak określić przedwojenny stosunek do dworu. W Skoruniu dwór występuje jako widmo, bez swoich prawowitych mieszkańców, za to z rodziną Siekierskich, która próbuje się trochę do hrabiów upodobnić, a trochę żyje tak, jak reszta wiejskiej wspólnoty. Jednak ten dwór to raczej miejsce, nie ludzie, miejsce trochę gotyckie.

Czy ten dwór ma swój odpowiednik w rzeczywistości?

W jednej z wiosek pod Sandomierzem, w Ostrołęce, skąd się wywodzi część rodziny mojego ojca stał rzeczywiście budynek starego dworu. W latach 80. jeszcze był, ale niszczał, wydawał się mocno zaniedbany. Parę wsi dalej, w Skotnikach, ciągle stoi dwór, bardzo dobrze zachowany. Dwór ze Skorunia pewnie ma coś z tych budynków, zwłaszcza z pierwszego, ale bez bardzo ścisłego związku.

A społeczność żydowska?

W Sandomierzu oczywiście byli Żydzi, jak w większości małych miasteczek – ale mniej liczni niż w paru niedalekich miejscowościach, takich jak Opatów, Staszów czy Klimontów. Stąd może pewna osobność tego miasta, inna historia powojenna. Gdzieniegdzie w tamtym krajobrazie małomiasteczkowym zachowały się też przecież synagogi. W Sandomierzu jest jedna, dobrze utrzymana, w której mieści się archiwum. W Klimontowie też jest, choć pusta i zniszczona.

Wróćmy jeszcze do Skorunia. Z rysu wspólnoty, którą Pan przedstawia, najsilniej uderzył mnie jej egzystencjalistyczny charakter. Czy nie wydaje się Panu, że takie ustawienie metafizyki – z pominięciem fundamentu religijnego, bez którego trudno wyobrazić sobie dawniejsze (ale i współczesne) wspólnoty wiejskie – wypacza obraz tej społeczności? Czy jest prawdopodobna taka egzystencjalistyczna wieś?

Myślę, że to nie jest cały obraz. Chyba, mówiąc o tym, skupia się Pan szczególnie na postaci ojca, którego rzeczywiście można nazwać egzystencjalistą.

A Skoruń?

On jest jednak niedookreślony, bo jest w takim wieku, gdy człowiek wypoczwarza się z dziecięcej naiwnej religijności katechizmowej w stronę przemyślanego światopoglądu. Ale ciągle nie wie, ma raczej pewne mgławice światopoglądów, które przemykają, zmieniają się. On ma też w sobie – co jest już moim poetyckim wkładem w tę postać – jakiś dziecięcy, pierwotny panteizm. Jego liczne inwokacje są skierowane do wszechobecnego Boga natury, ale przecież niechrześcijańskiego. Zresztą w tym jego panteistycznym obrazie Boga odbijają się różne wyobrażenia ludzi o Bogu, na przykład że można sobie coś u niego załatwić.

Natomiast – wracając do pytania – mogę powiedzieć, że starałem się zbudować w Skoruniu świat, który byłby zrównoważony, bez dominującego akcentu egzystencjalistycznego, czy jakiegokolwiek innego. Głęboka, ale nie dewocyjna religijność matki, pochmurny sceptycyzm ojca – pozostają w równowadze, nad głową Skorunia, który jeszcze nie wie, co z tym zrobić.

Być może egzystencjalistyczny pierwiastek był dla mnie wyraźniejszy, dlatego że – w moim odczuciu – mniej przystaje do prowincjonalnej rzeczywistości. Czy to nie użycie okularów człowieka, który przeczytał Nietzschego i Heideggera, do patrzenia na wspólnotę, która nie ma pojęcia o ich istnieniu? Jest to oczywiście uprawnione w powieści nie aspirującej przecież do bycia reportażem ze wsi lat 80., ale czy nawet w ramach tej artystycznej rzeczywistości da się obronić jako spójny obraz?

Być może przedstawienie tej społeczności jako monolitu byłoby bardziej zgodne z prawdziwym obrazem (chociaż tu wchodzi jeszcze kwestia prawdy i typowości, bo są przecież na wsi i tacy ludzie jak Rych, choć może są mniej typowymi jej mieszkańcami). Ale z drugiej strony literatura żywi się nietypowością. Poza tym znowu sprawa tożsamości. Jak już powiedziałem, raczej jej nie wybieramy. Pytanie, jak zatem powstaje? Myślę, że czasem powstaje samoistnie, wbrew modelowaniu kulturowemu. O ile religijność sama w sobie jest – jak sądzę – rzeczą wrodzoną (więc nasza tożsamość nie zawsze może od niej uciec), to już jej forma stanowi element zewnętrzny, czasem narzucony (wobec którego tożsamość się niekiedy buntuje). I w tym sensie Rych jest prawdopodobnym członkiem wiejskiej wspólnoty, choć ma oczywiście status odstępcy, krytyka, bluźniercy. Pamiętajmy zresztą, że on w końcu matce ulega i co niedzielę jeździ do kościoła.

Idąc tym tropem, ale wracając ze świata fikcji do rzeczywistości. Jaka mogłaby być dzisiaj modelowa tożsamość prowincjusza? Bo przecież – przy dostępie do świata globalnego – nie będzie to tradycyjna XIX-wieczna tożsamość. Jak Pan to widzi? Na jakiej antropologii może bazować dzisiaj taka tożsamość? I jakie wspólnoty z tego wynikną? Czy mogą to być wspólnoty niereligijne? A może będą odwoływać się do jakiegoś wspólnego mitu?

Jakiś mit jest na pewno potrzebny, bo w ogóle mity są potrzebne do kształtowania tożsamości. Nie w sensie narzucania, tylko wewnętrznej dynamiki tworzenia się tożsamości (chociaż oczywiście da się tworzyć mity i narzucać tożsamość, to zazwyczaj robi polityka – ale to osobna sprawa).

Religijność jako wspólnotowe spoiwo jest chyba niezbędna, co mówię z pewnym wahaniem i rezerwą, bo sam nie jestem człowiekiem religijnym, postrzegam jednak człowieka jako istotę religijną. Metafizyczne podstawy światopoglądu, który buduje społeczność, są potrzebne, przynajmniej w sensie kulturotwórczym.

Czy coś innego, pochodzącego spoza tradycyjnego rekwizytorium wsi może być takim spoiwem?

Nie wiem. To chyba zależy, o jakich społecznościach mówimy. Jeśli bierzemy pod uwagę na przykład miasteczka o bogatej tradycji kulturowej, jak Sandomierz – to właśnie owa lokalna tradycja kulturowa mogłaby być dzisiaj czynnikiem wspólnototwórczym. Mam tu na myśli zarówno ożywianie dawnych zwyczajów, jak i współczesne tworzenie kultury na tej bazie.

Tu zrobiliśmy małą przerwa- dla rozejrzenia się dookoła, po lokalnej tradycji kulturowej poznańskiego zamku. Po tej przerwie zaś nastąpiła nieplanowana zamiana ról pytającego i mówiącego, lecz wkrótce wszystko wróciło do porządku.

Ludzie, którzy rozmawiają ze mną o Skoruniu, pochodzą z bardzo różnych ideowo miejsc. I analizując postaci w tej książce opisane uważają je czasem nie za takie, jakie powinny według nich być. Na przykład pewna krytyczka feministyczna stwierdziła, że – co jest dość absurdalne – matka Skorunia nie ma jakichś szczególnych egzystencjalnych niepokojów, nie mówiąc o genderowych. Czy to jest w ogóle kontekst kulturowy, w którym można mieć świadomość genderową? Pan z kolei wytyka ten wątek egzystencjalistyczny, uważając go za w pewnym sensie za ciało obce.

Ale tylko trochę obce. Zmierzałem raczej do takiej tezy – nie wiem, co Pan o niej sądzi – że to nasze niezastanawianie się nad możliwą współczesną tożsamością wiejską jest w pewnym sensie symptomatyczne; bo nie sposób nic mądrego o tym powiedzieć. I do drugiej tezy, która z tego wynika – że jeśli już będziemy o tym myśleć – to musimy zrezygnować całkowicie z dekonstrukcyjno-konstrukcyjnego podejścia, które polega na tym, że możemy wybrać, z jakich elementów ta tożsamość powstanie. To nie my o tym zdecydujemy.

No tak, mówiliśmy o tym wcześniej. Tożsamość nie jest czymś, co można skonstruować. Można próbować dodawać do niej jakieś elementy, w imię jakichś racji o nie walczyć – ale nie ma się wielkiego wpływu na ostateczny kształt.

Może to jest w ogóle cecha współczesnego inteligenckiego czy pół-inteligenckiego myślenia. Przekonanie, że mamy wpływ na wiele rzeczy, że możemy coś zmienić w różnych delikatnych materiach, jak tożsamość czy wrażliwość. Jak w tej dyskusji o wsi, o literaturze chłopskiej; teoretyzowanie, czy będzie wieś, czy jej nie będzie lub czy, jak się powoła do życia spółdzielnię, to to pomoże. To wszystko zakłada pewną, chyba fałszywą i uzurpatorską, sprawczość.

Tak, na gruncie literatury rzeczywiście najbardziej uczciwe, bez teoretyzowania, byłoby pisanie z wnętrza tej kultury. Jak to robi Andrzej Muszyński, który mieszka na wsi i uprawia ziemię.

Chociaż pamiętajmy, że historycznie literatura chłopska nie powstała z jej wnętrza, tylko stworzyli ją twórcy, którzy wieś opuścili.

Tak, ona bierze się z opuszczenia. Nie wiem, czy można to nazwać paradoksem tej literatury, ale jest to na pewno jej bardzo charakterystyczna, ciekawa cecha. Że zrodziła się z wykorzenienia, po wyjściu stamtąd.

Może to jest „paradoks” wielu nurtów literatury. Choćby polska literatura romantyczna – czy nie jest jednym wielkim świadectwem utraty?

No tak. Tu jest jeszcze jedna ciekawa zbieżność. Prowincjonalizm. Jak pokazała Marta Piwińska w doskonałej książce Złe wychowanie, każda „porządna” biografia romantyczna musiała zawierać w sobie komponent o nazwie prowincja. Prowincjonalność jest dla literatury romantycznej niezbędna. Po raz pierwszy pojawia się wtedy w głównym nurcie, co zresztą strasznie ostro łajali klasycy, tacy jak Koźmian, który mówił o Mickiewiczowskich utworach, że nadają się do gnoju, do chlewa. Ale wracając: literatura, nie tylko chłopska, rodzi się z wykorzenia, rodzi się z nostalgii, rodzi się z pęknięcia. To jest w ogóle element ducha literatury. Imperatyw, który każe pisać, jest silnie sprzęgnięty z poczuciem wykorzenienia, wyobcowania, utraty.

Cały Miłosz jest z utraty.

A do krajobrazów litewskich wracał najmocniej pod koniec życia, im później tym bardziej. To jest zupełnie naturalne.

Skoro doszliśmy, jakimiś drogami, do Miłosza to pozwolę sobie zapytać o coś trochę innego. Mówił Pan w którymś z wywiadów, że ironia i groteska bardzo zawładnęły polską literaturą współczesną. Myślę, że jest to bardzo celne rozpoznanie. I że w związku z tym trudno współczesnym pisarzom wyjść z tej ironiczności, na przykład ku dobrze rozumianej powadze.

Tak, choć trzeba przyznać, że tradycja ironiczno-groteskowa w literaturze polskiej jest bardzo szacowna, funkcjonuje często na bardzo wysokim rejestrze artystycznym. Gombrowicz, Lem, Mrożek. To byli wielcy ironiści, ale też wielcy pisarze. Witkacego trzeba by tu dorzucić, chociaż ja go osobiście nie znoszę. Jest to więc oczywiście w polskiej literaturze tradycja silna. Dlatego pozostaje dla literatury współczesnej językiem dominującym.

Ironia jako reakcja na powagę na pewno ma uzasadnienie i dała doskonałe artystyczne owoce. Ale czy powtarzanie ironii Miłosza po raz kolejny, przez kolejnego twórcę – nie jest już po prostu epigoństwem.

Zgadzam się. I dotyczy to nawet pisarzy skądinąd świetnych, jak Dorota Masłowska, której by nie było, gdyby nie tradycja Gombrowicza i Białoszewskiego. Ale na ile tego satyrycznego jadu może wystarczyć? On się prędzej czy później wyczerpie – i pojawią się pytania poważne. Bo po tym uderzeniu satyrycznym musi przyjść, a przynajmniej powinien, jakiś „program”, propozycja pozytywna, jakaś wizja świata. Jeśli to nie przychodzi – po co nam satyra?

Wspominał Pan, też w jednym z wywiadów (jak widać nie jesteśmy pierwsi) że nie czyta Pan dużo polskiej literatury współczesnej. Czy to wciąż aktualne? I jeśli Pan jednak czyta, to kogo?

Trochę się to w ostatnich miesiącach zmieniło, choć wciąż mam dość wyimkową znajomość najnowszej literatury polskiej. Przerobiłem jednak na przykład ten mikro-nurt literatury wiejskiej, do którego się mnie zalicza (zresztą obawiam się, że to jest raczej mgnienie niż nurt).

Przecież Pan dopiero powieściowo zadebiutował, może Pan jeszcze wiele tego nurtu wypełnić.

No tak, tylko ja mam w tym względzie bardziej historyczne zapatrywania. Chciałbym się zająć powieściowo na przykład okresem wczesnej Polski powojennej, latami 40. i 50.

To jest chyba okres zupełnie nieopisany, a bardzo nieoczywisty i ważny dla naszej współczesności. Po prostu ciągle nie wiemy, co się wtedy stało.

Oczywiście, istnieje ogromne piśmiennictwo dokumentalne z tego okresu. Choćby pamiętniki wiejskie, chłopskie, robotnicze – w ostatnich latach czytam dużo takich rzeczy. One powinny być głównym źródłem wiedzy o tamtych czasach (bo literatura propagandowa raczej zaciemnia niż rozjaśnia historię). One też oczywiście były trochę zafałszowane, bo wiele z nich powstało na konkursy, organizowane przecież z pobudek ideologicznych – więc jest w nich na pewno jakiś element autocenzury. Niepopularność tego okresu bierze się może i stąd, że jest to czas nieepicki, nieheroiczny.

Zostańmy jeszcze przez chwilę przy literaturze najnowszej. Kogo Pan czyta? Kogo ceni?

Z tego mikro-nurtu chłopskiego bardzo podoba mi się Andrzej Muszyński. Miedza i Pokrzywdzie to świetne książki. Pokrzywdzie jest już trochę odejściem w stronę prywatnej mitologii, pięknym literacko, ale dalszym od realiów. Natomiast w Miedzy bardzo rzetelnie (bez prostego obśmiania czy stereotypowości) opisany jest proces przemian w społeczności wiejskiej, i to w okresie też mocno nieodkrytym, słabo opisanym literacko, czyli w latach 90.

Z innych obszarów – nie bardzo rozumiem najnowszą poezję. Co nie znaczy, że się zatrzymałem na Miłoszu, nie, jeszcze na studiach dużo czytałem nowej poezji. Ale gdy teraz sięgam po młodszych autorów, roczniki 90.,  stwierdzam, że ich nie rozumiem. Musiała zajść duża zmiana w poezji, która mi umknęła.

W sensie pokoleniowym zatrzymałem się na Jacku Podsiadle. To ostatni poeta, którego czytam z przyjemnością i rozumiem. Najnowsza poezja jest bardzo prywatna, co brzmi oczywiście banalnie, bo o tym się mówi od dawna, nawet w odniesieniu do Świetlickiego czy Podsiadły właśnie – ale to jest już inna prywatność. Najnowsza poezja mocno pochyla się nad językiem, cyzeluje frazę, co dla mnie jest sztuką dla sztuki. Brakuje mi też w tych wierszach krajobrazów, które byłyby dla mnie zrozumiałe i atrakcyjne. Znajduję je za to na przykład u poetki, którą bardzo lubię, ale która niestety mało pisze – u Marzanny Kielar. Ale i ona należy do pokolenia Podsiadły.

A taka poezja, która próbuje z tej prywatności wyjść? Na przykład Wojciech Wencel?

Wencla trochę kiedyś czytałem. Pomijając względy polityczne, co do których jest mi z nim zupełnie nie po drodze (światopoglądowo w związku z tym też, ale to rzecz drugorzędna, jeśli chodzi o literaturę), muszę powiedzieć, że próba znalezienia bardziej klasycznego języka poetyckiego wydaje mi się w jego wykonaniu nieudana. Jego poezja jest przyciężkawa, ma w sobie jakąś chropawość. Nie brzmi mi dobrze. Nie znam jednak tego nurtu aż tak dokładnie, żeby wydawać kategoryczne sądy.

Pozostaje jeszcze szkoła Andrzeja Sosnowskiego, którą swego czasu zgłębiałem. Czytanie Sosnowskiego jest podobne do poznawania szyfrów, przez jakiś czas mnie frapowało, w pewnym momencie stwierdziłem jednak, że się w jego twórczość nie wgryzę. To tradycja Pounda i Ashbery’ego – poezja bardzo skupiona na samej sobie, zamknięty świat. I przez to gubi się trochę jej sens ogólniejszy.

Skąd się to bierze w najnowszej poezji? Czy to jest jakaś nieumiejętność podjęcia zagadnień, które nas wspólnotowo frapują? Czy może niechęć do podejmowania tych zagadnień – i stąd ucieczka w językowe gry?

Myślę, że tu brakuje takiego idealnego współgrania elementów, które się spotkały w odpowiednich proporcjach na przykład u Miłosza. Czyli po pierwsze wspaniałego warsztatu, ogromnego talentu; po drugie wielkiej erudycji, ogromnego kontekstu kulturowego (nie mówię, że współcześnie poeci nie mają takiej wiedzy, może mają, ale nie umieją jej pokazać); po trzecie bardzo mocnego fundamentu metafizycznego, filozoficznego, takiego zapatrzenia w niebo, a właściwie nie tylko w niebo, może lepiej powiedzieć: zapatrzenia w daleki horyzont, pasji poznawczej. Tego w tej najnowszej poezji nie znajduję.

Ja bym widział wiele z tych rzeczy, chociaż może nie tak dobrze połączonych jak u Miłosza – u Jarosława Marka Rymkiewicza. Bo to jest jednak dobry poeta. Jakkolwiek ze szczytowymi osiągnięciami chyba we wcześniejszym okresie.

No tak, on chyba jednak w ostatnich latach trochę zwariował. Ten jego mesjanizm jest  mocno aberracyjny.

W jakimś zakresie możemy się zgodzić, choć tak mocno bym nie powiedział. Jego społeczna mitologia jest rzeczywiście trochę za prosta, za szybko zrobiona. Ale fraza, obrazy – mają w sobie siłę i mogą stanowić twórczą pożywkę. Zresztą to się dzieje, inni poeci budują na Rymkiewiczu, żeby przywołać znowu Wencla albo Przemysława Dakowicza, który jest warsztatowo bardzo dobry, ale jednak odtwórczy, takie dobrze zrobione połączenie Słowackiego i Rymkiewicza. Więc na tym tle Rymkiewicz jest tym nurtem żywym, nie epigońskim, wnoszącym nowe, ważne rzeczy. I robi to z niewątpliwą pasją metafizyczną. Ale wróćmy jeszcze na chwilę do współczesnej prozy, ale spoza pańskiego mikro-nurtu. Chociaż jest trochę twórców z pogranicza tego nurtu, taki Wit Szostak na przykład.

Tak. Są ciekawe rzeczy w jego dorobku, takie na przykład Wróżenie z wnętrzności, które proponuje wejście w mikroprzestrzeń, w świat osobny, schowany na boku. To jest zgodne z moim poczuciem prowincjonalności w sensie egzystencjalnym – że skupiając się na jakimś mikroświecie, można dotrzeć bardziej w głąb; że prowincja to miejsce, gdzie wszystkiego jest mniej, ale przez to można dokładnie te rzeczy zobaczyć, skupić się na poszczególnych elementach, wybranych postaciach, jednym domu, jednym podwórku, jednym bohaterze. Szostak coś takiego robi.

Przyszło mi na myśl jeszcze jedna nitka interpretacyjna, dla takich utworów, jak Pańskie, Muszyńskiego czy Szostaka. Mianowicie, analogia z Beckettem, uproszczona przestrzeń, wyolbrzymione relacje.

To jest trop ciekawy i, myślę, że nie od rzeczy. Ten cały nurt Beckettowski, ta redukcja rzeczywistości – jest klasyfikowana jako mająca źródło w kulturze. Ale jak się przeczyta na przykład Molloya, czyli wczesnego Becketta – i zestawi go z twórczością pisarzy irlandzkich lat 40. i 50. XX wieku, która jest jakby kolebką prowincjonalności (i to też w tym negatywnym sensie) – to widać wspólny pierwiastek inspiracji krajobrazem, przyrodą. Beckett niby krytykował tę złą prowincjonalność irlandzką, pełną brutalności, dewocji, próbując koncentrować się na jądrze życia, obcinać je z kontekstów, ale tak naprawdę dużo czerpał z prowincjonalnego rezerwuaru w sensie geograficznym, czy społecznym nawet.

Może – idąc w drugą stronę – literatura prowincjonalna, która intuicyjnie wydaje się być zrodzona z natury, jest jednak w dużym stopniu tworem kultury? Z tą nostalgią u swojego źródła. Jeśli się Pan z tym zgodzi, to trochę wyjaśni mi Pan swoją dobrze rozumianą prowincjonalność literacką z jednej strony, z drugiej zaś zainteresowanie pisarzami wybitnie erudycyjnymi. Mam tu na myśli na przykład Lema. Ale też autorów, których Pan tłumaczy: Lovercrafta, Machena. Jak Pana tożsamość godzi Lema ze Skoruniem?

Do końca nie wiem, jak to wytłumaczyć, nie umiem odtworzyć drogi intelektualno-duchowej, która mnie w to miejsce zaprowadziła, to znaczy od Lema do Skorunia. Bo droga od Lema do Lovercrafta nie jest już zbyt daleka, oni są jednak mocno podobni, w swojej mizantropii chociażby.

Ale może od Lema do Skorunia czy do irlandzkich pisarzy prowincjonalnych też nie jest daleko? Może to stoi obok siebie, z jednej strony zainteresowanie wiedzą cywilizacji, z drugiej zakorzenienie w lokalności, w krajobrazach, w atmosferze miejsc, budynków. Może to jest bardziej naturalne połączenie niż nam się wydaje?

Ktoś mnie kiedyś pytał na spotkaniu w Gdyni, co ma wspólnego Lem ze Skoruniem. Przyszła mi wtedy do głowy taka odpowiedź: pewnie ojciec Skorunia czytał Lema. Tak, on mógł go czytać. Mówię to zupełnie poważne, w kategoriach prawdopodobieństwa. Bo w latach PRL-u Lem był bardzo popularny w kręgach, które nazywano wtedy inteligencją techniczną, w środowiskach inżynierów, fizyków, matematyków. Lem był często ich jedynym pisarzem; jeśli kogoś czytali, to właśnie Lema.

Natomiast na pytanie, jak to się łączy w mojej głowie, nie umiem odpowiedzieć. Musielibyśmy pogadać za 10-15 lat, bo mogą tu się zdarzyć jeszcze różne zakręty, których nie potrafię przewidzieć. Zobaczymy co z tego wyjdzie, czy się znajdzie jakaś ciekawa przestrzeń między bardzo szerokim spojrzeniem, powiedzmy, ogólnocywilizacyjnym a lokalnością.

A u Lema jest jakakolwiek prowincjonalność?

No, jest wspomnienie Lwowa, także bardzo nostalgiczne. Ostatnio powstała książka Agnieszki Gajewskiej pokazująca dość przekonująco, że obrany przez Lema kierunek literatury fantastycznej wywodzi się z jego traumy lwowskiego Żyda ocalonego z Holocaustu. Trudno to nazwać elementem prowincjonalnym, ale jest tu jakaś jednostkowość doświadczenia, pewna lokalność przeżycia.

Cofnijmy się trochę w głąb historii literatury. Znane jest Pana zamiłowanie do tradycyjnej literatury fantastycznej, do powieści gotyckiej. Czy jest coś z innych nurtów, z tego lub wcześniejszych okresów, co czyta Pan szczególnie chętnie? Gdy się ogląda Pana profil w serwisie culture.pl, to wśród pisarzy do Pana podobnych – nie wiem według jakiego algorytmu to się tworzy – obok Andrzeja Muszyńskiego, Wiesława Myśliwskiego czy Andrzeja Stasiuka – są również Maria Dąbrowska i Władysław Reymont. Bardzo chciałbym wiedzieć, co łączy Macieja Płazę z Marią Dąbrowską?

Ha, ha. Naprawdę nie mam pojęcia. Noce i dnie są rzeczywiście powieścią prowincjonalną, ale ten sposób patrzenia na prowincję jest mi raczej obcy. A Reymont? Chłopów czytałem pierwszy i jedyny raz na studiach – nie jestem w stanie nic na temat tej powieści powiedzieć.

Ale to nie tak, że programowo unikam kanonu. Może to się Panu wydać dziwne, ale jestem – co prawda z istotnymi zastrzeżeniami – miłośnikiem Zygmunta Krasińskiego. Uwielbiam jego korespondencję, postać Krasińskiego, która się z jego listów wyłania. Myślę zresztą, że ta biografia pisarza zbudowana w listach – jest jego największym arcydziełem. Bardzo cenię też Nie-Boską komedię. To dla mnie chyba najważniejszy utwór polskiego romantyzmu, może nie w sensie czysto literackim, ale myślowo, z zawartą tam koncepcją uniwersalności czy patriotyzmu. Wydaje mi się to bardzo przenikliwe i wizjonerskie. Lubię też wczesne utwory Krasińskiego, te gotyckie, jak Agaj-Han, zapomniany trochę utwór, ale świetny – tak dobrą prozę gotycką z dużą dozą poetyckości trudno znaleźć gdzieś indziej w polskiej literaturze. Przypominałem sobie te utwory, zabierając się do tłumaczenia Lovercrafta.

Ale wiadomo też, że Krasiński się dość szybko spalił jako pisarz. Może tych listów za dużo pisał, po kilkanaście dziennie – no, ale one są czymś wspaniałym. Spotyka się w nich całe mnóstwo języków, na przykład listy do Delfiny Potockiej są zupełnie inne niż te do Adama Sołtana, można odnieść wrażenie, że pisało je kilka różnych osób. Jakby kilku ludzi w nim siedziało, kilka umysłowości, które sobie wedle potrzeb włączał i wyłączał. Bardzo specyficzny geniusz. Listy Krasińskiego do Potockiej to też chyba najwspanialsza literatura miłosna w literaturze polskiej. A gdy się weźmie pod uwagę, że on ich właściwie nie redagował, pisał od ręki – to tym bardziej docenia się talent i kunszt.

W tamtych czasach epistolografia była na znacznie wyższym poziomie niż dzisiaj.

Wtedy w ogóle ludzie umieli więcej z rzeczy praktycznych. Uczyli się rysować, uczyli się muzyki. Wiadomo, że to był tylko niewielki odsetek ludzi, szlachta i zamożne mieszczaństwo. Ale wszyscy ci, co chodzili do szkół, umieli te rzeczy. Znali po kilka języków. A nie na przykład pół angielskiego, jak się dzisiaj zwykle zdarza.

Wróćmy do romantyzmu. Mickiewicz czy Słowacki?

Słowackiego zawsze bardzo ceniłem. Na przykład jego późne dramaty, chociaż jest w nich już jednak dużo obłędu, szału. No i Król-Duch, o którym Krasiński po lekturze pierwszej części powiedział, że o ile wcześniej rozumiał Słowackiego, to teraz właśnie przestał i zastanawia się, kto zwariował, czy on, Krasiński, czy autor Króla-Ducha. Jest to owoc jakiegoś szaleństwa. Ale osobiście uważam, że do czasu Leśmiana nie było w polskiej poezji piękniejszego utworu.

A co Pana nudzi jeśli chodzi o polski kanon?

Cała XIX-wieczna polska powieść. Prus, Kraszewski, nie mówiąc o Sienkiewiczu. Czytałem to wszystko bez szybszego bicia serca, raczej ze znudzeniem. Od romantyzmu nie porusza mnie właściwie nic aż po Leśmiana, który jest w ogóle moim ulubionym poetą, no może razem z Miłoszem. Wśród dzieł Leśmiana szczególnie cenię tłumaczenia Poego, to są naprawdę arcydzieła literatury polskiej. Obok Leśmiana także Schulz, którego przez długi czas nie czytałem, sięgnąłem po niego niedawno po wielu latach – i aż się zdziwiłem, bo on siedział we mnie przez cały ten czas.

W przewidywaniu dłuższego wątku Schulzowskiego ogłosiliśmy przerwę. Przy kontuarze „Świetlicy” zamówiliśmy kawy i herbaty, które niebawem przyniosła nam do stolika ładna dziewczyna. Ludzi wokół przybyło, większość miejsc była pozajmowana. Obok nas przeczłapała para trochę zapuszczonych, choć sympatycznie i poczciwie wyglądających staruszków; pani rugała pana podniesionym głosem i różnymi nieparlamentarnymi słowy. W sposób trochę magiczny otworzył się na powrót wątek Schulzowski.

Żeby jeszcze pociągnąć wątek Schulza. Poczyniłem kiedyś taką obserwację, że atmosfera jego utworów pasuje szczególnie do małych prowincjonalnych miasteczek. Myślę tu na przykład o Biłgoraju, który ma związki z Schulzem na iluś poziomach, przez swoją żydowskość czy wschodniość. Ale pasuje on nie tylko do tego regionu. Wszystkie miejsca trochę zaniedbane, wszystkie niewykorzystane parcele, nieuporządkowana zieleń anektująca wolny teren – to jest, mam wrażenie, bardzo Schulzowskie.

Jak w opowiadaniu o Tłui [opowiadaniu Sierpień – przyp. red.]. Rzeczywiście, u Schulza są bardzo obecne, choć niby na drugim planie: wyłażące zewsząd zaniedbanie, zniszczenie – jak te parcele, o których Pan wspomniał. Mityczność, ojciec, księga – istnieje pewien zestaw klisz przywoływanych w związku z Schulzem. A ta aura zapyziałości, niedbałości, która czasem przechodzi niezauważona, jest może nawet ważniejsza; w każdym razie ona mnie zawsze w jego utworach urzekała. Na mnie w ogóle poczucie zaniedbania, opuszczenia, podniszczenia,  silnie działa w sensie estetycznym. Jest w nim jakaś melancholia, która mnie fascynuje.

U Schulza to zaniedbanie często dotyczy przyrody, naturalnych sił, które się krzewią wbrew człowiekowi. A przyroda to jest kolejna kwestia, o którą chciałem Pana zapytać. Jaki stosunek do przyrody można zaobserwować na dzisiejszej prowincji?

Na pewno praktyczny. Dobrze widać to w porównaniu ze stosunkiem do przyrody w dużych miastach. Tu są dwie skrajności: albo wyciąć wszystko i zrobić miejsce parkingowe (co się dzieje najczęściej), albo walka o każde drzewo, postawa w duchu Greenpeace. A na wsi jest to bardziej wyważone. Bo jeśli jest drzewo chore albo zagraża budynkom, słowem, gdy traci swoją użyteczność – to należy je po prostu wyciąć. To zawsze kwestia zważenia korzyści. Przyroda ma służyć człowiekowi. Ale niekiedy podporządkowuje się ją dość bezceremonialnie, co często przybiera postać ponurą, choćby w przypadku zwierząt.

Przyroda ma służyć w życiu, ale pomagać w pracy. To jest szczególne zagadnienie, gdy rozmawiamy o prowincji. Tradycyjnie są to przecież społeczności zbudowane na wspólnej pracy. Ona stanowiła, a nierzadko stanowi również dzisiaj, oś życia wiejskiego. Czego się możemy nauczyć, co zmienić w naszym stosunku do pracy – przez kontakt z prowincją?

Praca definiuje wiejskość. To się oczywiście mocno zmieniło. Wszystkie te wsie położone wokół miast, kolonizowane przez miasta, które stają się zwykłymi osiedlami…  Ale myślę, że tym bardziej potrzebna jest ta pierwotna definicja: że jeśli ktoś uprawia kawałek ziemi (choćby jako zajęcie uzupełniające) – może powiedzieć o sobie, że mieszka na wsi.

O pracy na roli trudno już mówić tak po prostu. Obrosła ona wielką mitologią, choćby dzięki literaturze chłopskiej właśnie, sam też przyłożyłem do tego ręki w Skoruniu. Starałem się wydobyć jej godność, ale też metafizykę pracy, zwłaszcza fizycznej, to, co się nazywa robotą. Pokazać jej znój, bezwzględność, unurzanie człowieka w ziemi. Tak określona robota ma w sobie coś głęboko metafizycznego, stawia nas twarzą w twarz z nagim człowieczeństwem, z naszą własną materialnością, jak i z materialnością świata, który nas otacza. Ważny jest także rytm pracy fizycznej, jej korelacja z pogodą. To wszystko sprawia, że robota jest czymś głęboko refleksyjnym, umożliwia myślenie o człowieczeństwie. Lecz właściwie umożliwia tym, którzy już tej pracy nie wykonują; bo z jej wnętrza patrzy się zupełnie inaczej; raczej nie dostrzega się tej metafizyczności, godności, piękna – tylko trud i znój. To jest więc nasz luksus jako mieszczuchów, że możemy w ten sposób o robocie pisać.

Może to też jest przewaga mieszczuchów przemieniających się w prowincjuszy? Że mając tę świadomość, można z premedytacją wracać do pracy fizycznej i pamiętać o jej wzniosłym wymiarze, nawet w trudzie i znoju.

To na pewno jest oczyszczające.  Z drugiej strony może trudno się mieszczuchom do tego zmusić (nawet jeśli mają ciągoty do prowincji). Nasze ciało, funkcjonując w trybie miejskim, rozleniwia się. Przyzwyczajamy się do tego, że nasza praca jest lekka, bezpieczna, że nie wieje. I ciężko do tego wrócić. Gdy myślę dzisiaj, że miałbym przez parę tygodni pracować w sadzie, trochę mnie to przeraża; chociaż mam ochotę spróbować.

Tak, jest w tej fizycznej robocie coś wzniosłego. Zresztą, gdy spotykam ludzi wykonujących taką pracę, odczuwam pewien wstyd, że sam właściwie nic konkretnego nie robię; zaraz oczywiście sobie tłumaczę, że to są inne prace, inne światy– ale potrzeba takiego tłumaczenia sobie też chyba o czymś świadczy.

Na początku grudnia [2016 r. – przyp. red.] z ekipą telewizyjną kręciliśmy dla TVN24 odcinek programu Xięgarnia o Skoruniu. Pojechaliśmy w okolice Sandomierza do mojego kuzyna, który ma tam sad. Chodziliśmy po tym sadzie, ktoś z ekipy się zainteresował drzewami, pytał kuzyna, jak się szczepi jabłonki, takie różne ogrodnicze sprawy. A ja wtedy poczułem, że nie jestem ani w jednym świecie, ani w drugim. Pomyślałem, że jestem zupełnie inny niż mieszczuch, który być może pierwszy raz w życiu jest w sadzie; ale czułem się też już całkiem inny, niż mój kuzyn. Z jednej strony wykorzeniony, z drugiej niewkorzeniony gdzie indziej.

Poza pracą jest na wsi także wolny czas. W niedzielę, w święta czy zimową porą. Czas, w którym dawniej powstawały dzieła kultury ludowej. Czy nadal powstają? Czy w ich miejsce wszedł już  telewizor.

Raczej telewizor. Kiedyś, nie tak dawno temu, w tym telewizorze było disco-polo, ale teraz mamy już taki poziom utelewizyjnienia czy zinternetyzowania wsi, że cała oferta popkultury i tak jest na wyciągnięcie ręki. Nawet nie jest potrzebne disco-polo jako hybryda między nowoczesną kulturą popularną a kulturą ludową.

Czy to oznacza, że odtworzenie wspólnot wiejskich z ich wymiarem kulturowym będzie możliwe dopiero, gdy wyrzucimy telewizory?

Obawiam się, że ta idea, o której Pan myśli, to znaczy odtworzenie jakiś wspólnot na prowincji – ona się może udać tylko wyspowo. Bo całościowo to się chyba jednak nie odrodzi.

Mimo, że mamy – jak już stwierdziliśmy – renesans powieści wiejskiej. Porozmawiajmy więc jeszcze chwilę o tym, co już się odrodziło. O literaturze prowincjonalnej. Zauważyłem, że ze szczególnym upodobaniem porównuje się Pana do Wiesława Myśliwskiego i  Tadeusza Nowaka. A ja sobie myślę, po lekturze Skorunia, że nie jest to wcale bardzo podobne. Prędzej widziałbym pokrewieństwo ze Stanisławem Czernikiem, pisarzem wywodzącym się nota bene z Opatowa, a zwłaszcza z jedną jego powieścią, Ręką. Jak Pan myśli?

Zapomniałem już trochę szczegółów fabularnych tej książki, ale pamiętam jej atmosferę, ogólne wrażenie. Czytałem ją kilka lat temu i bardzo mi się podobała, to dobra powieść. I pewnie gdzieś się do Skorunia przedostała.

Innym, jeszcze mniej oczywistym pokrewieństwem może być wczesna twórczość Leopolda Buczkowskiego, z Wertepami na czele. Jest tam specyficzny sposób pisania o prowincji, w którym dostrzegam pewną czułość. Ale jednocześnie rzeczywistość wiejską traktuje Buczkowski dość bezwzględnie, jako rzeczywistość bardzo trudną, okrutną, mroczna. I opisuje przy pomocy odpowiedniego języka, migotliwego, impresyjnego, z dalekimi echami Młodej Polski, z elementami ekspresjonizmu polskiego typu Kaden-Bandrowski. Zresztą podobnie jest w późniejszym i bardziej znanym Czarnym potoku, chociaż tam dochodzi oczywiście cała trauma wojenna. Jeszcze późniejszy Buczkowski jest już dla mnie średnio czytelny, za dużo już w nim maniery.

Ale te dwie pierwsze powieści są mi bardzo bliskie i inspirujące. Szkoda, że dzisiaj już nie wznawia się i nie czyta Buczkowskiego.

Mam wrażenie, że to dotyczy nie tylko Buczkowskiego. Myślę wręcz – co mi wielokrotnie przychodziło do głowy w czasie studiów polonistycznych – że jako kolejne pokolenia humanistów omijamy całe wielkie obszary rodzimej literatury, z których moglibyśmy mieć jeszcze wiele pożytku. Bo kto dziś zna takiego choćby Czernika i jego Rękę – tak się złożyło, że my obaj znamy, jeszcze parę osób pewnie. Ale jeśli wśród studentów literatury coś jest czytane przez jedną lub dwie osoby – to w kolejnym pokoleniu nie będzie czytane przez nikogo. I tak się zamykają te całe obszary. A jak nie znają ich studenci polonistyki – to nie znają tym bardziej uczniowie szkół.

Zresztą, co tu mówić o Ręce, skoro Tadeusza Nowaka prawie nikt nie czyta. Większość wydań Nowaka to są wydania jeszcze PRL-owskie. Kiedy i ile razy wznowiono jakąś jego książkę po 1989 roku? Skoro jemu grozi zapomnienie, to co dopiero Czernikowi.

Może to naturalne, zawsze jakoś wyłaniał się przecież ten kanon, coś co zostawało po danej epoce. Obok takiej myśli, mam jednak poczucie, że takie kategoryzowanie literatury, które się dzisiaj robi, przykrajanie jej pod łatwe narracje kulturowe czy ideologiczne, obcina nam sporą grupę utworów, które się w tych narracjach nie mieszczą.

Gdzieś tam są takie inicjatywy, jak „Ha!art”, który kilkanaście lat temu odkrył Mariana Pankowskiego, wcześniej pisarza kompletnie zapomnianego. Pankowski zdążył jeszcze przeżyć mały renesans swojej twórczości. Dobrze, że się takie rzeczy dzieją.

Można tu przywołać także wydawnictwo Czarne, które przypomniało Zygmunta Haupta.

I to jest zadanie – mówię zupełnie poważnie – pisarzy, żeby przypominać swoich poprzedników. Pisarze różnych pokoleń mają, jak sądzę, wobec siebie różne powinności. Pisarze starsi powinni pomagać młodszym, mieć gotowość, otwartość, aby być ich mentorami, ale też protektorami, pomagać im zaistnieć. A pisarze młodsi z kolei powinni się odwdzięczać, może niekoniecznie bezpośrednio tym, którzy ich wypromowali, ale w sensie pokoleniowym powinni się odwdzięczać poprzednikom, odkrywając tych spośród nich, którym grozi zapomnienie. Tak jak byłoak z Hauptem, Pankowskim. Podobnie ktoś powinien wskrzesić Nowaka czy Czernika.

Może to też jest w jakimś stopniu rola pism, które ją słabo wypełniają. Trochę wrzucam tu kamyczek do własnego ogródka. Bo jest przecież sporo gazet traktujących częściowo (albo nieraz wyłącznie) o książkach, o czytaniu – ale tam są raczej inne treści.

Rzeczywiście, nie ma chyba takiego nurtu wspominania pisarzy dawnych, którzy już są na krawędzi zapomnienia, albo już poza tą krawędzią – a których warto odkryć. To są przypadki odosobnione, czasem ktoś o kimś zapomnianym napisze, kogoś przywróci pamięci – ale wybiórczo, wyspowo – a brakuje takiego zwyczaju, tradycji.

Może to jest też kwestia mody w krytyce literackiej, która chętniej szuka dziś na przykład młodych zdolnych (co też oczywiście warto robić), zamiast odkopywać talenty przeszłości. Zresztą ciekawi mnie bardzo, co Pan myśli – jako autor, o którym pisano wiele – o tych modach w krytyce literackiej. I o tym całym światku okołoliterackim w ogóle?

Ja jestem stosunkowo niewrażliwy na wiele przygód, które mogły mi się przytrafić w związku z debiutem i pewnym powodzeniem tego debiutu. Wynika to może stąd, że w literaturze funkcjonuję już od dziesięciu lat, od wydania książki doktorskiej w 2006 roku. Potem zaistniałem jako tłumacz. A teraz jako pisarz. To są dziedziny jakoś sobie pokrewne, ale jednak inne, przede wszystkim jeśli chodzi o społeczne funkcjonowanie tych trzech ról. Rola pisarza daje najwięcej przyjemności i profitów, nazwijmy to, próżnościowo-prestiżowych. I finansowych, jak komuś się powiedzie. Ale jest też rolą najbardziej ryzykowną, czuje się w niej największą presję z zewnątrz. Autor jest poddawany swego rodzaju naciskom krytyki, może paść ofiarą ataków, jeśli się czymś narazi.

Więc z jednej strony to są dla mnie sprawy nienowe, bo rynek wydawniczo-literacki zdążyłem już poznać wcześniej. Jednocześnie trochę zaskakujące wydało mi się to, że tak szybko po zaistnieniu pisarz (w trzeciej z ról)jest wmontowywany w jakąś większą całość. Pojawia się pierwsza „fundująca” recenzja, która ustawia następne. W moim przypadku takim punktem odniesienia, dla kolejnych krytyków, recenzją „fundującą” był artykuł Justyny Sobolewskiej w „Polityce”, w październiku 2015 roku, w którym autorka stworzyła swego rodzaju mapę nowego polskiego realizmu magicznego – i wszystko już poszło tym torem. Pytania o realizm magiczny słyszę do tej pory na spotkaniach autorskich. Osobiście nie uważam się za pisarza z nurtu realizmu magicznego, choć oczywiście, krytyk ma prawo do własnych odzytań i autor ma tu niewiele do gadania. Tak czy owak szybko zostaje wytyczona koleina do dalszych interpretacji. Z tym muszę się jakoś borykać, wziąć to pod uwagę. I to też jakoś ustawia późniejszy proces twórczy.

W takim razie, jak recepcja Skorunia wpłynie na Pana dalsze pisarskie plany i pomysły?

Ja od lat noszę w głowie kilka pomysłów na powieści. I Skoruń wcale nie był wśród nich pierwszy, są znacznie starsze. Skorunia wymyśliłem sobie trochę jako książkę na start, na rozpisanie się. Przepchnął się po prostu łokciami na pierwsze miejsce i wyszedł pierwszy. Dlatego to, co się wokół mojego debiutu wydarzyło, stosunkowo mało na mnie podziałało – ponieważ i tak miałem w planach te inne pomysły książkowe zrealizować. Z drugiej strony nie mogę założyć, że pisząc te książki, nie będę, pamiętał, co o Skoruniu mówiono, jak został odczytany.

Wspomnieliśmy o powinnościach pisarza. Na koniec więc pytanie: jakim pisarzem chce Pan być? Czy bliższy jest Panu wzorzec pisarza zaangażowanego (jak, powiedzmy, Żeromski), czy pisarza indywidualisty (jak, dajmy na to, Hłasko)?

Trudno mi bez pewnej rezerwy mówić o powinnościach pisarza, bo zawsze w takich razach włącza mi się czujnik alarmowy, to znaczy wspomnienie socrealizmu, który jednak mocno tę kwestię skaził .

Ale – mimo tych zastrzeżeń – jednak opowiadałbym się za modelem Żeromskiego, a może lepiej za modelem Conrad-Żeromski; specjalnie dodałem tego Conrada, żeby nie ograniczać powinności pisarskich do kwestii społecznych, ale żeby zawierały one także materię egzystencjalną, metafizyczną, moralną. A więc tak, jestem za pisarstwem zaangażowanym, ale właśnie w takim rozumieniu. Takie pisarstwo ma, w moim przekonaniu, największą istotność społeczno-kulturową, największą doniosłość.

A ja jestem za literaturą doniosłą i literaturą odpowiedzialną.

Jaskółka finansowej wiosny (z życia redakcji)

Wniosek jednego z kolegów, by w związku z rocznicą śmierci Andrzeja Bursy przypomnieć jego wiersz Sobota ze znanym zdaniem „mam w d***e małe miasteczka” spotkał się z protestem prawie całej Redakcji i natychmiastowym wykluczeniem wnioskodawcy z Komitetu. Wtedy zabrała głos Magda i – cała we łzach – oznajmiła, że cieszy się, iż „dożyła chwili, gdy etos Redakcji obliguje prawie wszystkich członków do opowiedzenia się po stronie prowincji, a przeciw tym, którzy wykorzystują poezję biednych poetów wyklętych do walenia w prowincję”. Wszyscy zdębieli na dźwięk słowa „etos”, które nigdy wcześniej na spotkaniach Komitetu nie padło, a i teraz natychmiast zostało wykreślone ze stenogramu. Na szczęście Wiktor z działu Kultura uratował atmosferę, mówiąc, że „nie chodzi o jakieś tam etosy, ale o sprawy większej, finansowej wagi”. Prawdą jest, że już wiele sesji temu ten sam Wiktor, wówczas jeszcze pracujący w dziale Reklama, połączonym następnie z działem Kultura, przekonująco argumentował, iż „pieniądze naprawdę leżą, jak to się czasem mówi, na ulicy, jednak nie ulicy wielkiego miasta, a ulicy małego miasteczka. Przemysł małomiasteczkowy to ostoja i płuca gospodarki naszej, a dla Redakcji – wymarzone źródło przychodów z reklamy”. Wiktor nie musiał drugi raz powtarzać tych samych argumentów, bo grały nam przecież jeszcze w uszach tamte pamiętna słowa („ostoja i płuca gospodarki naszej…”). Powiedział więc tylko: „Oczywiście potrzeba czasu, ale przecież po ostatnich artykułach o Biłgoraju i Opocznie przyszedł już na konto Redakcji mail, co prawda po angielsku, co prawda na temat produktów, których reklama na naszych łamach mogłaby okazać się nielegalną – ale jednak mail od przedsiębiorców”. Odnotujmy więc dzielne wystąpienie Witkora jako dowód, że en masse Redakcji obce są wszelkie „etosy”, a ów mail – jako jaskółkę tej wiosny finansowej, której od wielu już sesji z coraz większą pewnością jej rychłego nadejścia oczekujemy.

Komitet Redakcyjny

Rebus

Krzyżówka

Pionowo
1. Znajdziesz go w mioglobinie. W hemo- też, oczywiście.
2. Kardynał Newman należał.
3. Jan, drukarz z Królewca, Oskar – oszust.
4. W pracy z filologii klasycznej rozważ miast „załącznika”.
5. Babcia Otto Normalverbrauchera, ewentualnie Eriki Mustermann.
6. Znalazła barabolkę ptaszyna, nie za dużą, nie za małą.
7. Dźwięk A.
8. Papuga z krzyżówki.
9. UKSW za PRL-u.
10. Kod PIN level hard.
11. Pił ją Rzecki do śniadania.

Poziomo
1. Królestwo za konia – ale niech najpierw Herkules posprząta.
2. Na drugie miał Czcisław ten tłumacz z Podkarpacia.
3. Przyjaciel Baczki.
4. Taniec Matisse’a i Powrót syna marnotrawnego Rembrandta to tylko wierzchołek góry lodowej!
5. Ponoć coś między singlem a albumem.
6. Autor Traktatu o godności człowieka. Tak, drugi raz.
7. Warsaw Institute of Technology dla rodzimych miłośników skrótów.
8. Chrześnica Kaliny Jędrusik.
9. Wyjdą?
10. Badacz promieniowania ciała doskonale czarnego lub jedna ze stolic europejskich.
11. Piosenka Starego Dobrego Małżeństwa ogólnie, przynajmniej z jednej z płyt.

Kto pierwszy rozwiąże krzyżówkę i przyśle hasło na podany w stopce adres mailowy otrzyma nagrodę.

Kronika

(listopad – styczeń 2016)

lipiec – październik 2016

Pałeczkę po Stanisławie Grzesiuku przejął z sukcesem Stasiek Wielanek; też jak tamten swojak, rdzenny chłopak z Warszawy, z Dołu, jak nazywamy nasze miasto położone bliżej Wisły. Też posiada ten niepowtarzakny akcent, tę miękką, cwaniacką śpiewność mowy. Ale jednocześnie człowiek to na wskroś współczesny, chłonny na to co dzieje się wokół niego, tu i teraz. Stworzył swój własny styl śpiewu, z autentycznym warszawskim akcentem, pozbawiony jednak barowej „chrypy” Grzesiuka, bardziej poetycki, liryczny. Nie odciął sig od dziedzictwa, śpiewał wiele piosenek z repertuaru apaszowskiej Warszawy od Joska na Gnojnej do współczesnych piosenek o Warszawie. Lecz włączył równocześnie do swego kanonu ballady i pieśni z walczącej, okupacyjnej Warszawy, zarówno te heroiczne jak cwaniackie, pokazujące drugą stronę medalu: kłębiący się tłum szmuglerów, kombinatorów z placu Kercelego czy Żelaznej Bramy. Nie zapomniał także o powojennyn naszym mieście, ściśniętym w gorsecie PRL-u i komunistycznej unifikacji

– tak pisał przed laty o Staśku Wielanku pisarz Marek Nowakowski. Warszawski muzyk, założyciel Kapeli Czerniakowskiej zmarł 23 grudnia 2016 roku.

*

29 grudnia 2016 roku Ministerstwo Kultury odkupiło od księcia Adama Karola Czartoryskiego sławną kolekcję sztuki zawierającą m. in. słynną „Damę z gronostajem” Leonarda da Vinci. Jedni mówią, że to skandal. Drudzy, że państwo polskie zrobiło doskonałą transakcję, bo cena wynosi procent prawdziwej wartości zbiorów. I jedni, i drudzy odmieniają przez wszystkie przypadki kwotę 100 mln euro. A specjaliści od zagospodarowywania cudzych pieniędzy powiadają, że to i tak wszystko zrabowane na polskich chłopach.

*

1 stycznia 2017 roku zmarł, w wieku 74 lat, Derek Parfit, oksfordzki filozof, autor zaledwie dwóch, za to grubych i głośnych, książek: Reasons and Persons (Racje i osoby) oraz On what matters (O tym, co ważne) – plus, oczywiście, artykułów. Był redukcjonistą w odniesieniu do ludzkiej tożsamości osobowej: uważał, że ten sam człowiek w dwóch różnych momentach to w istocie dwie różne osoby, choć mające niewątpliwie wiele wspólnych cech i – częściowo – te same wspomnienia. W związku z tym zachodzi pewna symetria pomiędzy tą samą osobą w różnych momentach na osi czasu i różnymi osobami w tym samym momencie – i dlatego egoistyczna etyka prowadzi do sprzeczności. Między 1975 i 1998, co roku spędzał pięć tygodni w Wenecji i Petersburgu, robiąc zdjęcia, zwłaszcza budynków. Jako miłośnik architektury uważał rok 1840 za cezurę, po której świat stał się brzydszy. Z drugiej strony mniej więcej w tym czasie odkryto pierwsze metody znieczulenia. Czy była to wymiana na korzyść? Nie był pewien.

*

W tegorocznej edycji Turnieju Czterech Skoczni, najbardziej prestiżowego konkursu skoków narciarskich rozgrywającym się co roku na czterech alpejskich skoczniach, Polacy zajęli pierwsze (Kamil Stoch), drugie (Piotr Żyła) i czwarte (Maciej Kot) miejsce. Trzecią lokatę wywalczył Norweg Daniel-André Tande. W momencie ukazania się tego numeru „Sumy” wszyscy trzej polscy skoczkowie byli też w pierwszej dziesiątce klasyfikacji Pucharu Świata.

*

Dobiegł końca rok jubileuszu 800-lecia Zakonu Kaznodziejskiego, zwanego także zakonem dominikanów. Zawołania zakonu to Laudare, benedicare, praedicare (Chwalić, błogosławić, głosić), Veritas (Prawda), Contemplare et contemplata aliis tradere (Przemyśliwać i przemyślane przekazywać innym). Na stronie polskiej prowincji można zakupić okolicznościowe gadżety, na przykład kubek.

*

Zarówno Sejm RP, jak i Episkopat, ogłosiły rok 2017 rokiem św. Brata Alberta. Stracił ojca w wieku lat ośmiu, a matkę sześć lat później. A w powstaniu styczniowym stracił nogę. Aby uniknąć represji carskich przebywał na emigracji, studiując w Paryżu (malarstwo), Gandawie (inżynierię) i Monachium (znów malarstwo). Wrócił do kraju w 1874 po ogłoszeniu amnestii, a w 1880 podjął nagłą decyzję o porzuceniu sztuki i wstąpieniu do jezuitów. Po pół roku, w następstwie kryzysu psychiczno-duchowego, opuścił nowicjat i przez jakiś czas przebywał w zakładzie nerwowo chorych w Kulparkowie koło Lwowa, po czym zamieszkał wraz z bratem na Podolu. Tam powrócił do równowagi psychicznej – i do malarstwa. W 1884 r. przeprowadził się do Krakowa. Pod wpływem kilku spotkań ze skrajnym ubóstwem postanowił poświęcić się pomocy – materialnej i duchowej – ubogim. Z czasem założył wspólnoty zakonne albertynów i albertynek. Jackowi Malczewskiemu, który wyraził wolę wstąpienia do zakonu, powiedział:

Nie przyjmę cię, bo ty, Jacku, jesteś taki esteta, że chcesz pewno w trumnie ładnie wyglądać w kapturze.

*

Do polskich kin wchodzi film Milczenie Martina Scorsesego na podstawie kontrowersyjnej powieści japońskiego pisarza katolickiego Shūsaku Endō o tym samym tytule.

Nie wiem, czy wizja przyszłego raju w zamian za doczesne cierpienie potrafi dzisiaj skutecznie pociągnąć człowieka. Wierzę, że może nią być wizja Boga, który już teraz zdolny jest współcierpieć. I o tym też jest film Scorsesego

– pisał o filmie ks. Andrzej Draguła.

*

19 stycznia 2017 roku w wypadku samochodowym zginął nasz łódzki znajomy, poseł Rafał Wójcikowski. Uczynny i dobry człowiek. Pasjonat i znawca zagadnień demograficznych. Pamiętamy go wciąż, jak kilka lat temu podczas debaty o Tischnerze w restauracji U Milscha prowadził ostre spory z przedstawicielami łódzkiego klubu sympatyków „Tygodnika Powszechnego”. Na spotkanie przy grillu nad Zalewem Sulejowskim przyjechał kiedyś z naręczem kiełbasy od zaprzyjaźnionego rzeźnika z Tomaszowa. Gdy został posłem mówiliśmy z przyjaciółmi, że przynajmniej jeden przyzwoity człowiek zasiądzie w ławach parlamentarnych.

STEFANIA SKWARCZYŃSKA

Kościół wojujący. Rzecz o Jerzym Liebercie.

Oryginał: Stefania Skwarczyńska, „Kościół wojujący”, „Tygodnik Powszechny”, 1947, nr 8.

Karolina Sobieszek

Milczenie świata

1.

To zaskakujące, jak wielu ludzi w mieście boi się ciszy. Włączają telewizory, nastawiają muzykę na cały regulator – słowem, robią wszystko, byleby nie zaznać momentu spokoju. Sami ze sobą i ze swoimi myślami – cóż za koszmarna perspektywa.

Co ciekawsze, podczas rozmów też często wybrzmiewa muzyka. Spokojna kolacja w gronie znajomych nie może się obejść bez spokojnych lub mniej spokojnych melodii w tle. Miły wieczór? Czy może jednak zakamuflowana próba ucieczki przed czymś?

Tylko przed czym?

2.

Od rana do wieczora tylko hałas. Na uczelni – gwar rozmów. W kawiarni dochodzi do tego muzyka albo program informacyjny w tle. Wieczorem, w drodze do domu, jakieś zagubione krzyki upojonych ludzi. Wszystko z różnymi odgłosami miasta na drugim planie: jakiś remont, jakaś budowa nowej ulicy, jakieś wiercenie kabli. Jakieś wszystko.

Czasami człowiek zaczyna sobie z tego zdawać sprawę. Myśli: „odpocząłbym sobie”. Rozciąga się na kanapie i sięga po książkę. A w tle kłótnia sąsiadów. No, cisza to nie jest. Wybrałby się zatem gdzieś, może na wieś.

I to robi. Pakuje walizki i po paru godzinach podróży w samochodzie z głośnym silnikiem, wciąż powtarzając sobie: „już niedługo”, pojawia się na krajeńskiej czy podlaskiej wsi. Płaci gospodarzom agroturystyki gotówką uprzednio naprędce wyciągniętą z bankomatu po drodze.

I jest. Piękna perspektywa wakacji. Człowiek nadrobi książki. Pospaceruje. I w ogóle. Będzie pięknie. Ale idylla trwa godzinę, może dwie. Po jakimś czasie zaczyna brakować. Czego? Sprawdzania powiadomień na telefonie, słodkiej melodii zapuszczonej podczas spotkania towarzyskiego, rozmów ludzi w kawiarni. Wszystkiego.

A potem uświadamia sobie, że tutaj nie ma ciszy. Błogi śpiew ptaków. Akompaniament szumu drzew. Chlapiące jezioro. I klasyczna melodia rozmów ludzkich – gospodarzy, ich sąsiadów, dzieci. Cisza? Ciszy nie ma nigdzie. Jest za to niepokój. Dźwięki, do których nie jest przyzwyczajony.

Powrót do miasta następuje z ulgą. Na rogatkach metropolii ktoś przejeżdża obok niego i krzyczy: „baranie, jak ty kierujesz”. Nasz człowiek się uśmiecha. Wrócił do swojego świata.

3.

Najbardziej ciszy boją się chyba jednak ludzie ze słabym słuchem. Niedosłyszący, będący na granicy między światem hałasu a całkowitą głuchotą. I to oni potrafią najbardziej docenić to błogie uczucie ciszy.

Odkręcam kran w wannie. Woda zaczyna lecieć z głośnym hukiem. Ja w międzyczasie przygotowuję się do kąpieli – zdejmuję ubranie, ściągam frotkę z włosów. I w końcu wyłączam aparaty słuchowe. W ułamku sekundy zapada całkowita cisza. Woda, mimo że leci, nie wydaje z siebie dźwięku. Przesunięty zlew nie protestuje. Skrzypienie szafki jest tylko metaforą dla oczu.

Uwielbiam kąpiele. Chyba też dlatego, że to jeden z niewielu momentów, kiedy w świecie jestem tylko ja. I jestem tylko dla siebie.

Osoby głuche od urodzenia mają czas na polubienie ciszy. Język migowy, w którym akt komunikacji dokonuje się w całkowitym milczeniu, jest najdoskonalszym wyrazem miłości do ich świata. Jest także źródłem wielkiego niepokoju dla mnie. Niepokoju, że kiedyś mój słuch ulegnie takiej degradacji, że nie pozostanie mi nic innego, jak zaakceptować ten język jako mój nowy.

Głusi, czasami zmuszani do słuchania świata poprzez implanty, wolą towarzystwo swoich kolegów. Język migowy nie wymaga powtarzania danego zdania milion razy, aby druga osoba mogła je zrozumieć. Ludzie szybko się denerwują, gdy każdy wyraz trzeba powtarzać. Mało kto ma taką cierpliwość, aby wytrzymać w takiej konwersacji dłużej niż pięć minut. Może dziesięć. A najmniej cierpliwości mają urzędnicy.

Ale życie głuchych zasadniczo nie zmienia się. Głuchota pozostaje na zawsze. Nigdzie się nie wybiera. Wbrew pozorom, to pewien rodzaj ulgi. Niedosłyszący z kolei już u progu swojego życia są stawiani przed dylematem – czy wybiorą świat języka migowego i kultury głuchych, czy jednak spróbują przystosować się do świata normalnego? Dziecko, balansujące od narodzenia między dwoma przestrzeniami, jeszcze nie wie, co by wolało. Jeszcze nie wie, że pierwsza droga to droga, z której nie da się zawrócić. Jeszcze nie wie, że druga droga, usiana kompleksami i najeżona nieżyczliwymi ludźmi, prowadzi prosto do towarzyskiego autyzmu.

Ostatecznego wyboru zawsze dokonują rodzice. I wtedy świat zmienia się na zawsze. Niedosłysząca osoba, która zostanie wysłana do internatu dla osób głuchych, nie będzie taka sama, jak jej rówieśniczka chodząca do zwykłej szkoły podstawowej. Chociaż prawdopodobnie, zanurzywszy się w kulturze głuchych, będzie miała w sobie więcej akceptacji wobec swojej osoby i swojej sytuacji, aniżeli osoba, która w zwykłej podstawówce natknie się na pierwsze problemy. I będzie ich doświadczała całe życie.

Ale ta osoba, gdy dorośnie, powie z radością, że jest wdzięczna rodzicom, że wysłali ją do zwykłej szkoły. Mimo że nigdy nie stanie się całkowicie częścią świata, który wybrali.

4.

Kiedyś poprosiłam koleżankę o przepytanie mnie z angielskiego. Wzięła do ręki podręcznik i przeczytała pierwsze słowo. Nie zrozumiałam, więc poprosiłam o powtórzenie. „Ech, tobie to zawsze trzeba powtarzać” – westchnęła i oddała książkę.

Różne osoby. Różne przestrzenie. Różne konteksty. Multum takich sytuacji.

Ale nie ukrywajmy, że jednak, gdy wyjdę z kąpieli i wysuszę włosy, lubię powrót do słyszalnego świata. Nawet jeśli nie jest perfekcyjny, wolę po stokroć dźwięki niż wieczną ciszę.

Gdzie jest mój świat? Nie wiem. Ale chcę mieć możliwość wyboru.

ms

Notatnik wiedeński

W rozmowie z pisarzem Maciejem Płazą z tego numeru – w której niestety nie brałem udziału, jedynie czytałem – pojawia się motyw zapomnianych powieści, których dziś nikt nie czyta. Wczoraj, oglądając z rodziną żony stary film z rodzinnej uroczystości sprzed lat, pomyślałem, że o ile bardziej jeszcze świat jest pełen filmów i zdjęć, których nikt nie będzie oglądał. I – jeszcze, jeszcze bardziej – wydarzeń, o których nikt nie będzie myślał – a nawet wiedział. Ludzkie „uwiecznianie” jest jednak pewnym mitem – nawet jak się wszystko nagra, zarejestruje, to jeszcze ktoś to musi kiedyś chcieć odtworzyć – i przeżyć. A najlepiej, żeby ktoś nagrał jeszcze moment, w którym te przeszłe wspomnienia są odtwarzane i przeżywane. I tak dalej.

Jest w tym jakiś smutek, ale też pewna poezja: wczoraj wyobraziłem sobie ogromne archiwum pełne płyt w rodzaju tej, którą oglądaliśmy, płyt ze scenami z życia milionów rodzin i jednostek, zapis codziennego trudu i odświętnego piękna ludzkiego życia – a wszystko to zalegające w zapomnianym archiwum, spowite kurzem, albo lepiej – zarośnięte jakimś bluszczem czy mchem. Pociechą – ale pociechą, która nie usuwa ani smutku, ani poezji – jest jednak to, że ludzkie sprawy – „posłowie niestrudzeni” „na międzygwiezdnych polach” – mają swoją własną głębię i jakiś udział, przez Chrystusa, w prawdziwej wieczności, która ma mało wspólnego z horyzontalnym „uwiecznieniem”.

Ale wracając do powieści, których nikt nie czyta. Ja też od dawna noszę w sobie pomysł na jedną z nich. Nie mam za bardzo ani talentu, ani warsztatu, ani – a przynajmniej tak sobie mówię (czy nie wszyscy czujemy się dziś w obowiązku tak mówić?) – czasu, ale mam – właśnie – pomysł. Zacząłem pisać jakieś dwa lata temu, na wakacjach czy feriach, i od tamtej pory udało mi się skończyć parę kilkustronicowych fragmentów, nie połączonych jeszcze do końca w spójny początek. Rzecz będzie się dziać jakoś przed stu laty (ale w rzeczywistości nieco alternatywnej, będącej produktem moich fantazji politycznych), a główny wątek ma stanowić podróż kilkunastoletniego chłopca i jego ojca chrzestnego. Podróż po wsiach, miastach, pałacach, górach. Podróż głównie po Europie Środkowej, w tym naszej kochanej Polsce – ale podróż, w której jest – jak się uda – pewien rozmach, przestrzeń; podróż po świecie (a przy okazji także podróż w historię, w książki, no i może chociaż w jakimś sensie – do Pana Boga). Na razie kolekcjonuję miejsca w głowie: jak gdzieś jesteśmy i zobaczę jakieś szczególne schody, jakąś ścieżkę, wieżę, werandę, to włączam do listy. Na przykład po ostatniej wycieczce po Czechach na pewno na liście będą różne miejsca z Czeskiego Krumlova, Kutnej Hory i Telczu, w tym zwłaszcza pewna waląca się willa zobaczona przy ulicy Hradební w Kutnej Horze. No i muszą być w powieści mecze hokeja na zamarzniętym jeziorze, a najlepiej, gdyby ktoś wpadł do przerębla.

Będzie (a może raczej – niestety – „byłaby”) to już więc z racji tematu co najwyżej powieść dla młodzieży, ale prawda jest niestety taka, że choć w tym roku będę kończył – o zgrozo! – lat 30, nie potrafię sobie wyobrazić, bym mógł napisać cokolwiek innego niż właśnie „powieść dla młodzieży” (jeśli nie „dzieci”). Więcej: wszystko co czytam – nawet jakieś tam w miarę poważne książki, które czasem wpadną mi w ręce – wszystko zdaje mi się „literaturą dla młodzieży”. Jakby przyszłość była wciąż jakoś nieograniczona, otwarta, jakby można się jeszcze do woli zmieniać, formować, „budować” (jak w bildungsromanie) – a książki miały dostarczać pomysłów, jak to robić. A może to jest na odwrót: może takie czytanie jest tylko uciekaniem – ponawianym przy każdej lekturze przez tych 5 minut przed snem, w ramach „relaksu” – od prawdziwej przyszłości, już w dużej mierze zdeterminowanej przez przeszłe wybory i przez bezwładność przyzwyczajeń – w nigdy nie realizowane fantazje? Prawda jest pewnie gdzieś pomiędzy, bo coś tam się zawsze z tych lekturowych inspiracji próbuje wcielić w życie, a o reszcie się tylko marzy; ale i to marzycielstwo nie zawsze pewnie jest złe.

Ale mniejsza o to. W owej powieści będzie też pewien punkt stały, miejsce, w którym podróż się zacznie i w którym się zakończy, i z którym główni bohaterowie będą wymieniać listy. Tym miejscem ma być Opatów, rodzinne miasteczko mojej mamy, pozmieniane trochę według mojej chorej wyobraźni. Na przykład w Opatowie rzeczywiście istnieje pismo o nazwie „Ziemia Opatowska”, kwartalnik poświęcony lokalnej kulturze, ale w mojej historii staje się on czytanym przez wszystkich dwutygodnikiem poświęconym sprawom najrozmaitszym. Jest ta zmieniona „Ziemia” czymś niby – uwaga, to są (niestety) autentyczne fragmenty mojej „powieści”, pisane jakoś przed dwu laty – „wielki i chaotyczny, ale przytulny i gościnny dom, w którym układ pomieszczeń pozostaje zawsze zasadniczo ten sam i w którym ma on swoje ulubione pokoje, ale gdzie nigdy nie wie, co go dokładnie czeka, kogo spotka, o czym usłyszy. «Pokojów» i «pokoików» była w «Ziemi» wielka ilość, były tam różne krótsze i dłuższe stałe rubryki, kąciki z rysunkami i wierszami, powieści w odcinkach, listy. Gazeta nie posiadała jednego redaktora naczelnego i była w zasadzie zlepkiem różnych elementów, nawet pod względem formy, używano bowiem różnych krojów i wielkości pisma. Jako całość prezentowała się jednak fascynująco i co dwa tygodnie wciągała Kacpra [to jeden z dwóch bohaterów głównych, wspomniany wcześniej chłopiec] niczym wir”. Dodam, że jednym z etatowych pracowników pisma będzie „redaktor Saracyn [to częste nazwisko na okołoopatowskich cmentarzach], znany publicysta mieszkający przy opatowskim rynku i przesiadujący całymi dniami w kawiarni Synowskiego, gdzie też pisał swoje artykuły i gdzie można go było, w razie obrazy, zelżyć. Nie słynął on ze szczególnej przeniklliwości myśli i nigdy nie wiadomo było, czy żartuje, czy zupełnie poważnie pisze to, co pisze”.

„Ziemia Opatowska” z mojej „powieści” to oczywiście echo moich i Kamila braterskich marzeń o własnym piśmie (znów zniekształconych nieco przez moją chorą wyobraźnię), które jakoś urzeczywistniają się teraz w postaci „Sumy”. Staraliśmy się wystrzegać „manifestów”, ale mam nadzieję, że brat wybaczy mi tę jego zakamuflowaną namiastkę. Jeśli mam jakieś marzenia odnośnie „Sumy”, to żeby przynajmniej dla kilku osób stała się nawykiem. Dla mnie – „redaktora Saracyna” – jest takim nawykiem niejako z przymusu, ale też nawykiem autentycznie lubianym. Chciałbym tu podziękować tym (w większości naszym przyjaciołom i znajomym), którzy zgodzili się do nas regularnie bądź jednorazowo napisać.

ks

Notatnik łódzki

„Nowy Obywatel”, bardzo poczciwa gazeta, wydał niedawno numer o pracy (skąd się wzięła ta moda, że pisma wydają numery o czymś?). Warto czytać „Nowego Obywatela” i warto myśleć o pracy. Z tej drugiej czynności wynikło mi ostatnie takie spostrzeżenie. Niby pracujemy w dzisiejszych czasach bardzo dużo, ciągle nie mamy czasu, gdzieś się spieszymy, musimy natychmiast odbierać telefony, odpisywać na maile – można wręcz powiedzieć, że praca wypełnia nam większość życia. Ale jednocześnie stawiamy między pracą a życiem prywatnym wyraźną granicę, oddzielamy te dwie sfery z dużą bezwzględnością. I nie ma dziś takich prac (albo jest bardzo mało), w związku z którymi trzeba mieszkać u pracodawcy i niejako całe życie podporządkować wykonywanemu zajęciu. Myślę na przykład o tych wszystkich dawnych służących, kucharzach, ordynansach, bonach. Ale też o adeptach terminujących u kowali, szewców, krawców – a nawet o ich mistrzach kowalstwa, szewstwa, krawiectwa, którzy mieszkali obok warsztatu i praca splatała im się z życiem prywatnym (swoją drogą chyba nie zrozumieliby, co to ostatnie pojęcie oznacza). Niech mnie przeklną marksiści, ale uważam że ten pozorny wyzysk dawnej pracy był bardziej ludzki niż pozorna wolność w pracy dzisiejszej.

Pojechałem pociągiem do Poznania, żeby porozmawiać z Maciejem Płazą. I rozmawialiśmy długie godziny, bo miło rozmawiać długo z miłym człowiekiem. Gadaliśmy nawet w drodze powrotnej na dworzec (tzn. mojej drodze powrotnej, bo nie wiem, czy dla pana Płazy była to droga powrotna, czy raczej grzeczność). Wytłumaczył mi, dlaczego lubi architekturę modernistyczną w teorii, a secesyjne mieszczańskie kamieniczki w praktyce (jest to w ogóle ciekawy punkt wyjścia do myślenia o modernizmie i postmodernizmie). Opowiedział mi również wiele innych ciekawych rzeczy, których nie ma w wywiadzie (dlatego warto przeprowadzać wywiady, a nie tylko czytać). A później był pociąg kursowy ze Szczecina do Bóg-wie-dokąd, w którym zawsze znajdzie się jakieś podpity gostek chcący zdemolować toaletę i panie, które zachowują się tak, jakby całe życie tylko jeździły pociągami i zawsze zagadują żartobliwie konduktorów. Jedna z tych pań (o wieku pisać nie wypada) miała, jak wynikało z opowieści, męża czy amanta w osobie Rosjanina, Iwana. Śmiała się bardzo, powtarzając po kilkakroć, że gdy ten Iwan do niej dzwoni to ona zawsze odbiera i pyta: „co chcesz Putinie”? Takie małżeńskie żarciki. Takie przedziałowe historie.

Wojciech Smarzowski nakręcił film Wołyń. Ponoć strasznie krwawy i strasznie smutny. Moja żona nie lubi drastycznych filmów, więc zapowiedziała mi, że do kina nie pójdziemy. Może to i lepiej. Słyszałem za to, co zrobił ten film z niektórymi, co go oglądali. No więc zrobił na przykład to, że ci niektórzy zostali wojującymi antyukraincami. Że teraz chodzą i mówią jakoby to Ukraina nie zasługiwała na własne państwo, że dobrze im tak z tą Rosją, niech wracają do siebie etc. Wiadomo – głupich nie sieją, sami się rodzą. Ale jest też pytanie o odpowiedzialność kultury. Czy taki Wołyń, choćby najlepszy artystycznie i najwierniejszy faktom, jest kulturą odpowiedzialną?

Brat Piotrek napisał mi rano, że zginął Rafał Wójcikowski. Prawie spadłem z krzesła. A później poczułem duży smutek, jakiego już dawno nie czułem i zrobiło mi się strasznie żal żony Rafała i jego małych córek. Kilkanaście godzin później moja żona urodziła naszego drugiego syna, Franka. I pomyślałem, że kobiety są jednak ogromnie dzielne i silne. I jeszcze to, że rodzina Rafała sobie poradzi. Była czwarta nad ranem, próbowałem zasnąć siedząc obok Kseni na fotelu przyniesionym przez sympatyczne położne. Cieszyłem się i było mi smutno.

Czytelnia

Dla Boba Dylana przełomowy był moment odkrycia piosenki folk. „Zanurzył się w tym po czubek głowy i to go ukształtowało. To jest pewna tradycja opowieści, która mówi o rzeczach ważnych. Opowieści przede wszystkim o złym losie, który dotyka ludzi. O doświadczeniach głęboko egzystencjalnych”.

O piosence folk, o Dylanie i jego Noblu („Powtarzam od 13 października, że gdy Dylan dostał Nobla, to był to spóźniony Nobel dla Homera”), o tłumaczeniu piosenek i tłumaczeniu w ogóle („Jak powiedział kiedyś […] profesor Jerzy Jarniewicz: Anglicy mają tylko jednego Szekspira, a my mamy Szekspira Barańczaka, Sity, Słomczyńskiego, Kamińskiego, Ulricha, Paszkowskiego, Gałczyńskiego, Kasprowicza…”), o zniekształcającym podziale na literaturę wysoką i niską („Mam wrażenie, że ten podział […] to wymysł dziewiętnastowieczny, kiedy burżuazja i mieszczaństwo dzięki rewolucji przemysłowej dochrapało się kasy. […] I to dopiero w XIX wieku pojawiły się koncerty, na których publiczność siedziała w ciemności, a artyści występowali w świetle”) – o tym wszystkim opowiada Andrzejowi Dębowskiemu i Idzie Nowak z magazynu „Kontakt” niezastąpiony Filip Łobodziński – bard, tłumacz, dziennikarz.

Tymczasem lada dzień ma ukazać się płyta Nie potrzebna pogodynka, żeby znać kierunek wiatru z 29 piosenkami Dylana w tłumaczeniu Łobodzińskiego i wykonaniu współtworzonego przezeń zespołu dylan.pl. „Jeśli znają Państwo pojęcie coffee-table book, to nasza płyta jest właśnie czymś takim. Podwójną płytą, której zapewne niewiele osób wysłucha od początku do końca. Ale niech służy Państwu niczym album z malarstwem albo gruba antologia poezji. Do sięgania, do zaglądania, do kosztowania po kawałku” – przeczytane na stronie zespołu słowa tylko zaostrzają apetyt.

„Jest coś dziwacznego w tym, jak zapomniany stał się Gilbert Keith Chesterton. Człowiek uważany w swojej epoce za tytana i podziwiany przez swoich zagorzałych ideowych przeciwników (z których wielu było równocześnie jego przyjaciółmi) jest dziś traktowany w najlepszym wypadku jako ciekawostka. Nawet konserwatyści, zawłaszczając go szerokim gestem dla siebie, zdają się dostrzegać jedynie żarliwego apologetę katolicyzmu i pozostają w niemal zupełnej nieświadomości jego poglądów na historię, politykę, ekonomię, literaturę i stosunki społeczne” – tym mocnym otwarciem rozpoczyna swój znakomity esej o jednym z naszych ulubionych myślicieli Mateusz Tondera, młody krakowski prawnik, muzyk i publicysta. Chesterton okazuje się myślicielem paradoksalnym: zwolennikiem jednocześnie tradycji i rewolucji, przeciwnikiem jednocześnie kapitalizmu i socjalizmu. A oto nasz ulubiony fragment: „Chesterton nieraz przeciwstawiał sobie realne braterstwo ludzi kochających swoje mniejsze i większe ojczyzny dziwnej kaście kosmopolitów, którzy mimo deklaracji o otwartości na wszystkie kultury, rasy i zwyczaje, zwykle czują się dobrze jedynie w towarzystwie podobnych sobie wykorzenionych bogaczy”. Tekst ukazał się na portalu „Jagielloński24”.

W „Nowych Peryferiach” ruszył parę miesięcy temu cykl artykułów pod hasłem Filozofia rolnictwa. Już pierwszy tekst – recenzja głośnej pracy New Peasantries holenderskiego socjologa Jana Douwe van der Ploega – to prawdziwa bomba, a dla osób zainteresowanych wsią – lektura konieczna. Recenzentka, socjolożka Aleksandra Bilewicz (określająca samą siebie słowami: „Trochę postępowa, trochę konserwatywna), zręcznie strzeszcza główne tezy omawianej książki, zwracając uwagę tak na jej mocne, jak i na słabsze strony.

„Chociaż globalny kapitalizm uderzył w tradycyjne społeczności chłopskie, zdaniem van der Ploega możemy obserwować obecnie proces repezantyzacji [sic!] – okazało się bowiem, że to właśnie chłopski sposób gospodarowania jest odporny na kryzysy i pozwala na względną niezależność wobec zmiennych wymagań rynku”. W klasyfikacji autora New Peasantries gospodarstwa „chłopskie” różnią się od „przedsiębiorczych” („farmerskich”) i „kapitalistycznych” innym stosunkiem do przyrody, do czasu i do rynku. „Takie ujęcie [to znaczy nie tylko z punktu widzenia tymczasowej „wydajności”, lecz także odporności na kryzysy w długiej skali] przydałoby się wielu analitykom, którzy przypisują chłopskie przywiązanie do ziemi i konserwatyzm irracjonalnym wyobrażeniom czy emocjonalnemu niedostosowaniu do zmieniającej się rzeczywistości. Tymczasem cechy te czy zachowania należałoby przypisać raczej – owszem, kulturowo ugruntowanej – obliczonej na długie trwanie strategii gospodarowania zasobami i relacji z otoczeniem, ostatecznie, jak pokazuje autor [na przykładzie badanych na przeciągu niemal 30 lat wybranych społeczności w Peru, we Włoszech i w Holandii], skutecznej i adaptacyjnej. To właśnie chłopi, niekoniecznie posługując się innowacyjnymi technologiami, tworzą gospodarkę zrównoważoną, opartą na przetwarzaniu własnych zasobów i poszanowaniu środowiska” – pisze Bilewicz. Chłopi górą!

„Przyszedł od strony tekstu, a nie muzyki, rytmu” – to jeszcze z wywiadu z Filipem Łobodzińskim, o Bobie Dylanie oczywiście. Ale wypowiedź Dylana na temat muzyki innego barda – zmarłego niedawno Leonarda Cohena – pokazuje, jak duże znaczenie tak pierwszy, jak i drugi przywiązywali jednak do melodii: „Gdy ludzie mówią o Leonardzie, zapominają o jego melodiach, które dla mnie są, obok tekstów, jego największym osiągnięciem. Nawet kontrapunkt, który dodaje każdej jego piosence niebiańskiego charakteru i melodyjności. Na ile wiem, nikt we współczesnej muzyce nie zbliża się do niego pod tym względem. Nawet w najprostszej piosence, jak The Law, która zbudowana jest na dwóch podstawowych akordach, są linie kontrapunktu, które są zasadnicze i każdy, kto myślałby o zrobieniu tej piosenki i kochał jej słowa, musiałby zbudować ją wokół linii kontrapunktu. Jego dar czy geniusz polega na jego łączności z muzyją sfer. W piosence Sisters of Mercy, na przykład, wersy należą do czterech głównych linii, które zmieniają się i poruszają w dających się przewidzieć interwałach […], ale melodii nie da się przewidzieć. Piosenka po prostu przychodzi i stwierdza fakt. I później wszystko może się wydarzyć – i się wydarza, a Leonard pozwala, by się wydarzało. Jego ton nie zna wyniosłości ani szyderstwa. On jest twardo stąpającym po ziemi kochankiem, który nie uznaje odmowy. Leonard jest zawsze ponad wszystkim. Sisters of Mercy to, wers po wersie, cztery główne linie, w doskonałym metrum, bez refrenu, drżące z napięcia. Pierwsza linia zaczyna się w kluczu minorowym. Druga idzie od minorowego do majorowego, i wznosi się, i zmienia pod względem melodii i wariacji. Trzecia linia wznosi się jeszcze wyżej – jakby na wyższy stopień – a potem czwarta linia wraca do początku. To jest zdradziecko nietypowy schemat muzyczny, czy ze słowami, czy bez. Ale jest tak subtelny, że słuchacz nie zdaje sobie sprawy, że został właśnie zabrany w muzyczną podróż, i wyrzucony gdzieś po drodze, ze słowami, czy bez”.

Nie jesteśmy pewni, czy dobrze tłumaczymy muzyczne terminy, ale nie możemy się oprzeć temu typowo dylanowskiemu monologowi – w tym przypadku o muzyce kolegi po fachu. A to tylko mały fragment długiego, fascynującego artykułu o Leonardzie Cohenie, który ukazał się w „New Yorkerze” tuż przed jego śmiercią – autorstwa nie Dylana co prawda, ale z wypowiedziami jego i wielu innych. Nie umknęło naszej uwadze, że artykuł ten początkowo nosił tytuł How the Lights Gets In, który następnie – po ukazaniu się ostatniej płyty Cohena – został zmieniony przez redakcję na Leonard Cohen Makes It Darker. Czyż nie w tym napięciu między światłem i ciemnością toczyło się życie zmarłego właśnie wielkiego muzyka? Zainteresowanych jego postacią zachęcamy też do lektury szkicu Kapłan Boga autorstwa Andrzeja Wysockiego z tego numeru „Sumy”.

„Wydaje mi się, że jedną z przyczyn wzrostu nastrojów konserwatywnych w obecnej Polsce, ale także Europie Zachodniej, jest zapotrzebowanie na elitę, która nie składa się z przedstawicieli bohemy i innych królów życia, lecz ludzi posiadających – niezależnie od poglądów – w swojej osobowości pewien rys ascetyczny” – dla tego choćby zdania warto przeczytać, jak zawsze gęsty od prowokujących przemyśleń, artykuł Łukasza Maślanki pt. Elity i masowa edukacja. Receptą na zatracenie elitotwórczej roli uniwersytetu w dobie masowej edukacji jest według Maślanki model francuski, gdzie równolegle do masowych uniwersytetów istnieją elitarne grandes écoles. Artykuł stanowi część numeru „Teologii Politycznej Co Tydzień” pod hasłem Na co nam uniwersytet, w którym znajdziemy także sławny już esej Mateusza Matyszkowicza Śmierć rycerza na uniwersytecie oraz „poradnik” Leopolda Tyrmanda Jak przejść przez uniwersytet, nie straciwszy wiary w życie.

Tematowi uniwersytetu poświęcona jest także 45. teka krakowskich „Pressji” Inny uniwersytet jest możliwy. Autorzy „Pressji” również pochylają się nad problemem kształcenia elit, proponując dla odmiany system kolegialny. Dodatkowo część artykułów – w tym jeden autorstwa naszego redaktora – dotyka kwestii miejsca chrześcijańskiego rozumienia racjonalności w edukacji wyższej i nauce. Tym, którzy szukają nie tylko idei, lecz także konkretnych rozwiązań praktycznych, polecamy tekst Marcina Kędzierskiego, stanowiący zarys projektu reformy edukacji przygotowanego przez zespół, „w którego skład weszły 24 osoby – kobiety i mężczyźni; przedstawiciele nauk humanistycznych, społecznych, przyrodniczych i technicznych; pochodzący z różnych ośrodków akademickich w Polsce i za granicą; profesorowie i młodzi pracownicy nauki; reprezentanci zarówno środowiska akademickiego, jak i środowisk społecznych oraz biznesowych; wreszcie, osoby reprezentujące poglądy bliskie Prawicy RP, jak i partii Razem”.

„Kilka innych powieści [Dickensa] znałem dzięki temu, że mi je czytano – po lunchu, w siódmej klasie, w mojej nowojorskiej prywatnej szkole. Niektórzy opierali głowę o biórko i spali – nikt im nie przeszkadzał. Reszta słuchała. Nasza wychowawczyni, piegowata i siwa kobieta o imieniu Ruth K. Landis, czytała swoim miarowym, cukierkowym głosem najpierw Olivera Twista, a potem Wielkie nadzieje. W momentach kulminacji emocji Miss Landis miała oczy pełne łez, ale nikt z niej szydził. Był to uroczy wstęp do szkolnego popołudnia”.

Potem jednak autor tych słów, David Denby z „New Yorkera”, porzucił Dickensa na pół wieku. Gdy nieśmiało sięgnął znów po jego powieści, odkrył w nich niezrównane poczucie humoru, baśniowość (dowiadujemy się przy okazji, że Dickens przyjaźnił się z Andersenem, który wpadł z wizytą w 1857 i nie chciał wyjechać przez pięć tygodni), miłość do ludzi kryjącą się pod płaszczem ironii, wreszcie groteskowy turpizm – sympatię do zapuszczonych ogrodów, rozpadających się domów, śmierdzących wnętrz – których współczesny realizm może pozazdrościć. Odkrył też na nowo Dickensowską radość pisania, która przekłada się na radość czytania jego powieści.

I wreszcie na koniec autor przekonuje się, że Dickens „działał w innym systemie moralnym. Dla niego cnotami były lojalność, przyzwoitość, współodczuwanie, szczerość – nie autentyczność, pasja miłosna, samospełnienie, wyczyn”.

A jeśli komuś mało rozważań o Dickensie – strona „Chesterton Polska” właśnie „uwolniła” e-book z polskim tłumaczeniem biografii literackiej Dickensa pióra naszego ulubionego G. K. Chestertona.

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Dwuizbowa chata z piecem opalanym drewnem, z kapą gdzie po świniobiciu wisiała słoninka  na pokuszenie; na tym piecu zakwas kipiał w glinianym garncu, a w samym piecu przy sobocie rosło pękate chlebisko… A w tych izbach siedmioro osób, a czasem i więcej przy schadzkach. A schadzki to były nie takie jak dziś, że o polityce tylko ględzi się… Bywało: bab się do izby naschodziło, poopowiadały sobie, pobajdurzyły, a przy okazji robota w rękach się paliła – to pierza nadarły, to naprzędły wełny czy lnu, na drutach porobiły dzieciom odzieży. Bajdurzenie to było nie bez kozery, bo morał płynął z niego jeden – bądź dobrym i pobożnym człowiekiem. Jak w tej bajce opowiedzianej przez Rozalię Ziębę: teścia i ojca nie szanowało jedno babsko z mężem, w korytu jak zwierzokowi jeść dawano, o przyodziewek jego nie dbano, ba! nawet Żydowi starca sprzedano, a ten niczym miłosierny Samarytanin zatroszczył się i zyskał – bo stary na niego majątek przepisał.

A i do męża Rozalii, Antoniego jak chłopów się naschodziło, to bajdurzeniu nie było końca. Bo jak wnuczka Antoniego wspomina: gawędziarz był z niego przedni. Choć niektóre z tych bajek nie były dla dziecków przeznaczone. Bo jak tu opowiadać przy dzieciokach, że parobek Niemcowi łeb urznął jakby przypadkiem, bo Niemiec postu nie uszanował, czy jak Józef wisielcem postanowił być. Tak to sobie opowiadano, a w opowieściach tych często nie tylko Żyd z Niemcem bywał, a i diabelec jakiś, a czasem i sam Jezus, co z krzyża zszedł, by sprawdzić wiarę i miłosierdzie ludzkie.

Jak już Antonii zmęczony był gośćmi czy pracą, smyrgnął do stodółki, gdzie wisiała ikonka Matki Najświętszej i tam oddawał się modlitwie i zaplataniu kapeluszy. Bo dawniej pobożnym być znaczyło – modlić się i swoich nóg nie żałować, by na piechotę na mszę pójść. A swoją wiarę przelewano, jak żelazo gorące w trud jakiś rąk swoich. Antonii Zięba „świątki” rzeźbił – widać taki talent Bóg dał, by na wsi nie zabrakło krzyża w żadnej izbie.

Sielanki nie było: czy to lato czy zima zawsze robota goniła. Do dziś wnuczka Antoniego i Rozalii, pani Zofia wspomina, jak się krowy wyganiało w las o 4 rano, by na 14 być już z powrotem. I to nie był taki sobie spacer, bo pasąc krowy wypadało malin narwać czy jeżyn, grzybów nazbierać… Latem ukrop czy nie, dziadek uczył wiązać powrósła, by snopki dobrze stały, jesienią kiszono kapustę, łuskano groch, a zimą przychodził czas na rąbanie drew… Pracy nie było końca.

Ależ jak pachniał ten czas: skórką spieczonego chleba, ziemniakami wyjętymi prosto z popielnika, zupą zapalanką, żurem. Ach ten żur! Jeden Niemiec posmakował żuru u chłopa i tak się bidok zakochał w nim, że nic tylko „Żur, żur, żur”, byle spamiętać jak się robi i jak się nazywa. W drodze do domu zasnął, konie do kałuży, bo gorąc był, Niemiec się obudził, zobaczył chłopa i mówi: „Zgubiłem w wodzie potrawę i zabaczyłem, jak się zwie” na co chłop rezolutnie my powiada: „Woda zmąciła się jak żur, ale żadnej potrawy w niej nie ma”.

Niemymi świadkami tych czasów zostały rozsiane to tu, to tam, jedna czy dwie chaty z zapomnianym obrazem Świętej Rodziny na ścianie, jakaś malutka „kapliczka” zawieszona na starej lipce. Mamy te kilka bajek, które nam spisał miłośnik twórczości ludowej i słowa tych, którzy pamiętają czasy swojego dzieciństwa. Niestety, czas szybko drałuje – czy nasze dzieci będą jeszcze ciekawe jak to drzewiej bywało?

Sparafrazowane bajki pochodzą ze zbioru „Strachy na smugu” Bolesława Wojewódzkiego. Historie z życia Antoniego i Rozalii Ziębów opowiedziała pani Zofia Jurek z Dęby Opoczyńskiej.

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...‎

Święta już za nami, a ja wciąż nie mogę otrząsnąć się po szale przedświątecznych zakupów. Moją uwagę przykuły, z racji wykonywanej profesji, zabawki medyczne dla dzieci typu „Mały lekarz”, „Mała anatomia człowieka” itp. Przypomniałem sobie w jednej chwili wszystkie seriale w telewizji i zastanowiłem się znowu, dlaczego zawód lekarza wydaje się wielu ludziom tak atrakcyjny? Dlaczego marzeniem niektórych rodziców jest to, żeby ich dziecko zostało lekarzem (oczywiście poza malowniczą perspektywą ominięcia kolejek do specjalisty)?

Pamiętam, jak już na pierwszym roku studiów jeden z wykładowców powiedział nam taką oto rzecz: „jeżeli myślimy, że będąc tutaj chwyciliśmy Pana Boga za nogi, to lepiej szybko się ich puśćmy…”. Przez kolejne lata studiów nabywaliśmy coraz więcej pokory. Sam widok niektórych wykładowców, snujących się korytarzami jak cienie po trzech dobach dyżuru, nie pozostawiał złudzeń na temat naszej „świetlanej” przyszłości. Poznawaliśmy historie z życia wzięte, jak ta o pewnej matce, która przyszła do szpitala wcale nie po to, żeby podziękować za uratowanie kończyny dolnej syna, ale by pozwać szpital za rozcięcie jego markowych spodni podczas operacji. Takie i podobne „anegdoty” miały zaprawić nas w boju, zanim sami zaczniemy grać pierwszoplanowe role.

W dzisiejszych czasach zawód lekarza nie polega wyłącznie na leczeniu ludzi. To także bycie po trochu ekonomistą, prawnikiem, menadżerem, księgowym… Ponadto praca lekarza wyjątkowo często zderza się z brutalną rzeczywistością. Nierzadko sprowadza się do uprawiania medycyny „defensywnej”, tj. zleceniu wykonania wszystkich możliwych badań (często na wyrost), a przy tym na umiejętnym wypełnieniu dokumentacji, aby być przygotowanym na ewentualną sprawę w sądzie. Bywa także podciąganiem wykonywanych procedur pod bardziej opłacalne dla oddziału, np. aby jakoś zwróciła się próba uratowania ręki pacjenta, ponieważ aktualnie… wyżej wyceniona jest amputacja.

Jednak wszystkie te składowe czynią ten zawód niewątpliwie ciekawym. Nigdy nie da się do końca przewidzieć następnego dnia pracy, pomimo stałego harmonogramu dnia. Z jednej strony otwieranie czaszki po raz setny w celu wycięcia fragmentu mózgu po jakimś czasie przestaje kojarzyć się ze scenami rodem z horrorów, a zaczyna być standardową procedurą na zwykłym organie. Z drugiej zaś każdy kolejny dyżur jest inny i nieprzewidywalny. Trudno przewidzieć, co wydarzy się podczas następnego zabiegu, np. czy nie zarażę się wirusem podczas przypadkowego zakłucia igłą. Podobnie nieprzewidywalni bywają pacjenci: ten, który początkowo wydawał się bezproblemowy, nagle wysyła wniosek do sądu. I odwrotnie – ten, którego działań wszyscy się obawiali, okazuje się wyjątkowo uprzejmy.

Sam fakt bycia lekarzem nie oznacza wygranej na loterii – to już nie te czasy. Nie można traktować medycyny jako optymalnego źródła szczęścia i łatwego przepisu na sukces. Zawód jest ciekawy, zmienny, ale zdecydowanie nie dla każdego. Dlatego myślę, że warto pomóc naszym dzieciom odkryć i rozwinąć ich talenty w rozmaitych kierunkach. Bo znacznie bardziej przyda się światu wybitny enolog, niż chirurg, który mdleje na widok krwi…

Piotr Suskiewicz

Rzeczy zwyczajne

Gdy nasza polska ziemia po raz pierwszy od lat porządnie skuta lodem, szczególnie aktualna staje się dyskusja na temat ciepła w naszych domach. Sposobów na jego wytworzenie mamy obecnie wiele, każdy znajduje swoich zwolenników, ale w dyskusji nad ich wadami i zaletami pewne aspekty nie pojawiają się w ogóle. Mam na myśli jeden bardzo konkretny, choć być może zbyt abstrakcyjny, by na poważnie brali go poważni ludzie, a mianowicie zdolność źródła ciepła do zbliżania ludzi do siebie. Rozpatrując pod tym względem najbardziej obecnie rozpowszechniony system centralnego ogrzewania z dużą ilością małych grzejników, wypada on bardzo miernie, lepiej wprawdzie od ogrzewania podłogowego, ale doprawdy bardzo miernie. Trudno byłoby mi wyobrazić sobie, że więcej niż jedna osoba usiądzie przy takim grzejniku, choćby po to, żeby ogrzać ręce. Jeśli już, to każdy przy swoim, być może nawet w osobnych pokojach. Porównajmy teraz obraz, który powstał w naszych głowach z następującym: dom, a w jego centrum jeden wielki piec z trzaskającym w środku ogniem, wokół pieca w szczególnie zimne wieczory zbierają się wszyscy mieszkańcy domu, niekoniecznie uwikłani we wspólne zajęcie, ale mimochodem wspólnie przebywający. Szukający ciepła ognia, a przy okazji znajdujący ciepło drugiego człowieka.

Teoretycznie nie musi to być koniecznie ogień, a jednak on wydaje się szczególnie na miejscu. Niesie w sobie tak wiele znaczeń, tak bardzo dla człowieka naturalnych, że aż trudno uwierzyć jak mało obecny potrafi być w naszym współczesnym życiu. Poza pewną grupą szczęśliwców, którzy posiadają w swoich domach kominek (a przecież też z reguły jako dodatek, z którego nie korzystają na co dzień), zdecydowana większość społeczeństwa musi obchodzić się bez ognia, nawet przy sporządzaniu posiłków. Często decydują o tym względy praktyczne, bo wybierane zamienniki zdają się być mniej wymagające. Komu jeszcze przyszłoby dziś do głowy, że aby podgrzać wodę, musiałby wzniecić ogień pod fajerkami, skoro wystarczy, że wciśnie jeden przycisk. Nie mówiąc już nawet o dźwiganiu opału, rąbaniu drewna czy konieczności dbania o to, aby ogień w piecu nie wygasł. Jeśli uważamy te wszystkie rzeczy jedynie za mozolną pracę, to rzeczywiście nie musimy się dwa razy zastanawiać, kiedy nadarza się okazja, żeby z nich zrezygnować. Idąc niejako za słowami Adolfa Loosa, człowiek oswobodził się dziś ze zbędnej pracy i uzyskał wolność ku temu, aby realizować „szlachetniejsze możliwości życia”. Spójrzmy jednak z perspektywy dość długiego już okresu, kiedy to człowiek jest od wielu uciążliwości oswobodzony i odpowiedzmy sobie uczciwie na pytanie, czymże są owe szlachetniejsze czynności, którym oddajemy się w zamian. Nie chodzi oczywiście o to, abyśmy odrzucali z góry wszystko, co oferuje nam współczesność, ale warto każdorazowo zadać sobie trud rozważenia, z czego jeszcze tak naprawdę rezygnujemy, kiedy wydaje się, że po prostu wybieramy, na przykład – pozostając w pierwotnej tematyce, wygodniejszy i bardziej ekonomiczny system ogrzewania naszego domu.

W mieszkaniu, w którym zaczynamy z żoną nasze wspólne życie, piec nie stoi wprawdzie w samym środku, ale i tak stanowi w pewnym sensie jego centrum. Lubimy się do niego od czasu do czasu przytulić, albo poczytać książkę (czy napisać felieton) siedząc w stojącym nieopodal fotelu. Gdy wracamy po pracy, jedno z nas w nim rozpala. Zrobił się z tego swoisty rytuał, czasami odrobinę irytujący, kiedy wilgotnawe drewno nie chce zająć się ogniem, ale gdy już się uda, do środka zagląda się z przyjemnością. Od czasu do czasu trzeba pójść po worek drewna, zamieść podłogę z trocin, wygarnąć popiół. A jednak to wszystko robi się z jakąś nie do końca zrozumiałą satysfakcją.

Przede wszystkim jednak na zimę przenieśliśmy się z żoną z sypialni do dużego pokoju, w którym stoi piec. Zmniejszyliśmy wprawdzie swoją powierzchnię życiową, ale przecież tylko do wiosny. Przynajmniej zauważymy, że zmieniła się pora roku. Tylko czy ma to jeszcze dzisiaj jakiekolwiek znaczenie?

ms

I tramwaje teraz zmarniały

(książki)

Jest to opowieść z tych niesamowitych – i niesamowicie wciągających, przywodząca na myśl – z rzeczy, które czytałem – życiorysy Józefa Czapskiego (swoją drogą bardzo obecnego w tej książce) i Antoniego Marylskiego. Gdyby komuś nie wystarczyło samo „życie w sztuce, w filozofii, w religii i polityce”, znajdzie w Warszawskim kręgu Dymitra Fiłosofowa również fiolkę z trucizną (zawsze obecną na wypadek nagłej potrzeby), nieco szczęku broni i biel zamarzniętego Bajkału.

Piotr Mitzner jest dla mnie ważny z wielu powodów: jako poeta, jako specjalista od Iwaszkiewiczów i – może przede wszystkim – jako autor Biednego języka, wspaniałych szkiców o kryzysie słowa i literaturze wojennej. Wiedząc, że ostatnio zajmuje się „rosyjskimi śladami w międzywojennej Polsce”, z przerażeniem – przerażeniem czytelnika, który wie, że nie nadąży z czytaniem – rejestrowałem kolejne owoce jego pracowitej działalności badawczo-pisarsko-edytorskiej w nowym temacie. Wreszcie udało mi się przeczytać jeden z nich: zareklamowany powyżej Warszawski krąg…, książkę o przyjaciołach, znajomych i współpracownikach Dymitra Władimirowicza Fiłosofowa (1872-1940) z jego warszawskiego okresu – no i o nim samym. (Pozostałe publikacje Mitznera z tego samego cyklu to monografia klubu dyskusyjnego „Domek w Kołomnie”, napisana wspólnie z Lazarem Fleishmanem książka o Leonie Gomolickim i dwutomowy wybór pism Fiłosofowa w tłumaczeniu na polski).

Powiedzieć o Fiłosofowie „biały emigrant” to znacznie uprościć jego postać, bo choć opuścił Rosję w następstwie rewolucji i w swym sprzeciwie wobec „bolszewizmu” nie szedł na żadne ustępstwa, to ojczyzną, którą kochał i o którą walczył w swojej publicystyce, nie była ani Rosja czerwona, ani biała, lecz jakaś jeszcze inna, trzecia Rosja (przy czym był chyba za bardzo poetą, by dokładnie wiedzieć, czym ta trzecia Rosja będzie). W ogóle jest to książka dla sympatyków trzecich dróg – ale trzecich dróg, które nie są szarym kompromisem między czernią a bielą, lecz złotym środkiem poszukiwanym z ofiarnością godną najwznioślejszego ideału.

Do tego dochodzi złożona osobowość tytułowego bohatera, nieco irytująca, ale bardziej jeszcze – urocza. Nawet jego nieuleczalne malkontenctwo potrafi budzić sympatię, jak na przykład wówczas, gdy każe mu takimi oto słowy narzekać na tramwaje: „Czasami, po wysłuchaniu na przykład Matthäus-Passion Bacha, tak trudno iść w tłumie, szukać płaszcza i czekać na tramwaj. Bach nie ma nic wspólnego z tramwajem, zwłaszcza dzisiejszym, lichym i zatłoczonym. Wszak i tramwaje teraz zmarniały”.

Fiłosofow jest doprawdy postacią godną nie tylko „solidnej biografii” – jak pisze Mitzner we wstępie (czy on sam ma tę biografię w planach?) – lecz także powieści (zresztą już co najmniej raz w powieści zagościł – jako Sergiusz Demidow w Przygodach człowieka myślącego Marii Dąbrowskiej). Czytaniu Warszawskiego kręgu… towarzyszyło mi nieustanne zdziwienie, że „nikt mi o tym wcześniej nie powiedział”: że nikt mi nie powiedział, iż jeden z „filarów” świata literackiego Rosji przedrewolucyjnej żył i działał jako redaktor rosyjskiej prasy emigracyjnej w Polsce przez ponad 20 lat, od 1919 do śmierci „w drugim roku wojny”. Nikt mi nie powiedział jednak także dlatego, że po wojnie, w komunistycznych realiach, wiele rzeczy próbowano zapomnieć. W tym sensie Warszawski krąg… jest pracą niezwykle odkrywczą i prawdziwym wydarzeniem.

Są na jej kartach i inne barwne postaci, w tym – choć raczej na drugim planie – te sławne, jak Piłsudski (z którym Fiłosofow wielokrotnie rozmawiał w cztery oczy) czy Tołstoj (z córką Lwa Nikołajewicza miał swego czasu „przelotny romans” jeden z przyszłych członków warszawskiego kręgu, Aleksander Hiriakow; gdy została aresztowana przez policję polityczną, Hiriakow organizował petycję chłopów z Jasnej Polany i sam pisał do Lenina). No i jest, towarzyszący wciąż opowieści, cień nieodgadnionego Borysa Sawinkowa, polityka, rewolucjonisty, swego czasu – terrorysty, którego postać Mitzner-poeta potrafi celowo „opisać tak, by nie opisać”, i by czytelnik mógł w pełni odczuć słowa Zinaidy Gippius zapisane po śmierci Sawinkowa: „Sawinkow zginął? A może go w ogóle nie było?”.

Książka, wydana – dodajmy – przez „WIĘŹ” (pod wieloma względami – choćby estetyki książek – najlepszą oficynę wydawniczą w Polsce) do spółki z Wydawnictwem Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (wydawnictwem uczelni, na której Mitzner pracuje), jest czymś więcej niż „zbiorem szkiców”. Może to kwestia zmysłu teatralnego autora (w końcu teatrologa z wykształcenia), może jego „słuchu muzycznego” – w każdym razie dłuższe i krótsze eseje, dygresje i „przypowieści”, tłumaczenia artykułów (w tym długiego tekstu Fiłosofowa o Piłsudskim), listów i wierszy składają się na pewną całość – patchworkową, ale nieredukowalną do części składowych. I nawet nieobecność podsumowania dodaje coś do tej kompozycji – zwłaszcza, że Mitzner komentuje tęże nieobecność prowokacyjnym cytatem z historyka Witolda Kuli: „Czy nie ma syntezy? Czy nie ma wniosków? […] Tak – nie ma i nie będzie. W tym jest cel. Książka naukowa powinna być otwarciem, a nie zamknięciem. Jak Podróż sentymentalna Lawrence’a Sterne’a powinna kończyć się między dwoma łóżkami, bez ostatecznej odpowiedzi, czy zostały one zsunięte czy nie”. A skoro jesteśmy w temacie „Książka naukowa powinna być”, to dodajmy na marginesie, że Warszawski krąg… jest wspaniałym przykładem, czym taka książka być powinna, by była jednocześnie książką dla zwykłego czytelnika. W ogóle sposób, w jaki Mitzner prowadzi swój, jak to się dziś mówi, grant – bo wszystkie niedawne publikacje powstają w ramach „projektu badawczego” W poszukiwaniu misji emigracji. Polsko-rosyjskie kontakty literackie 1918-1989 – daje nadzieję, że humanistyka jakoś przetrwa epokę grantów – a może wyjdzie z niej z pewną korzyścią.

Przywoływany przeze mnie na wstępie wcześniejszy zbiór esejów Mitznera pt. Biedny język był według autora (a może wydawcy) o tym, że „język w pewnych sytuacjach jest po prostu bezradny”. Wydaje mi się jednak, że taką tezę można zrozumieć dopiero jako pewien wyjątek od tezy ogólniejszej, o której Biedny język również traktował: że właśnie w obliczu tragedii człowiek bardziej niż kiedykolwiek potrzebuje języka. I stąd literatura wojenna, stąd pisanie – i czytanie – w chwilach najtrudniejszych, w których – wydawałoby się – człowiek powinien skupić się na czynie, na zwierzęcej flight or fight response. Warszawski krąg… dostarcza kolejnych dowodów w tej sprawie. Emigracyjna publicystyka (i nie mniej ważne listopisarstwo) w wydaniu Dymitra Fiłosofowa i jego towarzyszy zdają się być trochę niby modlitwa. A modlitwa nie jest przecież – a w każdym razie nie musi być – ucieczką od aktywności; sama jest w jakimś sensie działaniem, a do tego „przelewa się” (że użyję teologicznego żargonu) w aktywność zewnętrzną. Tak samo życie literackie Rosjan w Polsce po traumie rewolucji – i kolejnych traumach – nie jest eskapizmem, ale normalną ludzką odpowiedzią na zło. Warszawski krąg… to – innymi słowy – opowieść o tym, że „działalność literacka” jest „sama w sobie” wartościowa, zwłaszcza w obliczu tragedii. Że teksty pisane nigdy nie są jedynie o czymś albo po coś – same teksty, albo szerzej: czasopisma jako pewne instytucje skupiające piszących, czytających, dyskutujących – są miejscem, w którym toczy się życie. Brakuje dziś chyba takiego rozumienia czasopism jako instytucji, wspólnot.

Inna rzecz, że nie ma chyba już wielu osób, które studiowałyby różne sprawy dla samego studiowania, tak jak Fiłosofow potrafił na przykład urządzić sobie nagle okres powrotu do książek Rousseau, a potem donosić w liście o wrażeniach z lektury. No i nie ma też może wielu matek, które – jak Hiriakowa – opowiadają małym dzieciom Wojnę i pokój Tołstoja. „Wszak i tramwaje teraz zmarniały”. A może to kwestia szczególnej intensywności intelektualnej Rosjan? „Jeśli gdzieś wyczuwałem, że traktuje się sprawy intelektualne tak, jakby to były sprawy życia i śmierci, to właśnie w Rosji” – te słowa Czapskiego przypomina przecież Mitzner (sam raczej sceptycznie odnoszący się do spekulacji o „duszy rosyjskiej” i jej szczególnych przymiotach).

Choć Fiłosofow pamiętany jest (a i tak przez nielicznych) jako redaktor prasy emigracyjnej, tak naprawdę był przede wszystkim nauczycielem, czy nawet kimś więcej – swego rodzaju „kierownikiem duchowym”. Objawiło się to dość wcześnie. Mitzner wspomina, że okołotrzydziestoletni Fiłosofow pracujący w Bibliotece Publicznej w Petersburgu „przynosił im [tj. czytelnikom] kilka książek więcej, niż zamówili, dobierał bezbłędnie te, które przy okazji mogą się przydać studentowi lub uczonemu”. Ale nauczanie nie ograniczało się tylko do podsuwania literatury. Przede wszystkim były to rady z pogranicza spraw intelektualnych i duchowych. Był przy tym mistrzem surowym, co w książce pokazane jest na przykładzie jego stosunku do rodzeństwa Czapskich, a zwłaszcza biednej Marii, którą nieustannie strofował: że za bardzo „przeżywa”, a w swoim pisarstwie niepotrzebnie porywa się na poezję („zawsze w stylu Rodziewiczówny”) i (pseudo)naukowość, zamiast zrozumieć, że jest „wierzbą” i „gruszki na niej nie wyrosną”, ale „prawdziwa wierzba, dla nas, ludzi północy, jest święta i piękna i związana z dzieciństwem”. Czytając te słowa, człowiek drży, co Fiłosofow myślałby na jego temat.

Fiłosofowowska pedagogika miała jednak chyba zasadniczo pozytywny wpływ na podopiecznych. Leon Gomolicki mówił o „pszczelim żądle”, „żądlącym jadem leczniczym, bolesnym, ale leczniczym”. Mitzner pisze, że Maria Czapska „pisała coraz lepiej, z czasem zdobywając się nawet na dość «gryzące» artykuły; w jednym z nich Jak nie należy pisać o Świętych są wyraźne reminiscencje tekstów Fiłosofowa: Jak należy pisać biografii i Jak nie należy nauczać o kulturze”. Fiłosofow był również – według Mitznera – jednym z wpływów moralnych, które pozwoliły Marii Dąbrowskiej „raczej bez szwanku i z podniesioną głową przejść najgorsze lata powojenne”.

Pisałem na wstępie – aby przykuć uwagę czytelników – że Warszawski krąg… jest opowieścią wciągającą. Rzeczywiście jest, i rzeczywiście jest tu nawet „nieco szczęku broni” – zwłaszcza w rozdziale o Władimirze Brandzie (gdzie Mitzner podaje też jednak taki, z pozoru nieefektowny, szczegół walk: „Czekiści z pobliskiego Żłobina telegrafowali do Lenina, skarżąc się, że brak im nawet roweru i musieli go zarekwirować u aptekarza”). Zasadniczo jednak w książce nie ma żadnej naciąganej sensacji, tylko zwykła niezwykłość ludzkich losów, w której jest miejsce i na historyczne przewroty, i na sprawy mniejszej skali, ale nie mniejszego znaczenia. I tak na przykład wspomniany Brand jest ważny nie tylko dlatego, że walczył za wzniosłą sprawę, ale i jako autor wierszy, i jako lider młodzieży, i jako posiadacz takiej a nie innej jednostkowej osobowości, i – wreszcie – jako człowiek zdolny do dobroci („W 1940 roku dotarł do Warszawy pisarz Aleksandr Kondratiew z żoną i teściową, wysiedlony przez Sowietów ze swego majątku na Wołyniu. Cała trójka znalazła schronienie w maleńkim mieszkaniu zajmowanym przez Branda i jego żonę. W tym czasie poeta odwiedzał umierającego Dymitra Fiłosofowa i opiekował się śmiertelnie chorym Aleksandrem Hiriakowem”). I mimochodem przychodzi myśl, że właśnie dlatego „bolszewizm” był zbrodnią, że nie było w nim miejsca na te różne elementy ludzkiego świata.

Szczególne miejsce zajmują też detektywistyczne rekonstrukcje powojennych losów rosyjskich emigrantów. W ogóle Mitzner posiada dwa komplementarne talenty: do badania spraw, o których nic nie wiadomo, i do selekcji faktów i informacji w sytuacjach, gdy wiadomo wiele; to pierwsze to talent badawczy, to drugie – literacki. A bardzo różnie kończyli Rosjanie z �kręgu: jedni ginęli bez wieści, jak Piotr Aleksiejew, który marzył o Rosji, aż jesienią 1945 „Rosja [sowiecka] przyszła pod dom”, w którym mieszkał. Inni – jak Władimir Michajłow – dokonywali żywota w nędzy i zapomnieniu („nosił rękawiczki wytarte już, choć niegdyś eleganckie”, u rzeźnika zaś „prosił zawsze o «obrzynki za 20 groszy, niezbyt śmierdzące», tłumacząc, że to dla psa. Wszyscy wiedzieli dobrze, że nie miał psa”). Wreszcie jeszcze inni retuszowali życiorysy i czasem nawet publikowali. W książce znajduje się jedna ilustracja – zdjęcie zbiorowe członków redakcji któregoś z emigracyjnych pism znalezione u potomków Antona (Antoniego) Dąbrowskiego, Polaka udzielającego się w prasie rosyjskiej. Opowieść autora o tym, jak dotarł do rodziny zapomnianego publicysty, to jeden z piękniejszych momentów książki.

Jest w tej książce – last but not least – chrześcijaństwo. Chrześcijaninem był sam Fiłosofow, i to chrześcijaninem niewątpliwie głęboko przeżywającym swoją wiarę, choć jednocześnie ironicznie odnoszącym się do tych, którzy byli według niego zbyt „spod znaku krzyża”. Niezwykle ciekawe są uwagi na temat chrześcijaństwa czynione przez Mereżkowskiego: że potrzeba nam nie tyle indywidualnej głębokiej wiary, bo ta w każdej epoce się znajdzie, ale chrześcijaństwa jako „silnego i twórczego czynnika społecznego”. I dalej: „Tragedią Europy współczesnej jest, że religia bez Kościoła egzystować nie może, Kościół zaś z rąk swych wypuścił zagadnienie socjalne i dlatego to zagadnienie, w naszych czasach najważniejsze, jest w rękach szatana. […] tragizm współczesnego człowieka w tym właśnie tkwi, że Kościoły z całą prawdą w nich zawartą przestały tworzyć historię, dlatego między Kościołem a tym człowiekiem współczesnym jest straszna przepaść”. Są też – zawsze obecne u Mitznera – odniesienia do środowiska Lasek.

Wypisałem sobie z Warszawskiego kręgu… mnóstwo cytatów, ale nie zdążę ich już tutaj przywołać. Na koniec więc może tylko jeden. Fiłosofow żywił wyraźną sympatię dla Polski, choć dbał o swój status „obserwatora zewnętrznego” (ale który „obserwator zewnętrzny” tak dobrze zna naszą kulturę, literaturę, no i nagaduje się z Piłsudskim?). Zdarzało mu się też jednak być rozczarowanym krajem nad Wisłą: „Stale czytam wasze gazety i jedna rzecz mnie uderza: nie ma w nich prawie wcale literackich aluzji bądź cytat z literatury, tak jakbyście jej wcale nie mieli – poza jedną cytatą, która za to powtarza się aż do znudzenia: «Nie czas żałować róż, gdy lasy płoną»”.

jp

Świerze warzywo numeru

(czasopismo)

Prasa papierowa kończy się. Pomijając brukowce i magazyny z programami telewizyjnymi, sprzedaż tygodników w Polsce nieczęsto przekracza 120 tysięcy. Ambitniejsze kwartalniki, które mogą pochwalić się nakładem dziesięciotysięcznym, należą do rzadkości. Siedzimy ze smartfonami i próbujemy złożyć w miarę spójną wizję z setek rozproszonych informacji, pobieranych z dziesiątek aplikacji, portali i sieci społecznościowych. I oto nagle, w samym środku tego technologicznego chaosu, następuje wielki powrót. Na scenę wkracza zaginiony od lat gigant. W (pozornie) niewygodnym, dużym formacie, w szacie graficznej przypominającej (z pozoru) zamierzchłe czasy. Błyskawicznie sprzedaje się 50 tysięcy egzemplarzy, po czym następuje dodruk niemal 90 tysięcy. Kwartalnik społeczno-kulturalny przebija „Gościa Niedzielnego” do spółki z „Newsweekiem”, „Do Rzeczy” i „Politykę”.

Co stoi za tak ogromnym sukcesem pierwszego numeru nowego „Przekroju”? Już za czasów PRL-u ówczesny tygodnik był fenomenem i znacząco odbiegał od standardów polskiej prasy. Artykuły propagandowe były w nim rzadkością i na tle całej reszty było widać, że ukazują się tam raczej pro forma. „Przekrój” był jednym z niewielu okien na zachodni świat. Nie ma się co dziwić, że u szczytów swojej popularności osiągał nakłady powyżej 700 tysięcy egzemplarzy (czego dziś jest w stanie dokonać praktycznie tylko „Tele Tydzień” i kilka tabloidów). Do tego należy dodać niezwykle inteligentną kadrę dziennikarską, niepowtarzalną szatę graficzną (Daniel Mróz!) i najważniejszy składnik – lekkość.

Przede wszystkim tej ostatniej boleśnie brakuje współczesnej polskiej prasie. Jest ona najczęściej koszmarnie sieriozna w swoich politycznych wojenkach, w ideologiczno-etycznych bojach. Moralizatorskim pohukiwaniom autorów nurtu postępowego (uzupełnianym rynsztokowym kabareciarstwem) sekunduje święte oburzenie prawicowych bojowników (przetykane równie ciężkawymi żartami na poziomie „Studia Yayo”). I nagle pojawia się pismo, które nie wrzeszczy i nie rechocze, a nawet – to dopiero sztuka! – nie ma ambicji uczestniczenia w krajowych bitwach. Pismo, które odwołuje się, owszem, do tradycji myślenia liberalnego, nieco ironicznego, dystansującego się od wielkich narracji – ale w najlepszym możliwym stylu.

Nowy „Przekrój” to 148 stron, a każda z nich przesiąknięta jest Marianem Eilem, legendarnym założycielem pisma. Choć dziś siedzibą redakcji jest Warszawa, to duch pisma ma wiele wspólnego z Krakowem. A raczej – z tym, co w Krakowie najlepsze. Z artystowską nonszalancją, ale jednocześnie z solidną pracą. Kraków wnosi do nowego „Przekroju” tradycję (oprawa graficzna, teksty i rysunki z archiwum, ogólna atmosfera), Warszawa – nowoczesność, widoczną przede wszystkim w tematyce artykułów (lekki zwrot w stronę tematyki popularnonaukowej i lifestyle’u, lecz na wysokim poziomie), ale też w subtelnym podrasowaniu dawnej szaty graficznej. Ujmujący jest pomysł na leitmotiv w postaci „Warzywa numeru” (którym tym razem jest… ale nie, nie będę psuł zabawy…).

Druga wersja „Przekroju” – wydawana od 2002 do 2011 w Warszawie, a potem do 2013 w Krakowie – nie zachowała niestety najważniejszych zalet, w które wyposażył pismo Eile. Ambicje były wielkie, ale nie udało się. Stopniowo rezygnowano z kolejnych elementów tradycji, ale i to nie pomogło. Brakowało „tego czegoś”, co wyróżniałoby pismo spośród dziesiątek magazynów lifestyle’owych, „miejskich” i kulturalnych.

Tomasz Niewiadomski z zespołem – bazując na duchu Eilego – przywrócił „Przekrojowi” niepowtarzalny charakter. Trudno na razie wyróżnić pojedyncze artykuły czy dziennikarzy, tym bardziej, że dość sporą część zajmują materiały archiwalne. Ale pierwszy numer „Przekroju” to doskonały początek. Polacy potrzebują świeżego powietrza, potrzebują pisma, które będzie tworzyć „społeczny klej” (jak mówi Szymon Hołownia).

Daję redakcji kredyt zaufania, ale czekam też na wyodrębnienie się nowych dziennikarskich indywidualności. Jest przestrzeń do działania. Czekamy na siedemsettysięczny nakład. Czemu nie?

ks

Jak być konserwatystą (w dobrym stylu)

(książki)

Roger Scruton to legenda współczesnej myśli konserwatywnej. Założyciel sławnej Conservative Philosophy Group, od której zaczęły się jego uniwersyteckie problemy i uniwersytecka sława. Na co dzień mieszkaniec farmy w południowej Anglii, gdzie uprawia ogród i piecze chleb. Miłośnik dobrego wina, polowania z nagonką, hodowca koni, organista w swoje parafii.

Roger Scruton napisał kilkadziesiąt książek; głównie o filozofii, ale też o muzyce, architekturze, nawet o pożądaniu. Kilkanaście z nich doczekało się polskiego tłumaczenia. Najnowsza – Jak być konserwatystą – ukazała się w Polsce w 2016 roku.

Nie jest to książka odkrywcza. Bo też, jak zaznacza autor już we wstępie, stanowisko konserwatystów „jest prawdziwe, ale nudne, podczas gdy stanowisko ich oponentów jest ekscytujące, lecz fałszywe”. Trudno przyznać mu rację, bo i nie sposób nazwać tę książkę nudną. Wprost przeciwnie. Jest ona barwną, okraszoną erudycją i solidną intelektualną argumentacją (właściwą chyba tylko Anglosasom) opowieścią niezmiernie porządkującą poglądy na temat spraw społecznych, kwestii politycznych, rzeczy codziennych. I trzeba przyznać, że taki spokojny, rzeczowy wykład przyjmuje się jak coś ożywczego we współczesności pełnej pośpiechu, urwanych zdań, nieporządnych myśli. Fakt, że miałem przyjemność czytać Scrutona w ostatnie dni, w ostatnie godziny starego roku był najlepszym z możliwych – w wymiarze intelektualnym – podsumowaniem i początkiem roku nowego.

Całość skonstruowana jest z kilkunastu esejów poświęconych wybranym pojęciom politologicznym, takim jak nacjonalizm, socjalizm, kapitalizm czy multikulturalizm. Części te mają tytuły zaczynające się od słowa „prawda”, a więc brzmią: „prawda nacjonalizmu”, „prawda multikulturalizmu” etc. Lista dyskutowanych pojęć w połączeniu z konserwatywnym rodowodem Scrutona pozwala domniemywać, że w wielu przypadkach są to tak zwane „tyż prawdy” (żeby nie powiedzieć bardziej po góralsku) – i autor w trakcie wywodu tego dowodzi. Lecz wyjściowe założenie, które przy tym przyjmuje, traktowanie omawianych postaw z dobrą wolą – jest godne szacunku i warto byłoby brać zeń przykład w naszych rodzimych debatach na linii konserwatyzm-nowoczesność. Warto byłoby także podjąć w tychże debatach wiele z tematów, które – jako główne wątki lub w formie dygresji – pojawiają się w książce Scrutona. Wymienię tylko kilka z nich, bo cała lista byłaby nieskończenie długa.

Po pierwsze demokracja, a właściwie jej karykaturalna postać – dyktatura większości. Zdaje mi się, że nie sposób rozmawiać o dzisiejszej rzeczywistości społeczno-politycznej, nie zaczynając od tego problemu. Coraz wyraźniej widać, że potrzebna jest jakaś nowa (stara?) forma systemu politycznego, z mocną pozycją wspólnoty (lecz nie masy) i jednostki (lecz nie egoistycznego indywiduum). Potrzebne jest panaceum na populizm rządów większościowych z medialną nakładką. Scruton pisze o tym tak:

Większość może się mylić; pragnienia większości mogą być zdrożne; siła większości może być niebezpieczna. Jest ktoś ważniejszy od większości, a mianowicie osoba, która się z nią nie zgadza. Musimy tę osobę chronić.

Ostrzeżenie to ma, niestety, swoją aktualność także w polskiej rzeczywistości politycznej.

Po drugie – co także jest aktualne i stanowi współcześnie o kierunku rozwoju Europy – socjalizm i inżynieria społeczna. Scruton nie widzi w nich jakiegoś zła wcielonego, raczej poglądy wychodzące z błędnych założeń, że da się stworzyć „dobre społeczeństwo” przy pomocy zmian legislacyjnych. Zabiegi takie prowadzą – zdaniem filozofa – do absurdów w rodzaju amerykańskiego pomysłu ustawodawczego, żeby zakazać tworzenia Klubów Dżentelmenów (ponieważ takie kluby dyskryminują kobiety), czy multiplikowania organizacji trzeciego sektora, których głównym celem działania jest dowodzenie społeczeństwu, że takie organizacje są mu potrzebne. Jako alternatywę proponuje wspieranie się wiedzą o nas samych, która została nagromadzona przez wieki trwania europejskiej cywilizacji; zdać się na mądrość zbiorową zdeponowaną w podstawowych wspólnotach (w rodzinach, relacjach sąsiedzkich) oraz w kulturze.

Nie oznacza to jednak, że Scruton programowo odrzuca wszelkie poglądy, które proponuje lewica. Ciekawy jest na przykład jego stosunek do ekologii. Mówi wyraźnie, że w tym obszarze „program konserwatywny skaziła ideologia wielkiego biznesu”, podczas gdy właściwe podejście powinno wynikać z „naturalnych pobudek, a mianowicie wspólnego przywiązania do miejsca i zasobów dostarczanych prze to miejsce ludziom, którzy w nim żyją”. Wskazuje przy tym, że dyskusja o ekologii rozgrywa się najczęściej pomiędzy ideologicznym Greenpeacem a przemysłowo-biznesowym lekceważeniem. Jednakże obie strony sporu nie mają w ogóle do czynienia z przyrodą w sensie praktycznym, nie są od niej uzależnione, a więc nie są za nią prawdziwie odpowiedzialne.

Scruton pokazuje także, że można być konserwatystą nie będąc twardogłowym zwolennikiem wolnego rynku. Więcej nawet, pisze, że skrajny gospodarczy liberalizm jest czymś z ducha obcym prawdziwemu konserwatyście, który powinien postulować raczej „model odpowiedzialnego biznesu, w którym małe inicjatywy, odpowiedzialność za swoje działania i lokalne więzi zajmowałyby należne im miejsce”.

Dużą umiejętnością Scrutona jest niewątpliwie stąpanie po cienkiej linie wrażliwych tematów bez porzucania poważnej refleksji nad nimi. Mam tu na myśli na przykład sprawę masowej migracji z krajów arabskich, której filozof się nie sprzeciwia, więcej nawet – uważa za nieuniknioną i potrzebną – ale wskazuje, jak odpowiedzialna jest to sprawa. I dlatego – mówi – powinniśmy nie tylko godzić się na przyjęcia uchodźców przez nasze państwo, lecz także myśleć o nich jak o osobach, które wpuszczamy do własnego domu. Mamy więc prawo ustanowić reguły wzajemnych relacji oraz obowiązek zaopiekować się należycie naszymi gośćmi.

Podobnie rzecz ma się w kwestiach opieki socjalnej. Scruton podkreśla, że nie powinno być czegoś takiego, jak pomoc z zasady czy roszczeniowe oczekiwanie pomocy. Z drugiej strony przyznaje, że „wiarygodny konserwatyzm musi zaproponować sposoby rozciągnięcia korzyści z przynależności społecznej na tych, którym nie udało się ich samodzielnie uzyskać”.

Z tych kilku przytoczonych myśli angielskiego filozofa widać wyraźnie, że jego książka nie jest rzeczą dogmatyczną. I właśnie ten fakt – razem z erudycją autora i szerokim horyzontem intelektualnym – sprawia, że może stanowić ona cenny poradnik, jak być konserwatystą w dobrym stylu.