Szinyei Merse Pál Majális (1873) - Szinyei Merse Pál

„Suma. Pismo społeczno-kulturalne."

AUTORZY

Anna Wojnowska, Aleksandra Katarzyna Maludy, Joanna Nyboe, Stefania Skwarczyńska, Mathilde Suskiewicz, Karolina Sobieszek, Andrzej Bylicki, Maciej Dawid, Umberto Eco, Marek Andrzej Gwoździński, Vincent McNabb OP, Marek Niedużak, Marek Pawluch, Jarema Piekutowski, Szymon Pozimski, Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz, Piotr Suskiewicz.

WYDAWCY, REDAKTORZY

Kamil Suskiewicz, Marcin Suskiewicz.

OPRAWA GRAFICZNA I STRONA INTERNETOWA

Stanisław Puda

ADRES DO KORESPONDENCJI TRADYCYJNEJ

ul. Kaczeńcowa 6B/107, 91-214 Łódź.

ADRES ELEKTRONICZNY

redakcja@pismosuma.pl

OBRAZ Z OKŁADKI
Ivan Aivazovsky

Joanna Nyboe

Czy można żyć na Grenlandii?

Aleksandra Katarzyna Maludy

Babskie historie

Kamil Suskiewicz

Profesor Jacek Brzozowski

(1951-2017)

Kamil Suskiewicz

„Zawsze i wszędzie znajdowałem mniej niżem sobie wyobrażał”. Rzecz o podróżach Sienkiewicza

Jarema Piekutowski

Trzy dni w Wiedniu

Marcin Suskiewicz

Oskarżam epokę wiktoriańską. Cobbett, Chesterton i polityka w służbie ubogim

Kamil Suskiewicz

Miasto o najpiękniejszych nocach i dniach. Opowieść o Kaliszu

Rozmowa numeru

z Wiktorem Marcem, socjologiem i historykiem, o rewolucji 1905 roku i "trwodze mas"

rozmawia Marcin Suskiewicz

Humory

Kronika

Idzie Stare

Teksty nadesłane

ms

Notatnik wiedeński

ks

Notatnik łódzki

Czytelnia

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...

Piotr Suskiewicz

Rzeczy zwyczajne

ms

Zalety tradycji

(książki)

ks

O Szczepanie Twardochu i jego "Królu"

(książki)

ks

Archipelag polskości?

(książki)

Joanna Nyboe

Czy można żyć na Grenlandii?

Grenlandzkie powitanie

Naprawdę poczułam, że zdecydowaliśmy się na przeprowadzkę do Arktyki, kiedy mały przemarznięty Dash 8 wzniósł się w powietrze. Samolot miał swoje najlepsze czasy zdecydowanie za sobą i trząsł niemiłosiernie. Nie zanosiło się też, żeby temperatura wewnątrz miała wzrosnąć. Z niewielkiej wysokości przelotowej można było za to podziwiać niekończące się połacie ośnieżonego lądu. Krajobraz robił wrażenie obcej planety, zachwycał surowością. Siedząc bezpiecznie w samolocie kontemplowałam ogrom lodowatej pustki rozciągającej się pode mną, i jej przyciąganie. Fjord Kangerlussuaq był całkowicie zamarznięty. Przykryte śniegiem góry były pełne majestatu, a świat wyglądał na nietknięty ludzką stopą.

Mieliśmy szczęście. Następnego dnia po naszym przylocie rozpętała się burza śnieżna o, podobno, rzadko spotykanej w tej okolicy sile. Od samego rana widok przesłaniał wirujący śnieg. Sylwetki ludzi walczących z wiatrem nie zachęcały do wyjścia na ulicę. W końcu jednak głód i brak Internetu wygnały nas z domu. Biały świat, widziany przez pomarańczowe gogle, miał kolor jak w blasku oświetlania awaryjnego. Klaustrofobiczny brak widoczności i zatykający usta wiatr utrudniały poruszanie się. Po południu, już po zapadnięciu zmroku, wysiadł prąd. Na szczęście mieliśmy trochę gotówki, żeby kupić coś do jedzenia. Dopiero co przyjechaliśmy, więc szafki świeciły pustkami. Świeczek personel sklepu nie zdołał znaleźć…

Należy jednak oddać Grenlandii sprawiedliwość. Prąd włączono z powrotem po dwóch godzinach. Wszędzie można płacić kartą. W mieszkaniu jest ciepło a w sklepach mamy prawie taki sam wybór produktów, jak w Kopenhadze. Do domu zdołaliśmy wrócić autobusem – nowym, czystym, punktualnym. Nie wiem, jak dalibyśmy sobie radę pieszo.

Wszystkie miasta mają obowiązek posiadania zapasowych generatorów o mocy dostatecznej dla całego miasta i lokalnego przemysłu. Warto dodać, że dłuższy brak prądu oznaczałby też brak wody – rury doprowadzające wodę są bowiem podgrzewane, żeby nie zamarzły.

Mimo że sytuacja została opanowana, mój mąż nie zdołał mnie przekonać, że generalnie jesteśmy bezpieczni, bo taka burza zdarza się raz na kilka lat, a teraz mamy w domu i świeczki, i pełną szafkę jedzenia.

Jak jest na Grenlandii?

Grenlandia to największa wyspa świata, w 80% pokryta lodem. Dystans z przylądka Farvel, leżącego na wysokości Oslo, do północnych krańców wyspy wynosi 2700 kilometrów. Większą część wybrzeża pokrywają góry. Wnętrze pokrywa lądolód, który płynnie przechodzi w lód morski.

Ocieplenie klimatu przyczynia się do topnienia arktycznych lodów. Ich całkowite zniknięcie spowodowałoby podniesienie się poziomu morza o 6-7 metrów. W okolicach biegunów globalne ocieplenie jest znacznie bardziej realne niż w Europie.

Wszystkie osady ludzkie znajdują się na wybrzeżu, ze względu na większą dostępność pożywienia i cieplejszy klimat. Wielu mieszkańców poluje, popularną rozrywką jest też jazda na skuterach śnieżnych oraz – w  Sisimiut i części wyspy na północ od tego miasteczka – psie zaprzęgi. Z reguły tylko spragnieni wrażeń przybysze z Europy dobrowolnie sypiają zimą w namiotach. Pozostali wybierają raczej chatki dla myśliwych, podobne do chatek w Bieszczadach. Większość turystów przylatujących na Grenlandię chce doświadczyć arktycznych warunków i dzikiej przyrody. Nierzeczywisty krajobraz otacza zimowego przybysza od pierwszych chwil. Śnieg i skały. W słoneczny dzień krajobraz wygląda przepięknie. Wokół góry i morze, w czystym powietrzu nawet oddalone łańcuchy górskie wydają się być na wyciągnięcie ręki. Często wieje silny wiatr. Kiedy słońca nie ma, ogrom bieli przytłacza. Świat wygląda wtedy jak czarno-białe zdjęcie. W Arktyce nie ma drzew. Po horyzont tylko góry, skały i uformowany w fantastyczne kształty śnieg. Tutaj, w środkowej Grenlandii, na początku lipca dzień trwa 22 godziny. Ale już teraz, w maju, wieczorem wieszamy w oknach co się da, żeby w ogóle móc zasnąć.

Zimą, gdy tylko zapadnie zmrok, w bezksiężycowe, bezchmurne noce, widać formowanie się zorzy polarnej. Na niebie zaczynają pojawiać się jaśniejsze smugi. Wiadomo wtedy, że warto udać się w miejsce, do którego nie docierają światła miasta. Zorza jest bardzo ruchliwa – pojawia się i znika szybko, przez cały czas zmienia kształty i kolory – od zielonego, poprzez żółto-biały, po czerwony. Nie sposób uchwycić tego bogactwa barw na zdjęciach – na nich zorza polarna zawsze wychodzi zielona!

Noc poza domem

Noc w namiocie da się przeżyć przy 15 stopniach Celsjusza. Namioty stanowią dla miejscowych zabezpieczenie w sytuacji, gdyby nie udało im się dotrzeć do żadnej chatki myśliwskiej. Może się tak zdarzyć zarówno w przypadku złej pogody, jak i awarii skutera śnieżnego. Spanie w namiocie to szansa sprawdzenia własnych reakcji i nauka radzenia sobie w sytuacji, gdy nie ma innego wyjścia, niż noc na śniegu. Podejrzewam, że dla większości czytelników jest to raczej niewyobrażalny pomysł. Dobry śpiwór i ciepła odzież to jednak, jak się przekonałam, wystarczające wyposażenie, aby spać lub leżeć nie czując zimna, szczególnie, jeśli nie zbliżamy się do skrajnej dolnej temperatury z metki śpiwora. Piszę spać lub leżeć, ponieważ, mimo że nie zmarzłam, prawie nie byłam w stanie spać. Świadomość, że niemożliwe jest wystawienie ze śpiwora żadnej części ciała, nawet ust, żeby swobodnie zaczerpnąć powietrza, była dla mnie zbyt dobijająca. Zamiast spać, myślałam tylko o tym, jak bardzo chciałabym zmienić pozycję, napić się wody i swobodnie odetchnąć. Niestety, temperatura na zewnątrz śpiwora nie zachęcała do takich operacji. Jedynym skutkiem mogła być utrata ciepła. Nie byłam w stanie spać spokojnie czując, że dookoła jest tylko lodowata tkanina namiotu, śnieg, lód i ciemność, a od zamarznięcia chroni jedynie przyprawiający o klaustrofobię śpiwór

Igloo używano tradycyjnie w Nunavut w Kanadzie i w Qaanaaq (Thule) w północnej Grenlandii. Rejony te dzieli przesmyk o szerokości 30 kilometrów i znane są historie odwiedzin między dwiema społecznościami. My też postanowiliśmy zbudować igloo. Budowa zajęła nam dwa tygodnie, a nie, jak zakładają optymistyczni fani narciarstwa przełajowego, dwie godziny. Zamiast dziupli do spania uzyskaliśmy jednak budowlę, w której dało się stanąć. Dopiero przy takiej wysokości zdołaliśmy domknąć kopułę. Jest to najtrudniejszy element – płyty śnieżne muszą leżeć poziomo. Suchy śnieg potrzebował też czasu, żeby zamarznąć i usztywnić się. Być może bliżej bieguna panuje większa wilgotność powietrza i wycięte ze śniegu płyty nie rozpadają się na drobne kawałki?

Po wybudowaniu igloo chcieliśmy je oczywiście wypróbować. Po niezbyt przyjemnej nocy w namiocie miałam nadzieję, że igloo okaże się nieco lepszym lokum. I rzeczywiście, miało zdecydowanie więcej uroku – przypominało mały, biały domek. Dawało też nadzieję, że więcej przestrzeni i nieco wyższa temperatura – około 10 stopni wyższa niż na zewnątrz – ułatwi przetrwanie. Niestety, nie dla mnie spokojne noce na śniegu. Tu też byłam w stanie zapaść jedynie w krótki, przerywany sen. Około trzeciej w nocy ostatecznie skusiła nas bliskość domu i wizja ogrzewanej sypialni (mojego męża skusiła być może przede wszystkim wizja miejsca, w którym nie budziłabym go co pół godziny.)

Sisimiut

Miasto, w którym mieszkamy, Sisimiut, to drugie pod względem wielkości miasto na Grenlandi. Znajduje się niedaleko jedynego międzynarodowego lotniska na wyspie, Kangerlussuaq, gdzie lądują wszystkie samoloty z Kopenhagi. Za prawie cały transport lotniczy odpowiadają narodowe linie lotnicze Air Greenland.

Nazwa Sisimiut oznacza „ludzie z lisiej nory”. Pierwsze osady ludzkie na tych terenach powstały około 4000 lat temu. Ziemie te były od wieków siedliskiem wielorybów, a właściwie waleni. Pierwsze kontakty z holenderskimi wielorybnikami datuje się na siedemnasty wiek. Za oficjalną datę powstania Sisimiut uznaje się zaś rok 1756.

Sisimiut leży 40 kilometrów za kołem polarnym i jest najbardziej wysuniętym na północ całorocznym portem Grenlandii. Oznacza to, że nawet zimą można liczyć tu na transport wodny i stosunkowo tanie, i niezawodne dostawy żywności. Żywność kosztuje więcej niż w Kopenhadze, ale ze względu na długą podróż często zbliża się do upływu daty ważności i jest sprzedawana taniej – można więc rozwijać sprawność zbieracza promocji. Wielu, zarówno mieszkańców jak i przyjezdnych, rozwija też umiejętności myśliwskie, a rezultaty ich polowań kupić można codziennie na targu mięsnym.

Pewnego dnia, zgodnie z peerelowską zasadą „jeśli jest kolejka, to znaczy, że jest za czym stać” ustawiliśmy się za grupką podekscytowanych Grenlandczyków. Okazało się, że ktoś upolował morsa. My kupiliśmy tylko mały kawałek, a i tak wzbudziliśmy sensację i otrzymaliśmy wiele rad dotyczących przygotowania mięsa. Człowiek stojący przed nami kupił aż 14 kilogramów! Europejczycy z reguły nie przepadają za daniami z mięsem ssaków morskich, nie wspominając o jedzeniu ich na surowo. Ich tłuszcz nadaje wszystkiemu smak i zapach tranu. Tylko mięso waleni można użyć do przyrządzania steków i smakuje podobnie do wołowiny. Mnie osobiście tranowy smak nie przeszkadza aż tak bardzo. W mięsie niedźwiedzia polarnego, którego mieliśmy okazją skosztować, foczy posmak uznałam nawet za przyjemny dodatek.

Okazja spróbowania niedźwiedziego mięsa nie zdarza się często. Prawo zezwala na zabicie trzech sztuk rocznie, po otrzymaniu zezwolenia. Niestety, zdarzają się też nielegalne polowania. Populację niedźwiedzi szacuje się na 140 osobników.

Jak zmieniała się Grenlandia

Próby kolonizacji podjęto w pierwszej połowie siedemnastego wieku z dość nietypowych powodów. Duńscy misjonarze nie mogli spać, znając legendy o żyjących na Grenlandii wikingach, osadnikach w czasów średniowiecza. Spokoju nie dawała im myśl, że zbłąkane dusze nie słyszały nigdy o reformacji.

Poszukiwania zaginionych Wikingów-katolików trwały prawie sto lat, w końcu trzeba było przyznać się do porażki i skupić się na nawracaniu dostępnych na miejscu Inuitów.

Jednak kolonizacja zmieniła sposób życia Grenlandczyków, na początku powoli, a w czasach powojennych – dramatycznie. Myśliwi i wielorybnicy zaczęli otrzymywać wynagrodzenie za swoją pracę, początkowo poprzez wymianę skór, tłuszczu i kłów na inne dobra, np. broń, później na pieniądze. Około połowy dziewiętnastego wieku rodziny zaczęły spędzać cały rok w tzw. zimowych domach, rezygnując z koczowniczego trybu życia. Zimowe domy budowano z torfu i kamieni, w którym dach zastępowały  skóry.  W czasach koczownictwa latem zdejmowano ten dach, aby zrobić z niego namioty.

Harpuny powoli zamieniano na broń palną, a pojawienie się łodzi i skuterów śnieżnych (w latach sześćdziesiątych) pozwoliło na zwiększenie odległości między osadami i powiększenie terenów łowieckich.

Trzeba tu wspomnieć, że grenlandzkie wynalazki świadczą o perfekcyjnym przystosowaniu do życia w zimnym klimacie (ludzie na całym świecie znają harpun i kajak, ale mało kto słyszał o ulu – półokrągłym nożu do oprawiania zwierząt, czy amaat – damskiej skórzanej kurtce z wielkim kapturem pozwalającym nosić na plecach nawet 2-3 letnie dziecko.) Mimo to, przy braku zasobów takich, jak chociażby drewno do budowy domów (na Grenlandii nie ma lasów, a jedyne źródło drewna to morze), czy ropa naftowa trudno było bez pomocy z zewnątrz podnieść poziom życia powyżej epoki kamienia łupanego.

Do drugiej wojny światowej Dania prowadziła politykę braku interwencji w sposób życia ludności na Grenlandii. Oznaczało to na przykład zakaz używania ropy naftowej do gotowania i ogrzewania oraz zakaz opuszczania kolonii przez Grenlandczyków i odwiedzania jej bez specjalnego zezwolenia. Oprócz ochrony wartości antropologicznych, polityka ta prowadziła do konserwacji biedy i prymitywnych warunków życia, znanych chociażby z historii Anaruka napisanej przez Czesława Centkiewicza. Prawo wyborcze, paszporty, sądownictwo i policja (zamiast absolutnej władzy gubernatora kolonii) pojawiły się dopiero w czasach powojennych jako skutek międzynarodowego nacisku na poprawę warunków życia. Do roku 1909 nie nauczano też języka duńskiego.

Później nadrabiano braki stosując polityką silniejszego. Wiele problemów spowodował program wyrównywania szans edukacyjnych poprzez wywożenie dzieci na pewien czas do Danii. Część dzieci oddano do adopcji duńskim rodzicom. Opowiada o tym film pt. Eksperyment z 2010 roku. Problemy językowe nie zostały jednak rozwiązane do dzisiaj, szczególnie, że wciąż brakuje grenlandzkojęzycznych nauczycieli.

W czasie drugiej wojny światowej Grenlandia zyskała znaczenie strategiczne ze względu na położenie pomiędzy USA i Związkiem Radzieckim oraz zasoby naturalne. Bazy wojskowe w Kangerlussuaq i Narsarsuaqoraz port w Grønnedal służyły jako stacje tranzytowe dla bombowców i statków z zaopatrzeniem. 9 kwietnia 1941 roku, po wkroczeniu Niemców do Danii, gubernator Grenlandii wraz z duńskim ambasadorem scedowali kwestie bezpieczeństwa terytorialnego Grenlandii na Stany Zjednoczone. Wkrótce potem rozpoczęto budowę lotnisk i baz wojskowych.

Drugim czynnikiem o znaczeniu strategicznym było wydobycie kryolitu – krystalicznej soli (fluoroglinianu) sodu pozwalającej na obniżenie temperatury topienia aluminium. W latach czterdziestych, kiedy nie znano jeszcze technologii produkcji syntetycznego kryolitu, kryolit kopalny niezbędny był przy produkcji samolotów i innego sprzętu wojskowego. Kopalnia w Ivittuut miała zasadnicze znaczenie dla uzyskania przewagi technologicznej przez aliantów.

Grenlandia uważana była za teren o znaczeniu strategicznym także podczas zimnej wojny. Ostatnie bazy wojskowe zostały oddane przez Amerykanów dopiero w roku 1992.

Druga wojna światowa nie tylko zwróciła uwagę światowych potęg na Grenlandię, przyniosła także znaczne polepszenie warunków życia i z tym właśnie jest tu przede wszystkim kojarzona. Amerykanie nie byli zainteresowani kontynuowaniem duńskiego izolacjonizmu. Nagle można więc było kupić rzeczy wcześniej niedostępne lub nieznane. Codziennym kontakt z amerykańskimi żołnierzami, ich stylem życia, kulturą i muzyką także wywarł swój wpływ na tutejsze społeczeństwo. Do dziś Grenlandczycy żegnają się słowem „bye”.

Po zakończeniu wojny mowy nie było już o powrocie do poprzednich warunków życia. Rozpoczęto też dyskusję o tym, jak powinny wyglądać relacje grenlandzko-duńskie. Stany Zjednoczone złożyły Królestwu Danii ofertę zakupu Grenlandii za sto milionów dolarów w złocie, a ONZ wysunęło żądanie zmiany statusu wyspy, będącej wciąż duńską kolonią, oraz poprawy warunków życia. W konstytucji z 1952 roku (obecnie obowiązującej) uznano Grenlandię za część Królestwa Danii, na takich samych prawach jak wewnętrzne regiony Danii. Mieszkańcy uzyskali takie same prawa, jak Duńczycy.

Plan uczynienia Grenlandii Danią zaczęto realizować pełną parą. W sposób typowy dla lat sześćdziesiątych, i nie bez wpływu skandynawskiej fascynacji komunizmem, budowano szkoły, fabryki przetwórstwa rybnego, sklepy i szpitale oraz osiedla bloków. Ludzi przesiedlano z małych osad do większych miast, gdzie nie mogli polować, ani w ogóle żyć w sposób, do którego przywykli. Bo jak w bloku naprawić kajak albo oprawić fokę? Drastyczne zmiany w połączeniu z pojawieniem się wolnego handlu i dostępem do alkoholu, przyniosły tragiczne skutki społeczne. Do dziś Grenlandia boryka się z alkoholizmem, dużą ilością samobójstw, przemocą, przemocą seksualną, oraz chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Symbolicznym przykładem polityki powojennej stał się blok P w Nuuk, ogromny budynek liczący sześć kondygnacji i 200 metrów długości. W latach sześćdziesiątych mieszkał w nim 1% mieszkańców Grenlandii.  W 2012 roku został wyburzony jako symbol kolonializmu. Podobno obecnie bloki posiadają pomieszczenia gospodarcze przeznaczone do pracy ze skórami, saniami i kajakami. W piwnicy naszego akademika jest miejsce, gdzie można naprawić sanie bądź skuter śnieżny.

Nasilające się ruchy niepodległościowe doprowadziły ostatecznie, w roku 1979, do pewnej autonomii Grenlandii w ramach Królestwa Danii. Wpływ na to miał zarówno społeczny klimat lat siedemdziesiątych i powstanie pierwszego Grenlandzkiego zespołu rockowego Sumé, jak i wstąpienie Danii do Unii Europejskiej w 1973 roku. Grenlandia, jak Norwegia, nie pogodziła się nigdy ze wspólną polityką rybołówstwa Unii Europejskiej. W 1985 roku została pierwszą i  jednostką terytorialną, która wystąpiła z UE.

Do dziś ekonomia Grenlandii opiera się na połowie ryb i krewetek. Politykom marzy się dochód z turystyki, ale póki co 60% budżetu stanowią duńskie subsydia. Z tego przede wszystkim względu nie zanosi się raczej na pełną niepodległość Grenlandii.

Marzenie o psim zaprzęgu

Psie zaprzęgi nie są już wykorzystywane użytkowo, stanowią jednak popularne hobby.

Dość długo próbowaliśmy znaleźć sposób na skorzystanie z psiego zaprzęgu. Mój mąż, który ma pewne doświadczenie w tym zakresie, twierdził, że przyjechaliśmy z złym momencie. Zimą zaczyna się sezon, każdy chce więc korzystać ze swoich psów. Poza sezonem łatwiej znaleźć osoby, którym można pomóc w karmieniu psów i w zamian jeździć zaprzęgiem, kiedy zacznie się sezon.

Pewnego dnia przyszedł do nas kolega z akademika, i chyba z podziwu dla mojego męża i jego opowieści, sam zapytał, czy nie chcielibyśmy potrenować jego psów. Nie trzeba nam było tego dwa razy powtarzać. Po kilku próbach ujarzmienia zaprzęgu postanowiliśmy wybrać się na dłuższą wycieczkę. Naszym celem była trzydniowa wyprawa w kierunku Kangerlussuaq. Zaprzęg składał się z ośmiu psów, w tym jednego zbyt młodego, by zabierać go ze sobą i jednego nowego, mocno atakowanego przez pozostałe. Szybko zorientowaliśmy się, że właściciele nie poświęcali zbyt dużo czasu treningowi. Psy zaprzęgowe potrzebują zarówno zaprawy siłowej, jak i praktyki we współdziałaniu i rozumieniu poleceń. Nie są to, jak w Europie, zwierzątka domowe. Psy rasy grenlandzki pies zaprzęgowy trzyma się na łańcuchu w wyznaczonych miejscach w mieście lub, częściej, za miastem. Grenlandzkie psy są bardzo wytrzymałe i często po wietrznej nocy budzą się zagrzebane w śniegu po czubek nosa. W przeciwieństwie do psów w innych częściach Arktyki jest to wciąż rasa czysta, a posiadanie psów innych ras jest zabronione w północnej części Grenlandii. Z kolei psów zaprzęgowych nie wolno hodować na południe od Sisimiut. Zdarzyło nam się więc spotkać rodowitych Grenlandczyków zazdroszczących nam przygody z psim zaprzęgiem, której sami nigdy nie doświadczyli.

Sanie i sposób zaprzęgania psów różnią się nie tylko pomiędzy częściami świata, ale także pomiędzy regionami Grenlandii. Konstrukcja sań zależy od tradycji, ukształtowania terenu i opadów śniegu w danym regionie. Sanie z Sisimiut są dość szerokie i masywne, a psy biegną w grupie w kształcie dłoni, uwiązane na linach o prawie równej długości. Sanie są przystosowane do szybkiej jazdy po lodzie morskim. Ciężko się nam jechało w głębokim śniegu, szczególnie, że nasze psy były znacznie bardziej zainteresowane swoimi sprawami niż ciągnięciem sań. Ustalenie hierarchii w stadzie było dla nich zwykle nawet bardziej interesujące niż karmienie.

Pierwszego dnia, pełni dobrych chęci, wyruszyliśmy zaopatrzeni w rzeczy do spania, psią karmę i zamrożoną żywność dla nas. Było zimno i szaro, a wszyscy pozostali mieszkańcy Sisimiut wylegli na jezioro, żeby zobaczyć początek biegu narciarskiego Arctic Circle Race. Miałam na sobie wszystkie moje swetry – w liczbie trzech – oraz najcieplejszą kurtkę, jaką dało się kupić w Łodzi. Mimo to myśl o siedzeniu na saniach przy -20 stopniach nie napawała optymizmem. Myśl o biegu przy saniach dla rozgrzewki także nie była zbyt pociągająca z uwagi na wietrzną pogodę i zachmurzone niebo, które szybko wprowadza w stan apatii. Otoczona sięgającą po horyzont bielą śniegu i szarością nieba popadam po pewnym czasie w senny letarg. Zamiast robić kolejne kroki, wolałabym położyć się i zamknąć na chwilę oczy.

Póki co przygotowywaliśmy się do podróży. Zapakowaliśmy nasz dobytek na sanie i przykryliśmy skórą piżmowołu. Razem z nami i bagażem sanie ważyły około 140 kilogramów. Wcześniej jeździliśmy wyłącznie bez bagażu. Ponieważ w momencie zaprzęgania do sań stado może się wreszcie obwąchać i porównać siły, przy ruszaniu panuje zawsze duży bałagan. Psa, któremu pozostałe nie dawały żyć, brałam z reguły na sanie, żeby zapobiec krwawej jatce i w ogóle ruszyć z miejsca. Mój mąż stał z tyłu sań i próbował skłonić zaprzęg do biegu.

Mimo że bagaż stanowił tylko jedną trzecią ciężaru, psy nie były zachwycone. Co chwilę zatrzymywały się i patrzyły do tyłu z wyrzutem. Nie bardzo chciały zrozumieć, że bagaż nie zejdzie z sań i nie wejdzie sam na żadne wzniesienie, jak często robić muszą pasażerowie. Dopiero zjazd z wzniesienia skłonił je do szybszego biegu. Wtedy z kolei ja miałam śmierć w oczach. Zamiast na płaskich saniach siedziałam bez trzymanki na pędzącej w dół, nierównej konstrukcji o wysokości około pół metra. Entuzjazm zaprzęgu nie trwał jednak długo. W pewnym momencie strajk zdarzał się co sto metrów. Osoba z tyłu sań, a często także ta siedząca na saniach, musiała popychać je do przodu, by zachęcić psy do biegu. W pewnym momencie zaprzęg po prostu położył się w śniegu i odmówił dalszej współpracy, a i my mieliśmy już serdecznie dosyć przenikającego odzież i mrożącego twarz wiatru. Wizja zbliżającego się łańcucha wzniesień, na które musielibyśmy w jakiś sposób wciągnąć sanie, przekonała nas do powrotu i przemyślenia strategii działania.

Dzień drugi przyniósł nowe nadzieje. Świeciło słońce, a my obniżyliśmy poprzeczkę. W tutejszym klimacie słoneczny dzień znaczy bardzo wiele. Mimo niskiej temperatury słońce grzeje zewnętrzne warstwy odzieży i pozwala zachować ducha. Wybraliśmy też bardziej płaski teren. Dopiero od połowy drogi trzeba było biec pod górę. Przy wspinaczce ciężar dwóch osób był za duży dla psów, szłam więc przed saniami, zachęcając zaprzęg do biegu za mną. Przy pięknej pogodzie dojechaliśmy do chatki zwanej, ze względu na kształt, UFO. Chatka znajduje się na szczycie niewysokiej góry i jest częstym celem wycieczek, zarówno na saniach, jak i na skuterach śnieżnych. Ze szczytu góry podziwiać można fjord i surowy, górski krajobraz. Fjord w zestawieniu z małym statkiem kosmicznym robi niezapomniane wrażenie.

Po krótkim odpoczynku zaczęliśmy zjeżdżać na dół. Jak wiadomo, łatwiej jest biec w dół niż pod górę, szczególnie, kiedy myśli się o pełnej misce czekającej przy budzie. Bez żadnych problemów wróciliśmy więc z powrotem i po nakarmieniu psów, i sklarowaniu sań także udaliśmy się na obiad. Na szczęście nasz kolega nie karmi swoich psów mrożoną foką, więc ludzie nie odsuwali się od nas na ulicy. Całą fokę kupić można bardzo tanio, niestety smród foczego tłuszczu jest nieusuwalny i unosi się zarówno dookoła psów, jak i odzieży oraz obuwia.

Wycieczki psim zaprzęgiem zachwyciły mnie. Piękno krajobrazu, oglądanego powoli, w ciszy, nie da się porównać z jazdą na skuterze śnieżnym. Doszliśmy do wniosku, że jazda psim zaprzęgiem przypomina żeglarstwo. W jednym i drugim sporcie jest spokojna elegancja i zgoda na to, że rzeczy dzieją się powoli. Oba te zajęcia zmuszają też do zaakceptowania sił natury i współpracy z nimi. To z kolei wymaga cierpliwości i umiejętności. Przypomina nam także, że nie jesteśmy panami świata. Europejczykom na Grenlandii bywa naprawdę trudno zaakceptować, że zwykła podróż z miasta do miasta może się bardzo przeciągnąć ze względu na pogodę. Grenlandczycy przyjmują to ze stoickim spokojem. Co więcej, wyżej niż awans i współzawodnictwo cenią sobie rodzinę, dobre relacje z innymi i dobre polowanie.

Muszę powiedzieć, że zaprzyjaźniliśmy się z naszym psim zaprzęgiem: pełnym energii Mattim, wiecznie pogryzionym, lecz pełnym godności Thorem i gryzącym szelki leniem Baldurem. Teraz, kiedy ulice zamieniły się w potoki, trudno jechać gdzieś psim zaprzęgiem, ale chyba niedługo zgłosimy się na ochotnika do karmienia psów.

Poza utartym szlakiem

Mieszkając na Grenlandii, chcieliśmy zobaczyć więcej, niż tylko najbliższą okolicę. Miejsca, które zdecydowaliśmy się odwiedzić w ferie wielkanocne, budziły jednak duże zdziwienie, zarówno wśród Europejczyków, jak i wśród tubylców.

Zarówno Paamiut, jak i Arsuk, miały zgodnie z planem być modelowymi miastami. Nadzieje te oparte były na pojawieniu się dorsza u wybrzeży. Dzięki połowom dorsza Arsuk, wioska w południowo-zachodniej Grenlandii, stał się najbogatszym miejscem w Królestwie Danii. Niestety, ławice dorsza zniknęły równie nagle, jak się pojawiły. Aktualnie, po kilkuset metrach dróg nie jeździ już żaden samochód, a w miejscowej szkole uczy się łącznie kilkunastu uczniów. Wioska liczy obecnie około siedemdziesięciu mieszkańców i wyludnia się. Jedyne połączenie ze światem to przypływający raz w tygodniu prom Sarfaq Ittuk. Na Grenlandii nie ma połączeń lądowych między miastami, toteż poruszać można się jedynie samolotem, łodzią lub własnym skuterem śnieżnym. Obecnie prom nie podpływa nawet do kei w Arsuk. Aby dostać się na brzeg trzeba przesiąść się do małej motorówki. Doświadczenie to daje wyobrażenie o byciu ewakuowanym ze statku. Szczególnie przy złej pogodzie i w nocy musi to robić dramatyczne wrażenie. Do Arsuk docierają czasem turyści zainteresowani opuszczoną kopalnią kryolitu w Ivittuut i pozostałą po niej opuszczoną wioską. Latem trafiają się też turyści piesi.

Paamiut z kolei został zaplanowany jako drugie pod względem wielkości miasto Grenlandii. Utrzymanie zapewniać miało z kolei przetwórstwo dorsza, zbudowano więc port, fabryki i osiedle bloków, którego nie powstydziłby się były Związek Radziecki. Niestety, obecnie jest to miasto, z którego wszyscy wyjeżdżają, a rozmiary budynków użyteczności publicznej przekraczają znacznie potrzeby pozostałych tu mieszkańców. Pod względem atmosfery Paamiut trochę przypomina Łódź. Mieszkańców cechuje czarny humor i brak oczekiwań. Opuszczone budynki stwarzają okazję do poszukiwań skarbów z poprzedniej epoki, doskonale zachowanych w lodzie i śniegu. My na przykład przywieźliśmy stamtąd harcerską chorągiew z lat siedemdziesiątych, zupełnie niezapleśniałą. Większość ludzi wyemigrowała stąd lub zamierza wyemigrować do stolicy. Turyści budzą głębokie zdziwienie i stanowią rzadką rozrywkę dla mieszkańców. W Paamiut można jednak zjeść obiad w tajsko-grenlandzkiej kafejce (waleń w zielonym sosie curry) i kupić hipsterski t-shirt z kodem pocztowym miasta.

Oba opisane miejsca są piękne, chociaż ich krajobraz jest zupełnie różny. W Paamiut podziwiać można przede wszystkim górzysty brzeg morski i archipelag. Nie sposób oderwać wzroku od mniejszych i większych wysp, skał i kawałków lodu w różnych odcieniach niebieskiego. Im bardziej lód nasiąka wodą, tym bardziej staje się szafirowy. W pewnym oddaleniu od brzegu znajduje się wrak kutra, który dodaje okolicy industrialnego czaru. Myślę, że zwiedzenie całego półwyspu, na którym miasto się znajduje, zajęłoby kilka dni i ani przez moment takiej podróży nie można byłoby narzekać na widoki. Nam jednak nie było to dane z powodu kilkudniowej śnieżycy.

Przeżyliśmy za to chorobę morską na promie kolebiącym się na Morzu Labradorskim w czasie burzy śnieżnej w drodze do Arsuk. Uwierzyłam, że doświadczenie Arktyki może pozostawić niezatarty ślad. Nawet dziś, mimo postępu techniki, oświetlenia statku i wysokich standardów bezpieczeństwa, można sobie wyobrazić, jak musieli się czuć pierwsi żeglarze w Arktyce.

Arsuk położone jest na zboczach górskich. Z każdego chyba domu widać zatokę, a w południowej części wioski także wejście do fjordu, wraz z pozostałościami po porcie rybackim. Wynajęcie domu jest jedyną opcją noclegu pod dachem – dwie trzecie domów stoi opuszczone, a mieszkańcy chętnie zarobią trochę grosza. Burza śnieżna zrobiła nam uprzejmość i dała kilka godzin słońca w ciągu dnia, jedynego, który mogliśmy spędzić w Arsuk. Niestety, częstotliwość kursowania promu, który pływa tam i z powrotem wzdłuż zachodniego brzegu Grenlandii, nie pozwala na zbytnią dowolność w planowaniu wycieczek.

Podróż Sarfaq Ittuk sama w sobie warta jest uwagi. Pod wieloma względami rejs przypomina podróż rosyjskim pociągiem. Podczas wielogodzinnych lub kilkudniowych rejsów wzdłuż wybrzeża cały dzień można spędzić wyglądając przez bulaj i podziwiając góry, wyspy i skały. Pilnie wyglądaliśmy zachwalanej przez przewodnik wyspy w kształcie twarzy Charlesa de Gaulle’a u wybrzeży Arsuk. Istotnie, wyspa bardzo przypomina ludzką twarz z dużym nosem. Rejs z Sisimiut na północy do Qaqortoq na południu trwa trzy dni.

W przeciwieństwie do większości turystów, nie chcieliśmy oglądać typowych atrakcji. Turysta, jeśli nie wykupił zorganizowanej wyprawy survivalowej, wybiera zazwyczaj Ilulissat, gdzie za rogatkami miasta pływają góry lodowe. Przez całe nasze ferie zastanawialiśmy się, co innego zrobić może turysta niezorganizowany, uzależniony od drogiego i nieelastycznego transportu. Klimat jest wymagający i marzący o samodzielnej ekspedycji polarnej z reguły szybko zderzają się z realiami. Bardzo trudno jest też uzyskać potrzebne informacje nie będąc na miejscu, szczególnie, jeśli nie mówi się po duńsku. Zdaję sobie też sprawę, że przy wysokich kosztach podróży ludzie chcieliby mieć poczucie, że widzieli coś naprawdę wyjątkowego, a ich czas został dobrze wykorzystany. Nie wiem więc, jak Grenlandia powinna zachęcać turystów do odwiedzania mniejszych miejscowości. To, że wszędzie jest przepięknie, zdaje się nie wystarczać.

Subiektywnie

Mam nadzieję, że dzięki mojej opowieści Grenlandia stała się czymś więcej niż odpychającą krainą skutą lodem. Wielu znajomych wciąż wzdryga się z zimna i obrzydzenia na myśl o niej. Chciałabym przekazać, że jest to miejsce piękne, w którym nie trzeba marznąć. Jest to też normalny kraj, który zupełnie już nie przypomina świata z historii o Anaruku, napisanej zresztą osiemdziesiąt lat temu. Oprócz niesamowitej przyrody ma on do zaoferowania nieco inne wartości i bardziej ludzkie tempo życia. Mam też nadzieję, że niedługo rzuci rękawicę przybranej matce Danii.

To nie koniec

Latem wybieramy się do Qaanaaq, miasta na północy, którego duńska nazwa Thule nawiązuje do mitycznego północnego krańca świata, gdzie żyją jednorożce. Nie liczę na spotkanie z jednorożcem, ale podobno pojedynczych rogów dostarczają liczne narwale…

Zorza polarna, widok zza mojego domu

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Sisimiut, widok z kościoła na port

Aleksandra Katarzyna Maludy

Babskie historie

Historię należy traktować poważnie. Starożytni mawiali, że jest nauczycielką życia, a czasy nowożytne, zdarzało się, „twórczo” wykorzystywały jej potencjał do manipulowania obywatelami. Czasem robiono to umiejętnie, czasem operowano historią jak kłonicą na wiejskim weselu. Ale zawsze skutki były istotne społecznie. Historia jest więc poważną matroną ferującą wyroki o istotności czy sensowności ludzkich poczynań, albo groźnym narzędziem w rękach władców.

Jednak ukryć się nie da, że znaleźć w niej można także rzeczy błahe. Na przykład plotki, śmiesznostki, drobiazgi, które nie miały wpływu na wielkie procesy społeczne, nie zmieniły biegu rzeczy, a jednak sprawiają, że obraz minionych dni nabiera żywych rumieńców. Spośród nich najmocniej ubarwiają przeszłe dzieje – różne babskie historie.

Kiedy spoglądamy wstecz, na przykład na początek XV wieku, to widzimy wielką bitwę, którą stoczyły połączone wojska polskie i litewskie z wojskami państwa zakonu krzyżackiego wzmocnionymi przez szukających przygód i chwały w zwalczaniu pogaństwa rycerzy europejskich. Widzimy dyplomatyczne starcia między Polakami a Zakonem, trzech papieży, z których Jan XXIII bliżej się w tę awanturę wplątywał, myśl i tragedię Jana Husa. To wszystko oczywiście z polonocentrycznego punktu widzenia; ale przy takim pozostańmy. Spraw ważnych jest tutaj aż nadto wiele. A w ich cieniu rozgrywały się rzeczy, które nie zmieniły biegu historii, rzeczy mniejszej wagi, a może całkowicie nieistotne, ale barwne. Jakie?

Na przykład pewien opat klasztoru benedyktynów w prowincji Salzburg, Martin z Liebitz, który w młodości studiował między innymi w Krakowie napisał, że wśród żaków krakowskich znalazła się też ukryta w chłopięcym przebraniu dziewczyna – Nawojka. Sprawa z perspektywy wieków błaha, pewnie była przyczyną skandalu, bo zdemaskowana dziewczyna stanęła przed sądem biskupim, a resztę życia spędziła w klasztorze. Ale historia ta wzbudza do dziś zainteresowanie, bo znaleźli się tacy, którym chciało się przekopać przez archiwa Akademii Krakowskiej z tego okresu w poszukiwaniu jej śladów. Nawojka ukrywała się  najprawdopodobniej pod imionami Andrzeja z Gniezna i była córką rektora szkoły parafialnej, albo Jakuba z Dobrzynia i była córką burmistrza tego miasta.

Nawojka żyje w legendzie do dziś, a jej osoba wiązana jest z zaginionym „Modlitewnikiem Nawojki” pochodzącym z końca XV wieku. Oryginał tego zabytku zaginął, ale ślad po nim pozostał, bo wydany został przez Jana Baptystę Mottego w 1823 roku, a wydanie to zawiera faksymile litograficzne pierwszych czterdzieści ośmiu stron modlitewnika. Imię Nawojka (Natalia) powtarza się tam wielokrotnie.

Nawojka nie przetarła dróg innym kobietom marzącym o kształceniu się, choć z całą pewnością takich było wiele. Dość będzie wspomnieć o Heloizie, opatce Argentuil i klasztoru Parakleta, która młodości pobierała nauki u słynnego średniowiecznego filozofa Piotra Abelarda, od czego rozpoczął się jeden z największych romansów, jakie zna ludzkość.

Inna średniowieczna kobieta, Katarzyna ze Sieny, zasłużyła sobie nawet na tytuł doktora Kościoła. Jest to niezwykłe, bo była analfabetką. Swoje najważniejsze dzieło, Dialog o Opatrzności Bożej podyktowała w mistycznym natchnieniu. Dyktowała także wiele listów do luminarzy ówczesnego świata: papieży, biskupów, monarchów. Niezwykła musiała być inteligencja tej kobiety, że jej interwencje (a interweniowała np. w sprawie powrotu papieża z Awinionu do Rzymu) były skuteczne. Ale tu dotykamy już spraw ważnych, więc wycofując się rakiem z tematyki podręczników historii, nadmieńmy jeszcze o innej intelektualistce tamtych czasów, Hildegardzie z Bingen. Chciałoby się o niej powiedzieć, że to człowiek renesansu, bo, choć żyła w głębokim średniowieczu, była mistyczką, kompozytorką, autorką księgi medycznej, uzdrowicielką, reformatorką religijną.

Ani nasza Nawojka, ani Katarzyna ze Sieny, czy przeorysza Hildegarda nie utorowały kobietom  drogi do wykształcenia. Pierwsze z nich na uniwersytetach pojawiły się (w sposób legalny) dopiero pod koniec XIX wieku.

Kobiety początku XV wieku mało miały szans na przedostanie się na karty podręczników historii, nawet, jeśli były księżniczkami. Gdyby Henryk Sienkiewicz nie uczynił Aleksandry Olgierówny, ukochanej siostry Władysława Jagiełły, jedną z bohaterek swoich Krzyżaków, pewnie zostałaby ona zupełnie zapomniana. Była wszak tylko narzędziem do załatwienia politycznych problemów, z jakimi zmagał się król na początku swojego panowania. Jednym z tych problemów był książę płocki Siemowit IV, a raczej jego nieprzeciętna ambicja. Odziedziczył on swoje księstwo na rok przed śmiercią Ludwika Węgierskiego, która to śmierć  zrodziła wśród możnowładców wielkopolskich i kujawskich pomysł, aby wybrać na króla kogoś z dynastii Piastów. Myśl tym bardziej paląca, że Ludwik pozostawił po sobie jedynie córki, i to starsza z nich musiałaby, w myśl ustaleń panów Małopolski, zająć tron Polski. Dla wielu było to trudne do zaakceptowania, bo kandydatka na polską królową, Maria, była już żoną Zygmunta Luksemburskiego, nie dosyć, że Niemca, to jeszcze kolekcjonera różnych tronów, i człowieka, z którym Polska nieraz w późniejszych latach miała kłopoty.

W tej sytuacji szanse na zdobycie krakowskiego tronu przez księcia płockiego z dynastii Piastów były może nie wielkie, ale dosyć istotne. Kto wie, co by było, gdyby nie to, że w sprawy wtrąciła się wdowa po Ludwiku, Elżbieta Bośniacka, i przysłała do Polski swoją młodszą córkę Jadwigę, z którą, jak wiadomo, ożenił się Jagiełło.

Ambicje Siemowita zostały jednak rozbudzone i trzeba było coś z nimi zrobić. Czy księciu płockiemu wystarczyło to, że zostanie królewskim szwagrem, czy też swoje zrobiła uroda Aleksandry – tego pewnie już żaden historyk nie dociecze. Dość, że udało się za jej sprawą załatwić problem delikatny, który jednak mógł mieć niebezpieczne następstwa. Czy księżna Aleksandra była w tym stadle szczęśliwa? Pewne jest tylko, że kochali się z księciem Siemowitem  często i efektywnie, o czym świadczy gromadka trzynaściorga dzieci.

Za to wiemy na pewno, że nieszczęśliwa w małżeństwie była najstarsza córka tej pary Jadwiga Mazowiecka, którą wydano za mąż za możnowładcę węgierskiego, Jana z Gary. Suche fakty źle o niej świadczą. Jadwiga miała kochanka, zabiła własnego męża, a córkę nakłaniała do nierządu. Jak to możliwe, żeby panienka z dobrego domu popełniła tak straszne czyny? A może kryje się za tym jakaś tragedia tej kobiety, o której milczy historia?

Milczy, więc niczego się od niej nie dowiemy. Miejmy nadzieję, że los najstarszej córki nie złamał serca księżnej Aleksandry (skandal wybuchł w rok po jej śmierci), a z innych córek była bardziej zadowolona. Największą karierę zrobiła Cymbarka, która wyszła za mąż za Ernesta Żelaznego z dynastii Habsburgów, rodzonego brata Wilhelma Uprzejmego, niefortunnego narzeczonego Jadwigi Andegawenki. Cymbarka miała chyba więcej szczęścia, bo do historii przeszła jako ta, której urodzie należą się hołdy. Łączyła urodę z niezwykłą siłą fizyczną. Opowiadano o niej, że gołą pięścią łamała podkowy, wyciskała olej z orzechów i wbijała gwoździe. Jeśli szczęście małżeńskie mierzyć ilością dzieci, to Cymbarka także odniosła tu sukces, rodząc dziewięcioro potomków i dając początek jednej z ważniejszych linii Habsburgów. Doprawdy nie wiadomo, czym się naraziła swojemu praprawnukowi Ottonowi von Habsburgowi żyjącemu w XX i XXI wieku, który oskarżył ją, że to od niej pochodzi słynna „habsburska warga”.

Opowiadając o babskich historiach pierwszej połowy XV wieku nie sposób nie wspomnieć także o żonach Jagiełły. Los i dokonania pierwszej z nich są powszechnie znane, a szacunek i rola, jaką odegrała, każą ją ustawiać obok takich wybitnych kobiet średniowiecza, jak wspomniane już (choć znacznie starsze) Katarzyna ze Sieny, czy Hildegarda z Bingen. Ale o następnych żonach niewiele wiemy.

Z Anną Cylejską ożenił się Jagiełło podobno namawiany przez Jadwigę, kiedy wiedziała już, że jej dni są policzone. Była ona wnuczką Kazimierza Wielkiego i jako ta, w której żyłach płynęła krew Piastów, mogła wzmocnić prawa Jagiełły do polskiego tronu. Biedulka nie była chyba zbyt urodziwa, a w każdym razie nie spodobała się królowi, który aż osiem miesięcy kazał jej czekać na ślub. Plotki dworskie głosiły, że Anna zdradzała Jagiełłę, ale żadne źródło historyczne nie mówi, czy to była z jej strony zemsta za to przedślubne upokorzenie, czy rozpaczliwa próba zmuszenia Jagiełły, by docenił jej kobiecość.

Za to żadne względy polityczne nie stały za trzecim małżeństwem króla. Wkrótce po śmierci Anny Jagiełło ożenił się, ku rozpaczy wielu wielmożów, z Elżbietą z Pilczy Granowską. W chwili ślubu Elżbieta była już trzykrotną wdową (a może to insynuacje nielubiącego jej Długosza?) i miała czterdzieści pięć lat, co w tamtych czasach było wiekiem bardzo zaawansowanym. Jagiełło znał ją już od wielu lat, bo Elżbieta była przyjaciółką jego siostry Aleksandry. Wiele razy też w jej burzliwym życiu udzielał jej pomocy. Czy miłość do niej wybuchła nagle po śmierci królowej Anny, czy też tliła się już w jego sercu od dawna? Pewnie nigdy się nie dowiemy. Jeśli nawet król kochał ją już wcześniej, to śladów po tym nie ma na rozplotkowanym wawelskim dworze.

Elżbieta nie zyskała uznania panów krakowskich. Podobno błagali króla, by się z nią nie żenił. Ustąpili dopiero wtedy, kiedy Jagiełło kategorycznie powiedział, że woli się wyrzec tronu niż jej. Była chyba bardzo piękna, bo kiedy po dwustu latach otworzono jej grób, a szczątki przeniesiono w nieznane miejsce, by zrobić miejsce dla Stefana Batorego, obecny przy tym historyk Marcin Bielski zanotował: „z kości znać jeszcze było, że ta białogłowa była subtelna i cudna”. Nie wiem, czy istnieje drugi przypadek w historii ludzkości, by kobieta zrobiła wrażenie na mężczyźnie, będąc już tylko szkieletem w dwieście lat po swojej śmierci.

Co łączy te wszystkie babskie historie? Są materią (te i jeszcze parę innych, niebabskich), z której utkana została akcja mojej książki pt. Podwójne życie Nawojki, świeżo wydanej przez Oficynę Wydawniczą Rytm.

Kamil Suskiewicz

Profesor Jacek Brzozowski

(1951-2017)

W wysokiej auli dawnego gmachu łódzkiej polonistyki prowadził wykłady z romantyzmu. Stał na podwyższeniu, przed nim stos książek na pulpicie, w ręku mikrofon – podobny w tej roli wielu innym wykładowcom. Jednak gdy zaczynał mówić – dajmy na to o Antonim Malczewskim lub o szczegółach odkrytych w Panu Tadeuszu – zdawało się, że cały ten belferski entourage przestaje istnieć. Że przenosimy się gdzieś indziej, w inne krainy, w inne czasy, że wchodzimy – wszyscy słuchający wykładu – w świat Beniowskiego, Gustawa-Konrada, dalekich ukraińskich stepów z Zamku kaniowskiego. Profesor się zapalał, mówił z rosnącym przejęciem – tak właśnie, jakby to, w jaki sposób interpretować drobne wiersze Słowackiego było sprawą życia i śmierci. Jednocześnie każdy z nas miał wrażenie, że spojrzenie profesora jest skierowane właśnie na niego, pojedynczego studenta, że to jemu właśnie profesor chce dać klucz do wielkiej romantycznej literatury. Jeśli kiedykolwiek wyobrażałem sobie Mickiewicza podczas wykładów paryskich – to miał on dla mnie zawsze oblicze profesora Brzozowskiego.

Na seminariach zapalał się podobnie, choć jakby inaczej. Bo były to spotkania bardziej prywatne, w mniejszym, zazwyczaj kilkuosobowym gronie. Rozmawialiśmy o wybranych książkach (szczególnie pamiętam gorącą dyskusję o Morfinie Szczepana Twardocha) lub o fragmentach prac dyplomowych, które wcześniej profesorowi przesyłaliśmy. Jedne i drugie – to znaczy prawdziwą literaturę i nasze studenckie wytwory – traktował z równą powagą. Komentował szczerze i otwarcie, ale nigdy z poczuciem wyższości, zawsze z podziwu godną wyrozumiałością dla naszych intelektualnych płycizn.

Literatura nie miała dla niego granic czasowych, ani gatunkowych. Rozmawialiśmy więc zarówno o poezji (także najnowszej), o wielkich dziełach romantycznych, o prozie powojennej, w końcu o książkach biograficznych, wspomnieniowych, krytycznoliterackich. W każdej umiał wyszukać coś godnego uwagi. U pisarzy nie znosił hipokryzji i pustej moralistyki. Obdarzony był bowiem jakimś niezwykłym zmysłem moralnym, który organizował jego myślenie tak o literaturze, jak i o sprawach publicznych. O tych ostatnich rozmawialiśmy dużo i często. Różniliśmy się w wielu ocenach, ale to nie przeszkadzało w dyskusji, ponieważ profesor – trzymając się swoich przekonań – potrafił zawsze zachować elegancję i umiar. Dziś, z perspektywy kilku lat, widzę także, jak wiele poglądów profesora Brzozowskiego wynikało z jego długiego, głębokiego namysłu i obserwacji. Z pewnym zawstydzeniem myślę, w jak wielu sprawach musiałbym (chciałbym!) mu dziś przyznać rację.

Ubierał się na czarno. Skórzane buty, czarne dżinsowe spodnie, golf lub czarna koszula, a na wierzchu obszerny czarny polar lub – w wyjątkowo uroczystych dniach – marynarka. Przypominał w tym, znów, Mickiewicza z jego schludnym i skromnym, choć trochę nieporządnym ubiorem. Gdy szedł schodami na trzecie piętro (gdzie Katedra Romantyzmu), smukły, wysoki, z długim, rozwianym, idealnie białym włosem i takąż brodę – sprawiał wrażenie niedostępnego. Jakby przychodził z innego, trochę lepszego, jaśniejszego świata. Jakby kroczył ponad tym szarym kurzem codzienności. Jakby, będąc tutaj, był równolegle – mówiąc za Słowackim – „sternikiem duchami napełnionej łodzi”.

Rzeczywistość, w której przyszło mu nawigować, ten przedziwny twór, jakim jest XXI-wieczny uniwersytet – przyjmował z wyrozumiałością, z pobłażliwością i z humorem. Po przeniesieniu polonistyki do nowego gmachu, mówił – pół żartem, pół serio – że gmach ów przypomina mu trochę Lidla, a trochę szpital, a pokój jego (rzeczywiście bardzo wąski i ciemny) podobny jest nieco do schowka na szczotki. Lecz takie przyziemne sprawy w żadnym razie nie mogły popchnąć profesora w jakąś płaczliwą konserwatywną nostalgię – po zbyt szerokich wodach pływał jego duch. Lubił też profesor czasami żart bardziej rubaszny, barokowy (przykłady może jednak pominę) – ale i tu żartował raczej z siebie, niż z innych. Bo miał do siebie dystans, na jaki stać prawdziwie wielkich ludzi.

Natomiast innych traktował zawsze z uwagą. Najmniejsze sprawy jego uczniów zasługiwały na to, by się nimi zająć – pamiętam, jak krzyczał kiedyś na panie z dziekanatu, które, powołując się na jakieś procedury, nie chciały dopuścić jednego ze studentów do wcześniejszej obrony. Profesor był bowiem wrogiem głupich procedur i prymatu USOS-a nad myśleniem i ludzką wrażliwością. Będąc doskonałym edytorem, autorem książek historycznoliterackich, recenzentem prac habilitacyjnych i doktorskich, w końcu wykładowcą – musiał mieć mnóstwo zajęć i obowiązków. Nie przeszkadzało mu to jednak służyć studentom (i nie tylko) pomocą, zawsze gdy tego potrzebowali. Zeszłej jesieni – nie będąc już dawno jego studentem – wysłałem profesorowi długi artykuł wspomnieniowy o Zofii Trojanowiczowej. Po godzinie – a był to środek nocy – dostałem wiadomość zwrotną ze zredagowanym i poprawionym tekstem.

W niedzielę dowiedziałem się, że profesor nie żyje. Wydało mi się to niemożliwe – tacy ludzie, sądziłem dotąd, żyją przecież wiecznie, bo bez nich świat nie wiedziałby, co robić. A później przyszły mi na myśl słowa ze znanego wiersza; i to profesor tymi słowami do mnie mówił:

Żyłem z wami – cierpiałem i płakałem z wami.
Nigdy mi, kto szlachetny, nie był obojętny.
Dziś was rzucam i dalej idę w cień – z duchami –
A jak gdyby tu szczęście było – idę smętny.

Nie wiem, jak to jest z tym szczęściem, Drogi Panie Profesorze. Ale bez Pana będzie go tutaj jeszcze mniej.

Kamil Suskiewicz

„Zawsze i wszędzie znajdowałem mniej niżem sobie wyobrażał”. Rzecz o podróżach Sienkiewicza

Rok Sienkiewiczowski minął, a ja nic o szanownym jubilacie nie napisałem, chociaż bardzo chciałem napisać. I to nie z lenistwa nawet, które zawsze tyle najlepszych zamiarów niweczy; gdyby nie ono, byłoby się już z pewnością wielkim człowiekiem (starszy brat Gombrowicza, Jerzy pisał w listach do Witolda, że ma dużo świetnych pomysłów na książki, tylko za każdym razem, jak siada do pisania, zaczyna się robić bardzo senny). Tym razem chodziło jednak o coś innego – a mianowicie o wątpliwość. Im więcej bowiem Sienkiewicza i o Sienkiewiczu czytam, tym mniej mam przed oczami jakiś obraz spójny, zrozumiały – zarówno dzieła, jak i osoby.

Bo z jednej strony są przecież niezwykłe stronice powieści, od których trudno się oderwać. Trylogia, Quo Vadis, Krzyżacy. Znamy je wszyscy, nawet ci, co nie czytali, bo w jakimś stopniu – czy chcemy tego, czy nie – jesteśmy z nich jako wspólnota zbudowani. Językowo, wyobrażeniowo, aksjologicznie. Są także przenikliwe rozpoznania zawarte w Bez Dogmatu czy Rodzinie Połanieckich – obserwacje ludzkiej natury, zjawisk społecznych, filozoficznych problemów (choćby doskonała postać profesora Waskowskiego z Połanieckich). W tym wszystkim Sienkiewicz jest wielki i tej jego wielkości nie trzeba dowodzić, bo nawet gorąca polemika, którą zapoczątkował Stanisław Brzozowski (a później podejmowało wielu, na czele z Gombrowiczem), nawet ona jest dowodem doniosłości Sienkiewicza – wszak po zapalczywości ataków poznać można siłę przeciwnika.

Ale jest też drugi Sienkiewicz. Jakoś małostkowy i pomniejszony. Nieprzekonywający uczestnik inicjatyw społecznych i patriotycznych (mam świadomość całej jego działalności społecznej i charytatywnej, ale jakoś bardziej trafia do mnie jedna mała rola Lechonia podczas sprowadzenia do Polski prochów Słowackiego, niż wszystkie te komitety i organizacje do spraw rozmaitych pomników, w których Sienkiewicz występował). Skupiony na sobie, swoich finansach, dolegliwościach, dokonaniach; trochę egotyk. W końcu autor szeregu płaskich dość opinii na przeróżne tematy, uwag niekiedy wstydliwie wręcz niewrażliwych – których zachowało się (niestety) całkiem sporo, bo i figura je wypowiadająca była nie byle jaka, więc każde słowo z jej ust spijano niczym proroctwo i skrzętnie odnotowywano w pamiętnikach, wspomnieniach, listach.

Mam tu na myśli między innymi cały stosunek Sienkiewicza do literatury polskiej mu współczesnej, której nie znał wcale a krytykował chętnie. Tę słynną „ruję i poróbstwo” albo taki na przykład sąd z listu do Jadwigi Janczewskiej: „jeśli weźmiesz tak zwane nasze romanse obyczajowe – to prawdę mówiąc dobrego nic nie ma” – sąd, dodajmy, sformułowany kilka lat po wydaniu Lalki. Także oczytanie w Słowackim czy Mickiewiczu służyło Sienkiewiczowi raczej jako epistolarny sztafaż i materiał do tworzenia konceptów – aniżeli rzecz, z którą gotów byłby prowadzić poważny dialog.

Myślę również o takich relacjach, jak ta z Bukaresztu: „Cyganów bardzo dużo. Czarne to, kudłate i brudne jak wszędzie” – nie wystawiających najlepszego świadectwa komuś, kto ma być przenikliwym i wrażliwym obserwatorem rzeczywistości. Ta perspektywa kolonialna (w złym tego słowa znaczeniu) towarzyszy Sienkiewiczowi zbyt często i uniemożliwia wielokrotnie spostrzeżenie tego, co leży pod warstwą własnych uprzedzeń i stereotypów.

Są więc różne oblicza Sienkiewicza. Gigant powieści i małostkowy krytyk, kosmopolita i narodowiec, przenikliwy filozof i płaski polemista. Jak zatem o nim myśleć? Jak o nim pisać? Można oczywiście potraktować rzecz banalnie, mówiąc o nieprzystawalności marnego życiorysu do wielkiego dzieła lub o antynomii wpisanej w każdą twórczą osobowość. Ale czy to pozwala nam cokolwiek zrozumieć? Wydaje mi się, że o wiele za mało niuansujemy biografie naszych – zwłaszcza największych – pisarzy. Ustawiamy ich na postumentach albo odsądzamy od czci i wiary. Chcemy ich widzieć tak, jak widzimy zazwyczaj bohaterów literackich – jako reprezentantów pewnego typu, pewnej tendencji. Tak jest łatwiej. Tylko, że człowiek to nie tendencja ani typ. Wolałbym więc widzieć Sienkiewicza w jego różnych postaciach, niechby i sprzecznych ze sobą. Bez jednego, spójnego wizerunku. W wielu obrazach. Migawkowo. Tak jest uczciwiej.

Skąd jednak brać te obrazy? Współczesna nauka o literaturze (a w szczególności jej psychoanalityczne nurty) kazałaby zwrócić się ku jej ulubionym wielkim kategoriom: jakimś kompleksom, traumom, podświadomościom czy transgresjom. Ale ja nie wierzę w psychoanalizę i chyba też nie bardzo wierzę w wielkie kategorie. Nie to, żebym negował ich doniosłość albo różne przemiany, które czynią. Wydaje mi się jednak, że dużo więcej mówią o nas sytuacje bliższe zwykłemu życiu, że więcej widać nas w różnych emanacjach naszej codzienności: w stosunku do spraw rodzinnych, do problemów finansowych, do własnego zawodu czy spotykanych ludzi. I znowu, nie chciałbym jakoś nadmiernie prozaizować życia – zwłaszcza życia twórców, artystów. Sprowadzać, go do mieszczańskiej zapobiegliwości. Ucinać wszelkie wzloty ducha, nieprzespane noce, przefilozofowane wieczory. Myślę jedynie, że w tym zakresie – próbując analizować takowe wzloty – zdani jesteśmy głównie na domysły; i interpretacyjnie wychodzą z tego w konsekwencji rzeczy prześmieszne. Tymczasem w nurcie życia powszedniego, w świetle dziennym – po prostu widać więcej. Jednocześnie mam świadomość, że są to zawsze obrazy cząstkowe, odłamki obrazów, migawki – nie pretendujące w żadnym razie do miana pełnego przedstawienia. Tak samo postrzegam moje poniższe rozważania o podróżach pisarza.

***

A tak, o podróżach, albowiem emanacją codzienności Sienkiewicza – tak sądzę i postaram się to pokazać – jest podróż lub, należałoby może powiedzieć, kategoria podróży, gdyż podróż kojarzy nam się z wycieczką, zawiera w sobie jakiś pierwiastek jednorazowości, wyjazdu i powrotu, określonego w czasie bycia poza domem, który to dom jest z kolei miejscem stałym, punktem odniesienia. Tymczasem tu, w biografii Sienkiewicza, mamy do czynienia raczej z odwróceniem tej zależności, to trwanie w podróży jest czymś stałym, przedzielanym od czasu do czasu przyjazdami (bo nie powrotami!) do domu (lub raczej różnych domów). Ale o tym za chwilę.

Wypadałoby bowiem zacząć od podróży ważnych, a takich odbył Sienkiewicz bodaj cztery. Pierwszą, najdłuższą, bo rozciągniętą na lata 1876-1878 – przez Anglię do Ameryki. Była to zresztą podróż szczególna, nieprzypominająca żadnego z późniejszych wyjazdów. Młody kawaler, początkujący dziennikarz i pisarz wyrusza, by przeżyć swoją życiową przygodę. Jedzie w nieznane. Razem z kilkuosobową kompanią, której przewodzi Karol Chłapowski, a właściwie jego żona, słynna aktorka Helena Modrzejewska (niebawem zrobi karierę również w Ameryce). Udają się do Kalifornii. Będą gospodarować na dzierżawionej farmie w miasteczku Anaheim (niedaleko Los Angeles), założonym w 1857 roku przez niemieckich emigrantów. Hodowla bydła, uprawa drzew pomarańczowych, myśliwskie wycieczki w góry – stają się codziennością pisarza. Do Polski śle listy, które natychmiast publikuje „Gazeta Polska”, jeszcze przed wyjazdem Sienkiewicza podpisawszy z nim umowę na cały cykl takiej odcinkowej korespondencji. W listach młody pisarz przedstawia zdarzenia faktyczne, a więcej jeszcze zmyślone, o jakichś spotkaniach z Indianami, polowaniach na bawoły w stepach Wyomingu i tym podobnych egzotycznych cudach. Jeździ też trochę po Ameryce, pomieszkuje w San Francisco u starego szlachciury, kapitana Piotrkowskiego (z którego ulepi później postać pana Zagłoby), tamże ogląda i recenzuje spektakularne estradowe sukcesy Modrzejewskiej: „w miarę jak artystka mówiła, głowy pochylały się naprzód, jakby w mimowolnym hołdzie, twarze traciły codzienny swój businessowy ostry wyraz, a zimna ciekawość zmieniała się w pełne sympatycznego uczucia zajęcie”. Odwiedza Góry Skaliste i kopalnie srebra w Virginia City, w której dostrzega „nowy dowód potęgi człowieka”. W ogóle jest pod wielkim wrażeniem amerykańskiej energii, witalności i szeregu innych zalet:

Amerykanie są tak dzielni ludzie, tyle mający lojalności, prawości i cnót prawie niepojętych u nas, że przyzwyczaiwszy się do ich szorstkości, niepodobna się po prostu w nich nie rozkochać, a zarazem nie dojść do wcale nie egzaltowanego przekonania, jak nasza Europa się zestarzała, spodlała, zniewieściała i wyrodziła.

Są jednak i gorsze momenty. Niewprawnym i nieznającym kalifornijskiego klimatu farmerom gospodarowanie idzie jak po grudzie; kończą się też pieniądze Chłapowskiego. Sienkiewicz choruje i po raz kolejny zakotwicza na długie tygodnie w San Francisco; pije ciepłe mleko i słucha gawęd Piotrowskiego, który ostatecznie pożycza mu dolary na powrót do Europy.

Lecz bilans tej podróży – ten ludzki, nie finansowy – pozostaje dodatni. Sienkiewicz zakosztował wolnego życia, w towarzystwie nietuzinkowych kompanów (wśród których trzeba by wspomnieć jeszcze karykaturzystę Lucjana Paprockiego czy Juliana Horaina, publicystę i trochę literata, projektodawcę „polskiego okręgu autonomicznego w Kalifornii”). Przeżył pierwszą niepoważną miłość (do jakiejś córki hiszpańskich kolonistów). Zyskał trochę sławy Listami z Ameryki i napisał kilka – również docenionych, ale później – opowiadanek. I stworzył sobie jakieś wyobrażenie o przyszłym życiu.

Wierzy – pisze Józef Szczublewski w książce „Sienkiewicz. Żywot pisarza” – że w Ameryce zaczął swą podróż naokoło świata i że na zawsze pokochał Kalifornię. Zamierza w Europie zarobić na dalszą drogę, potem przez Afrykę, Indie, Australię – śląc z podróży nowe Listy – wrócić do Kalifornii. Przez dwa lata nauczył się opisywać świat lepiej niż inni. Uwierzył w siebie. Teraz marzy mu się coś więcej.

Rzeczy potoczyły się nieco inaczej. Ale w tym lapidarnym podsumowaniu stanu świadomości pisarza na odjezdnym z Ameryki – rysują się przynajmniej dwie ważne determinanty późniejszej jego biografii. Podróże i, nierozerwanie z nimi związane, pisanie.

***

A potoczyło się inaczej, ponieważ Sienkiewicz się zakochał. W 1881 poślubił Marię z Szetkiewiczów. „Mieszkanie z gustem urządził przy ulicy Chmielnej, żonie na meble wybrał atłas koloru zwiędłych liści, myśli o napisaniu powieści: Kronika szczęścia”. W tymże roku podejmuje stałą pracę, zostaje redaktorem naczelnym dziennika „Słowo”, którego zadaniem – jak pisze w liście do Kraszewskiego – „będzie krzewienie zdrowego postępu na gruncie poszanowania tradycji i wiary narodu”. Uważa się za najszczęśliwszego małżonka i dodaje: „z początkiem lata [1882] spodziewam się zostać równie szczęśliwym papą. Życzę sobie córki, więc będzie pewno syn”. Był syn, Henryk Józef. Rok później córka, Jadwiga. A w 1885 roku Maria umiera. I świat się rozpada.

Ten krótki przecież, bo zaledwie czteroletni, rodzinny okres Sienkiewicza ma dla całej jego biografii znaczenie – jak sądzę – fundamentalne. I definiuje jakoś późniejszego pisarza-podróżnika. Dlaczego? Wtedy to bowiem, po nieredukowalnej amerykańskiej przygodzie (w duchu „młodość miał piękną, niespokojną”), dochodzi do głosu inna, w pewnym stopniu przeciwstawna – potrzeba Sienkiewicza. Potrzeba zakorzenienia, potrzeba domu. I ten dom się wtedy w życiu pisarza pojawia po raz pierwszy (bo w dzieciństwie też go wiele nie zaznał): „Dom bez Mańci jest pod psem. Mogę siedzieć i pisać przy moim biurku, gdy wiem, że ona jest w swoim czwartym pokoju. Inaczej on za nic”. On, który kiedyś rzucił wszystko, żeby pojechać z Modrzejewską na koniec świata, pisze teraz: „nie mam prawa przekładać własnej wygody nad obowiązki, bo to jest jedna więcej zasługa Maryni, że to poczucie wyrobiła we mnie w tym stopniu, w jakim go pierwej nie miałem”. I pisze jeszcze: „Rozumiesz, że skończyło się ze mną, że o sobie więcej nie myślę, że do Kalifornii, do Afryki, do swobody, do wszystkiego, co uważam za najlepsze, najwyższe, najswobodniejsze wzdycham tylko dla niej i zrobię to wówczas tylko, gdy się przekonam, że ona na to dobro patrzy tak jak ja”. Nie znaczy to, że przez te lat kilka Sienkiewiczowie nie podróżują. Jeżdżą tu i ówdzie dla poratowania zdrowia chorej na gruźlicę Maryni. San Remo, Meran, Falkenstein, Reichenhall (gdzie później umieści Sienkiewicz najbardziej przejmującą scenę z Połanieckich). Więcej może przebywają w tych uzdrowiskach i hotelach, niż w Warszawie. Lecz nawet to nie przeszkadza w utrzymaniu pewnej stałości i spokoju, które już nigdy później nie będą Sienkiewiczowi dane. Istotą tych lat jest bowiem – jeśli można się tak wyrazić – ciepło domowego ogniska. „Bez Ciebie jak bez wody i powietrza” – pisze w jednym z późnych listów do Maryni.

W kilka miesięcy później – czytamy we wspomnieniach Marii Korniłowiczówny, wnuczki Sienkiewicza – 19 października 1885 roku, tej „wody i powietrza” zabrakło mu na zawsze. O swojej rozpaczy pisze niewiele, ale szarpie się przez lata całe i miota z miejsca na miejsce po całej Europie, nigdzie prawie nie będąc w stanie wysiedzieć dłużej niż kilka dni.

Wtedy właśnie żywiołem codzienności staje się „bycie w podróży”. Kaltenleutgeben, Helgoland i Ostenda, Gastein, Como, Nicea, Paryż, Ploumanach, Drezno, Praga, Berlin, Wiedeń – to przykładowe itinerarium pisarza. Wszędzie na krótko, miesiąc tu, miesiąc tam.

Pisarz-włóczęga – pisze Szczublewski – ciągle się przenosi. Po Zakopanem był w Wiedniu, w Kaltenleutgeben, w Krakowie, Karlsbadzie, teraz w lipcu i sierpniu siedzi przeważnie w Zakopanem. Październik spędzi znów w Kalten.

Hotelowe pokoje. Rytm posiłków i zdrowotnych kąpieli. Ograniczone do minimum życie towarzyskie („Żyję jak eremita. Po całych dniach słowa do nikogo nie mówię”). Pisanie, pisanie, pisanie. I ciągła walka z rozpaczą: „nie mogłem wytrzymać, tak mi było nudno, w trzech hotelach byłem sam. Czas przeokropny. Deszcz, ciemno, zimno, wietrzno – chyba się powiesić. Uciekłem do Mediolanu, żeby tego nie zrobić przed ukończeniem Bez dogmatu”.

***

Z tej rozpaczy ma go wyrwać, na chwilę przynajmniej, kolejna ważna podróż; tak myśli, planując wyprawę do Konstantynopola i Aten. Towarzyszyć mu będą dziennikarz Antoni Zalewski i malarz Kazmierz Pochwalski. Ruszają w drogę, która – z uwagi na kwarantannę w Bułgarii – staje się sama w sobie ważną częścią tej podróży. A jest to podróż bardziej po swoich, to znaczy Sienkiewicza myślach, niż odwiedzanie nieznanych miejsc. W listach czytamy:

Podróż morska dla mnie nienowa, więc nie budzi we mnie takiego zajęcia i nie pochłania mnie tak jak niegdyś, i nie odrywa od myśli, które bywają smutne zawsze, ilekroć nie są wesołe. Stąd i nerwy w nieporządku, i czasem ochoty do widzenia rzeczy nowych niewiele – i często taki stan, który by do odpływu morskiego można porównać. […] W dzień jest mi jako tako, ale pod wieczór nerwy moje zmieniają się w prawdziwe erynie i szarpią mnie. Wówczas Bóg wie co nie przychodzi mi do głowy, prawdziwy bukiet czarnych myśli.

Nie ma tu więc przestrzeni dla obserwacji egzotycznych mieszkańców południa (co byłby niechybnie czynił Sienkiewicz amerykański), dla rozważań o bogatej historii tych miejsc (ocierającej się przecież niejednokrotnie o dzieje polskie), dla podziwiana kolebki europejskiej kultury. Chociaż gdzieś w drugim planie i to jest; bo wraca później w postaci odczytu o Atenach wygłoszonego w Krakowie, wraca w trakcie pisania Quo Vadis. Jednak teraz, zwiedzany Akropol wygląda zgoła mniej atrakcyjnie: „Pierwsze wrażenie: ruina! ruina! cisza, śmierć!”. Bo i myśli są tymczasem gdzie indziej: „Lubo Grecja bynajmniej mnie nie rozczarowała, nie znalazłem i tu lekarstwa ani dla nerwów, ani dla duszy”.

Czas podróży greckiej to także ciągłe miotanie się między tym, gdzie, jak i co – jest w stanie Sienkiewiczowi pomóc. Z jednej strony w prześwitach, między nocami melancholii, dostrzega przecież ożywcze światło podróżowania: „Moi towarzysze, kto wie, czy nie wrócą, ale ja już nie […] A może trudności i potrzeba zwalczenia ich wyjdą mi na dobre. Przypomną się jakieś dawne czasy – nie nadzwyczajnie także szczęśliwe, ale młodsze”. Zaraz jednak donosi:

W każdym razie już to moja ostatnia podróż – i chyba do wody gdzie jeszcze pojadę, jeśli nie będzie można inaczej. Piszę o tym ze strachem, choć czasem znów wydaje mi się, że w domu prędzej się otrząsnę z różnych dolegliwości.

Myślę, że w tym momencie rzecz się mogła rozstrzygnąć bardzo różnie; i nie wykluczona wcale była droga powrotu do domowego ogniska (z kim? kiedy?). Gdyby tę drogę wybrał mielibyśmy innego Sienkiewicza. Ale nie mamy.

***

Wraca zatem do europejskiej marszruty. Neapol, Rzym, Florencja, Wiedeń. Na jakiś czas Warszawa i Kraków. Później willa w Kaltenleutgeben. Znowu Warszawa, Kraków, Zakopane. Pisarsko czas bardzo ważny, kończy ostatnią część Trylogii, choć z trudem i niechęcią, ponieważ „gdy coś gryzie albo dolega, to trzeba brać świat współczesny, bo pisząc o takich ludziach, jakimi sami jesteśmy, łatwiej wypluć coś z tego, co się w głowie i w sercu zapieka, i wówczas robota jest mniej przymusowa, a szczersza”. Świat współczesny bierze też Sienkiewicz mocno, jeśli chodzi o sprawy osobiste – a mianowicie, oświadcza się (!) swojej siostrzenicy Marii Babskiej, co trudno pojmować inaczej, niż jako jakąś chwilową desperacką próbę wyrwania się z własnej rozpaczy. „MB nie kocham” – pisał po krótkim ochłonięciu. Zaręczyny zostaną też wkrótce przez niego zerwane pod jakimś zmyślonym pretekstem zdrowotnym. Koniec końców Babska zostanie jego żoną, ale znacznie później, w innych okolicznościach i przy innym stanie ducha pana „młodego”.

Zamieszanie się jednak zrobiło. A na zamieszanie, jak wiadomo, najlepsza jest ucieczka w podróże. Jedzie więc do Austrii. Jadwiga Janczewska (siostra pierwszej żony) podsuwa pomysł wojażu dalszego. Sienkiewicz odpowiada ostro (a w sposób znamienny dla tych tutaj rozważań): „A czemu ty mi podajesz myśl Chile? to tak daleko i tak mi się nie chce tam jechać. Pamiętaj, że nie jestem sam na świecie i że nic a nic prócz chandry za oceanem nie znajdę”. Ostatecznie idzie chyba na kompromis, bo za cel obiera Hiszpanię – odległość mniejsza a językowo i kulturowo podobnie. Do tej Hiszpanii wrócę jeszcze, bo to jedna z owych czterech ważnych podróży – ale to za moment.

Po południu Europy, znów wielomiesięczna tułaczka po jej zachodniej i centralnej części. Warszawa, Kraków, Zakopane, Wiedeń, Abacja, Praga, Kissingen, Berlin, wyspa Helgoland, Bruksela, Ostenda, Fraine na Morawach. „Zmęczony jestem mocno – pisze w jednym z listów – nie tyle bezsennością, ile złym stanem nerwów. Nogi ciężkie, oczy bolą, lenistwo, ociężałość, wszystko stracone, cała nadzieja na nic, interesanci dzwonią”. O jakiej nadziei tu mowa? Czyż nie o tym znowu, żeby odnaleźć na nowo jakiś model życia, stały i szczęśliwy?

Na tym gruncie wyrośnie wkrótce inny pomysł turystyczny – Afryka. Jedzie tam Sienkiewicz – jak pisał Zbigniew Najder – leczyć melancholię. I rzeczywiście jest pełen jakiejś nowej nadziei: „Myślałem też, jak bardzo ożywczą rzeczą są podróże, nie tylko dlatego, że w ów dzbanek życiowy, napełniony najczęściej octem i żółcią, wkłada się nowe a przyjemne wrażenia, ale jeszcze i z tego powodu, że człowiek przyprowadza do równowagi swe siły fizyczne i umysłowe.”

Ciekawe jest skądinąd to – wspominane przez Sienkiewicza wielokrotnie – sprzężenie zwrotne pomiędzy stanem fizycznym i stanem psychicznym. Że jak rozpacz, to zaraz boli gardło. Że jak ciężkie nogi, to przychodzi przygnębienie. Zjawisko znane chyba dobrze współczesnej psychologii (mówię chyba, bo z psychologią nigdy do końca nie wiadomo). Gdyby jednak w ten sposób czytać podróż afrykańską – to byłaby ona najtragiczniejsza ze wszystkich. Pisarz choruje bowiem na febrę, przechodzi dwa jej ataki (trzeci jest ponoć śmiertelny) i ledwo uchodzi z życiem. Ale psychika jego – wbrew powyższej zasadzie – coś na tej fizycznej chorobie, a więc na całej afrykańskiej wojaży zyskuje. Nie jest to chyba szczęście, ani spokój ducha. Raczej jakieś wstępne przekonanie, którą drogę wybrać.

***

A ponieważ – jak dowodzi Ryszard Koziołek – „pisanie i podróże to dla niego dwie podstawowe formy terapii” – to owe rozchodzące się drogi (i tę którą ostatecznie wybrał) obrazują najlepiej dzieła Sienkiewicza z tamtego czasu. Napisane jeszcze przed Afryką Bez dogmatu – oznacza postawę bliską tej, jaką pisarz w drugiej połowie lat 80. ćwiczył na sobie; bez żadnego zakorzenienia, na granicy rozpaczy, z – nie mogącymi wiele pomóc – pierwiastkami estetycznego zachwytu. Powstała niedługo po wyprawie Rodzina Połanieckich – to biegun przeciwny, mieszczańskie niemal ustatkowanie i, przynajmniej w finale, szczęśliwe życie rodzinne u boku ukochanej (Maryni oczywiście), w szlacheckim domu na ojczystej ziemi.

Lecz Sienkiewicz nie wybiera żadnej z tych dróg – pierwsza prowadzi do klęski, druga jest z wielu powodów niedostępna. Idzie w innym kierunku, który wyraża się w kolejnych jego książkach; mam tu na myśli przede wszystkim Quo Vadis i W pustyni i w puszczy. A więc zakorzenienie – ale w tradycji kulturowej; nadzieja – w ideach i wizji świata; dogmat – jako rzecz do skonstruowania. Pisał kiedyś – zresztą też w Afryce – o jednostajności europejskiego świata, że „szczególniej wszelkiego rodzaju artystom przynosi taka jednostronność ogromne szkody, żyjąc bowiem tylko książką i refleksją, dochodzą do tego, że w końcu nie otrzymują żadnych bezpośrednich wrażeń”. Teraz sam postanawia – mniej lub bardziej świadomie – żyć „książką i refleksją”. Odcina znaczne pokłady rzeczywistości, która okazała się już zbyt bolesna, by ją znosić.

Znajduje w tym trochę spokoju, względnej stabilizacji. Chociaż ciągle tuła się po europejskich kurortach, przestaje to mieć destrukcyjno-depresyjny wymiar. Nie robi mu większej różnicy, czy jest w Warszawie, w Rzymie czy Paryżu. Bo tak naprawdę tkwi wciąż w swoim myślowym paradygmacie.

Trochę cierpi na tym literatura. Tak sądzę. Trochę, gdyż są to przecież ciągle wielkie obrazy stworzone przez wielki intelekt, obrazy o ogromnej sile przyciągania i, może nieco słabszej, ale jednak ważkiej argumentacji. Lecz brakuje im niewątpliwie życia, tego, co rzeczywistość wnosi w literaturę, czyniąc ją mniej jednoznaczną, trudniejszą. O procesie tworzenia Quo Vadis pisze Sienkiewicz tak:

Winicjusza, który jest gwałtownik, nawrócę – Lygię pokażę na rogach byka, ale oboje nawróconych połączę, bo trzeba, żeby choć w literaturze było więcej miłosierdzia i szczęścia, niż jest w rzeczywistości. W ten sposób książki mogą być pociechą, jak była niegdyś filozofia.

Rzuca się w oczy ta konstruktorska rola pisarza, górująca nad konturami rzeczywistości, które dla prawdy obrazu, należałoby jednak oddać we właściwym im kształcie. Uderza także cel główny – pokrzepienie. Żeby pokazać świat, nie jaki jest, ale jaki być powinien. Cel wcale szlachetny. I może właściwy literaturze. Nie można go jednak realizować, zasłaniając oczy na rzeczywistość, bo i pokrzepienie z tego wynikłe będzie jakieś niepełne i nieprzekonujące.

Rzeczywistość, jak sądzę, broni też często pisarzy przed nadmiernymi porywami własnej fantazji i ideologii. Weryfikuje sądy, dodaje swoje komentarze. W tym więc niesłuchaniu rzeczywistości należałoby może szukać źródła różnych sienkiewiczowskich potknięć. Nie mówię tu już nawet o wypowiedziach publicystycznych, tych rozmaitych polemikach, odezwach, manifestach – bo program polityczny zawsze zabija pisarza (Sienkiewicz, dzięki Bogu, nigdy w tę programowość zbyt daleko nie poszedł). Widać to też w literaturze. Wiry są przecież zwykłym pamfletem na socjalizm, nie dlatego godnym krytyki, że ten socjalizm surowo oceniają, ale dlatego, że robią to w sposób dość prymitywny. Jakby siadając do pisania książki autor miał już gotową tezę, którą trzeba jedynie rozpisać na postacie, akcję, dialogi. A takie nastawienie – podobnie jak program polityczny – jest wrogiem dobrej literatury.

Trochę inaczej rzecz ma się z W pustyni i w puszczy, która to książka jest – wbrew powszechnie ugruntowanej opinii – w bardzo małym stopniu lekturą dla młodzieży. To raczej traktat o kondycji cywilizacji w momencie ich kolonialnego spotkania, albo lepiej: trwającej już pewien czas kolonialnej kohabitacji, na której pojawiają się coraz liczniejsze rysy. Do pęknięć dojdzie całkiem niedługo – co wiemy już z historii XX wieku, gdy temat postkolonializmu stanie się jednym z najmodniejszych zagadnień kultury.

Sienkiewicz to w pewien sposób antycypuje, ale jednocześnie tego nie zauważa. Antycypuje, gdyż kładzie nam przed oczami afrykańskie plemiona walczące o swoją niepodległość, angielskich i francuskich kolonizatorów próbujących utrzymać stary porządek, Arabów i inne ludy, które włączają się do tej politycznej rozgrywki. A nie zauważa, ponieważ nie wyciąga wniosków z powyższego kulturowego zderzenia. Sprawia wrażenie jakby mówił czytelnikom: nic ważnego się tu nie dzieje, ot zwykłe kolonialne sprawy, Staś i Nel uciekną arabskim (!) porywaczom, murzyni („nasze poczciwe murzyniska” – jak mawiał pisarz) będą dalej lepić swoje chatki i paść krowy, angielscy inżynierowie zbudują kolejny most, dobrodusznie przynosząc kolejny kawałek cywilizacji ciemnym ludom.

Jakby zabrakło nieco przenikliwości, a może raczej pogłębionej obserwacji. Sienkiewicz, będąc w Afryce, więcej zastanawia się nad „przyjemnością rozkazywania”, której już w Polsce nie uświadczy, niż nad problemami bardziej współczesnymi. Jakby myślami był jednak gdzieś w swoich wyobrażeniach, gdzieś pomiędzy Zbarażem a Krzemieniem.

Takiej pogłębionej obserwacji brakuje mi także w powieści afrykańskiej. Nie zgadzam się natomiast z zarzutami, które czyni Sienkiewiczowi Ryszard Koziołek – że pisarz nie dostrzega podobieństwa pomiędzy walczącymi o wolność ludami Afryki, a polskim narodem tkwiącym pod butami zaborców; że bardziej utożsamia się z europejskimi kolonizatorami. Tu akurat Sienkiewicz zdaje się mieć rację, zadając kłam różnym dzisiejszym uproszczeniom krytyki postokolonialnej. XIX-wiecznej Polsce z pewnością bliżej było do zachodnioeuropejskiej kultury, którą przez wiele wieków współtworzyła, aniżeli do murzyńskich wiosek, które dopiero co zyskały świadomość, nie narodową nawet, ale plemienną.

W pustyni i w puszczy mogło stać się natomiast studium ucisku i zniewolenia na miarę Conradowskiego Jądra Ciemności (i to bardziej atrakcyjnym stylistycznie). Wszak jeszcze w okresie amerykańskim wspominał Sienkiewicz o pomysłach na wielką powieść o niewolnictwie. Późny Sienkiewicz nie mógł już jednak tego pomysłu zrealizować.

***

Powiedziałem o zgubnym dla literatury zamykaniu oczu na rzeczywistość, i trochę o tym, jak się ta zgubność w dziejach Sienkiewicza przejawiała. Dla uczciwości wypada więc powiedzieć także o pożytkach płynących z takiej perspektywy. Chodzi mi o proces odwrotny do wspomnianego, o sytuację, gdy literatura bez miary wchłania wszelkie bodźce z rzeczywistości i bez głębszego zastanowienia podaje je jako prawdy objawione. Jest to zjawisko widoczne bardzo wyraźnie chociażby w polskiej literaturze najnowszej, gdy każdy może coś napisać, bo w końcu każdemu coś tam się przydarza. A że nic na ogół z tego nie wynika – to już zmartwienie czytających.

Nie zrobię żadnego odkrycia pisząc więc, że literatura potrzebuje tych dwóch elementów: wrażeń rzeczywistości i intelektualnej ich obróbki, zdolności syntezy. W jakich to ma się odbywać proporcjach, należy już do tajników pisarskiego geniuszu. Gdy mowa o Sienkiewiczu, egzemplifikacją takiego połączenia może być, skorygowany po latach, opis Ameryki, nie unieważniający dawnego młodzieńczego doświadczenia, lecz wzbogacony o jego intelektualny osąd:

na amerykańskim życiu można zaszczepić sztuki, tak jak zaszczepiono np. pomarańcze w Kalifornii. Są tam one nawet ogromne, ale mają skórę zbyt… grubą. Samorodnie sztuka wykwita z tradycji jak bluszcz z ruin. Co do mnie, podziwiałem w Ameryce potężną naturę ziemi i społeczną energię mieszkańców, ale mieszkać bym tam nie chciał. Zbyt na to lubię pył wieków, starożytne zwaliska, miasta włoskie, galerie stworzone nie przez pieniądz, ale przez geniusz Wenecji, Florencji, Rzymu. Zbyt lubię Homera, Sofoklesa, zabytki Grecji i jej ogromną tradycję, która, choć często o tym nie wiemy, płynie jak krew w naszych żyłach – i żyć bym już bez tego nie mógł, jak również bez starych szlachetnych książek i bez szlachetnych postaci, pięknych nie z przypadku, ale z rasy. […] Amerykańskie ręce są zbyt szorstkie, a jeśli nie są to delikatność naśladują; twarze bywają piękne jakby tylko przez szczęśliwy traf, a ludzie tamtejsi tak się mają do europejskich, jak newyorskie lub chicagowskie banki i hotele do starych pałaców weneckich.

***

Jest rok 1900. Sienkiewicz spełniony pisarsko, ojciec narodu, otoczony powszechnym szacunkiem. Lecz raz po raz przelatują przez głowę myśli zakłócające ten sielankowy obraz. Czegoś wciąż mu brakuje. „Zyskałem miłość swoich, uznanie obcych, a nawet względny dostatek – brakło mi tylko jednego: ziemi naszej, tej ziemi, na której wyrośliśmy wszyscy, która jest i będzie niewzruszoną podstawą życia i nieśmiertelną matką pokoleń”. Cóż to oznacza? Czy chodzi o wolną Polskę, którą później wspomni w noblowskim przemówieniu. Czy może, skromniej, o jakiś dom własny na ojczystej ziemi? Ten ostatni otrzyma przecież w darze narodowym. Neogotycki pałacyk w Oblęgorku ze sporym kawałkiem ziemi. Wkrótce ożeni się też z Marią Babską. Więcej przebywa w Polsce, częściej widuje dorosłe już dzieci. Toż to prawie, jak końcowy obrazek z Połanieckich. Jedno ze zdjęć zrobione na oblęgorskim ganku (cała rodzina i kilku znajomych, Henryk Sienkiewicz stoi na środku schodów w meloniku i z laseczką) wygląda nawet jakby zrobiono je w domu letnim Bigiela. Ale wygląda też trochę, jak scenka sprzed zamożnego domu amerykańskich kolonistów.

A tymczasem Sienkiewicz znów cierpi na „ogłupiającą bezsenność”, pisarską niemoc, „choruje na nerwy”. Majątek ziemski przynosi sporo goryczy i utrapień, zamiast radości z „ziemi naszej” – jakże to inaczej, niż w idyllicznym siole Skrzetuskiego. Przesiaduje więc trochę w Oblęgorku – w końcu dar narodowy – ale ucieka też coraz częściej, choćby do Warszawy, choćby na polowanie do Poturzycy. Daimonion podróży. Z pewną ulgą przyjmuje więc noblowski pretekst (choć oczywiście nagroda go swoją drogą bardzo cieszy i podtrzymuje w przekonaniu o wartości własnego pisarstwa) i jedzie do Szwecji. Oczywiście sam, bez żony, widać Sienkiewiczowskie podróże muszą być przede wszystkim podróżami kawalera (gdyby nie to nie mielibyśmy jednak kompanii Kmicicowej). Lecz w końcu, w 1908 roku, jadą też razem do Włoch – Wenecji, Bolonii, Florencji, Pizy, na kurację w Viareggio. Ale to przecież nie ma znaczenia. Bo nie ma znaczenia, gdzie Sienkiewicz jeździ. Ważne jest tylko „bycie w podróży”.

Choć ten akurat włoski wyjazd należałoby może czytać trochę inaczej. Może tak, jak podróże starego Iwaszkiewicza. Pożegnanie się z kulturą, w której znalazł (chybotliwe, ale jednak) oparcie. Napisałem to, po czym wydało mi się jakoś niewłaściwe zestawianie tak różnych pisarzy. Jednego zanurzonego w rzeczywistości i sensualności świata (może nawet za bardzo), drugiego zamkniętego w wysokiej wieży europejskiej kultury. Ale może te Włochy ich łączą, z zastrzeżeniem że Iwaszkiewicz wybierał Sycylię, a Sienkiewicz Wenecję. Może łączy ich też Oblęgorek i Stawisko, z zastrzeżeniem że pierwszy ze swojej siedziby uciekał, drugi opuszczał ją niechętnie. Może łączą ich w końcu także podróże, z zastrzeżeniem, że Iwaszkiewicz pokazuje nam za ich pomocą odwiedzane miejsca (próbując się nimi nakarmić), a Sienkiewicz jedynie wnętrze własnych myśli.

***

Nie da się jednak zaprzeczyć, że to właśnie podróż staje się dla Sienkiewicza czymś w rodzaju rytuału. Chyba nie rytuałem w ścisłym sensie, bo ten niesie za sobą, poza formą, także określoną treść. Nie, podróże Sienkiewicza są raczej samą formą rytuału. Porządkującą codzienne życie po to, aby uodpornić pisarza na bodźce rzeczywistości.

Na pierwszy rzut może to brzmieć absurdalnie – ale przecież trudno przyzwyczaić się do obrazów widzianych przez ułamek sekundy z okien pociągu. A takimi migawkowymi widokami są dla pisarza odwiedzane kolejno miejsca. Powtórzmy przypadkową kombinację: Kalten, Wiedeń, Bruksela, Praga, Berlin. Warszawa, Zakopane, Nicea. Czy nie brzmi to jak rytm wystukiwany przez koła pociągu? Migawkowe obrazy, przelotność wrażeń. Tego nie trzeba brać pod uwagę, podczas gdy śledząc wydarzenie warszawskie albo krakowskie musiałby Sienkiewicz co krok zabierać głos, reagować, włączać się, musiałby w końcu także przeżywać sprawy ludzi jakoś mu bliskich. A tak może być trochę, jak Bukacki z Połanieckich, który mówi: „lubię Toskanię, bo mam tam Chianti i ludzi, którzy nic mnie nie obchodzą”.

W podróży może budować obrazy wyobraźni, odzyskiwać Polskę, jak w jednym z młodzieńczych snów (przez stworzenie wielkiej armii na obczyźnie), przeżywać na nowo amerykańską przygodę młodości, być jednocześnie Płoszowskim i Połanieckim, ogłaszać wielkość cywilizacji chrześcijańskiej. Dochodzimy tu chyba do sedna rzeczy. Do podróży jako bezpiecznej bańki dla nieposkromionej wyobraźni. Czegoś, co stoi u podstaw wielkości Sienkiewicza w takim samym stopniu, w jakim pozbawia jego literaturę kontaktu z rzeczywistością.

„Wszystko to leży na granicy, gdzie się kończy rzeczywistość, a zaczyna sen – i sen lekki a rozkoszny” – nie wiem do czego Sienkiewicz odnosił to zdanie, ale zdaje mi się ono idealnym komentarzem do jego twórczości, a poniekąd i do życia całego. Życia-podróży, życia-snu – w których i my, Polacy, zanurzeni jesteśmy po uszy. Na dobre i na złe.

Hiszpański epilog

Obiecałem wrócić do hiszpańskiej podróży z 1888 roku. Wracam tym chętniej, że nie chciałbym zostawić czytelników w tym jakimś sennym odrętwieniu (jak z Wyspiańskiego), które się wkradło w charakterze puenty. Bo Hiszpania to nie sen pisarza. To rzeczywistość w swojej esencjonalnej postaci.

Dziś – pisze Sienkiewicz w jednym z listów – widziałem Alhambrę. Jest to coś przechodzącego wszelkie wyobrażenie i wszelką imaginację – coś, o czym Konstantynopol nie daje najmniejszego pojęcia. […] Zawsze i wszędzie znajdowałem mniej niżem sobie wyobrażał – tym razem znalazłem więcej.

Lecz Hiszpania, w całej swojej soczystości, nie wróciła nigdy w żadnym z dużych dzieł Sienkiewicza – jak wracały, w różnej formie – wszystkie jego ważne podróże. Jakby nie potrafił się za nią zabrać. Jakby przewyższała to, czym dysponował jego wyobrażeniowy warsztat.

Czyżby – pytam za Marią Korniłowiczówną – Hiszpania zrobiła na nim zbyt silne wrażenie, czyżby tak głęboko ją przeżył, że nie mogła już stać – jak sobie obiecywał – zwykłym materiałem do pisania?

Chyba tak. Lecz nie do końca. Zachowały się bowiem cząstki relacji z hiszpańskiej podróży, w postaci reportażu Walka byków i, oczywiście, w postaci niezawodnej Sienkiewiczowskiej korespondencji. W reportażu owym czytamy:

Istotnie, okrucieństwo nie może iść dalej, ale też i zachwyt publiczności dochodzi wówczas do zenitu. Kobietom oczy zachodzą mgłą z upojenia, każda pierś dyszy z lubością, głowy podają się w tył, a z rozchylonych wilgotnych warg połyskują białe zęby. Rzekłbyś: męka zwierzęcia odbija się w tym niewieścich nerwach równie natężonym wyrazem.

Jakże to inne od utworów pisanych dla pokrzepienia. Próbka innego, ciemnego Sienkiewicza. Sienkiewicza, którym ten prawdziwy nigdy się nie stał. Dobrze to czy źle? Dla podręczników polskiej literatury dobrze. I dla patriotycznego wychowania pewnie też. To jednak wielka zasługa zeszłorocznego jubilata. Budując na niej można sobie hamletyzować i myśleć o Sienkiewiczu jeszcze lepszym…

Jarema Piekutowski

Trzy dni w Wiedniu

Dzień 1.

Edelweiß, Edelweiß,
Du grüßt mich jeden Morgen,
Sehe ich dich, freue ich mich,
Und vergess’ meine Sorgen.

Schmücke das Heimatland, schön und weiß,
Blühest wie die Sterne.
Edelweiß, Edelweiß,
Ach, ich hab dich so gerne.

(Edelweiss – sł. O.Hammerstein III, muz. R.Rodgers)

*

Szarotko, szarotko,
Witasz mnie o poranku,
Widzę cię, cieszę się,
Zapominam o troskach,

Ozdabiaj ojczyznę, o, piękna i biała,
Kwitnąca jak gwiazdy.
Szarotko, ach, szarotko,
Tak bardzo jesteś mi miła.

(Szarotka – sł. O.Hammerstein III, muz. R.Rodgers)

Co to za miasto? Przez całą podróż zastanawiam się, czy mamy w Polsce coś podobnego, jakiś odpowiednik. Nie mamy. Wiedeń jest monumentalny i przyjazny zarazem. Jakieś karłowate elementy wiedeńskości są obecne we Wrocławiu (secesja) i w Warszawie (monumentalność), ale… właśnie, karłowate. To nie jest to.

Wszystko tu jest ogromne, a co ciekawe, przy tym na ludzką miarę skrojone. Paryż jest pod tym względem nie do zniesienia, a nawet Londyn zaczyna być męczący. Tu – jakaś mieszczańsko-niemiecka przyjazność. Niesamowite, jak bardzo zadbane jest to miasto. Wszystko jest czyste i jasne. Ateny? Są piękne. Ale Ateny to dawny Wschód. Wiedeń zaś to esencja Zachodu. Wszystko jest zorganizowane, wszystko działa. Inna filozofia.

Judenplatz. Nieopisanie jasny, z białymi lub kremowymi kamienicami. Dzięki tej jasności robi się tam cicho i przytulnie, jakby spadł śnieg. Jakby na łące zakwitły szarotki. Edelweiß.

Nie ma tłoku. Bardzo mało ludzi chodzi ulicami. Miasto jest wielokulturowe, można spotkać grupki imigrantów z krajów muzułmańskich. Hałaśliwe, lecz nieagresywne. Niestety (dla cywilizacji europejskiej) – jeśli ktoś ma dzieci, to właśnie imigranci. Obok mnie pani w burce z szóstką dzieci przy boku. Wsiadali do tramwaju. To powszechny widok.

Ta wielokulturowość jednak cieszy, brakuje jej w Polsce. Po przyjeździe na Wien Hauptbahnhof zjadłem ciastko w sieciówce i smakowało tak samo, jak w tej samej sieciówce w Polsce. Więc po co dokądkolwiek jechać? Globalizacjo …odejdź. W podskokach, z przysiadami co sto pięćdziesiąt metrów.

Pod koniec dnia, w Restaurant Wienerwald – wiedeński sznycel (cudownie, cienko rozbity) z Kartoffelsalad (coś nietypowego, gdyż z sosem na bazie octu). Potem Kawa i Apfelstrudel w słynnej Cafe Hawelka. Faktycznie klimat wiedeńskiej kawiarni. Ciemne, eleganckie wnętrze, przy stolikach ludzie czytają gazety, rozmawiają i tylko brakuje dymu tytoniowego, który na pewno kiedyś się tutaj unosił.

Wiedeń. Dobrze tu jest.

Dzień 2.

Pałac Schönbrunn. Jest jak zwielokrotniony kilkanaście razy Wilanów, w połączeniu z… no właśnie, z czym? Dalej kończą się polskie porównania. Bo oto za pałacem rozciąga się potężny park wielkości kilku warszawskich Pól Mokotowskich czy szczecińskich Jasnych Błoni. W centralnym punkcie parku widać fontannę Neptuna, a w dali, na wzgórzu, w pastelowych promieniach zachodzącego słońca – nierealna, barokowa glorieta. Chce się spacerować tam jak Jep Gambardella, świadczyć o ostatnich chwilach gasnącej cywilizacji i słuchać Current 93.

Dziś – zjedzenie tortu u Sachera (przyzwoity), a potem sztuka, sztuka, sztuka. Najpierw – muzyka.

Du holde Kunst, in wieviel grauen Stunden,
Wo mich des Lebens wilder Kreis umstrickt,
Hast du mein Herz zu warmer Lieb’ entzunden,
Hast mich in eine beß’re Welt entrückt.

(An die Musik – sł. Franz von Schober, muz. Franz Schubert)

*

O, sztuko miła, gdy mi było smutno,
Gdy dławił mnie szalony życia pęd,
Ty w moim sercu rozgrzewałaś miłość,
Hen, do lepszego świata porywałaś mnie.

(Do muzyki – sł. Franz von Schober, muz. Franz Schubert)

Nieopodal pięknego gmachu Opery – interaktywne muzeum Haus der Musik. Na każdym z czterech pięter inny temat. Na pierwszym piętrze historia wiedeńskiej filharmonii – dość nudna (choć na piętro wchodzi się grającymi schodami będącymi interaktywną klawiaturą fortepianu!). Ciekawie zaczyna się wyżej. Historia dźwięku – w interaktywnych prezentacjach faktycznie wszystkiego o dźwięku można się dowiedzieć. Pierwsza sala jest odtworzeniem dźwięków i wibracji, które odczuwa dziecko przed narodzeniem. Dalej serie monitorów, kabin dźwiękowych, dużo o anatomii słuchu, o częstotliwościach, o tym, czym jest głośność (decybele to ciśnienie, z jakim głos ciśnie cząsteczki powietrza!) i czym jest muzyka.

Trzecie piętro poświęcone wielkim austriackim mistrzom: Mozartowi, Beethovenowi, Schubertowi, Straussom, Mahlerowi, Bergowi, Weberowi.  Ciekawa jest „fotografia” Mozarta odtworzona na podstawie kilku portretów.

I wreszcie zabawa, w której każdy wirtualnie, jak głosi napis, może „odnieść sukces” jako dyrygent wiedeńskiej filharmonii. Faktycznie gracz bierze w dłoń batutę i staje przed wielkim ekranem, na którym wyświetleni są muzycy – na żywo, nie żadne rysunki, nie żadna imitacja. Wybiera utwór. Jest m.in. Eine Kleine Nachtmusik, jest kankan Offenbacha, jest Nad pięknym, modrym Dunajem (swoją drogą Dunaj jest tu burozielony). Wielki Zubin Mehta pokazuje w kilka sekund, jak dyrygować i faktycznie, w zależności od szybkości machania batutą orkiestra przyśpiesza i zwalnia. I nagle niespodzianka. Jeden z muzyków wstaje i mówi np.:

Ja państwa bardzo przepraszam. Ale, maestro, jest pan muzyczną p…. (tu zagłuszone przez pisk słowo, niemieckie, zaczynające się na „F”). Nie ma pan pojęcia o dyrygowaniu i o muzyce.

W innym przypadku wstaje stary skrzypek i mówi:

Gram w tej orkiestrze najdłużej ze wszystkich. Jakieś 50 lat. Dotąd zawsze płakałem, słysząc ten utwór. Ale tym razem można płakać tylko nad panem, panie dyrygencie.

Nie wiem, czy tę grę można wygrać. Czy można odnieść sukces. A może to właśnie jest sukces?

Marcin Suskiewicz

Oskarżam epokę wiktoriańską. Cobbett, Chesterton i polityka w służbie ubogim

Na ostatnich dwóch-trzech stronach książki, która jest przedmiotem niniejszego szkicu, jej autor, angielski pisarz i myśliciel Gilbert Keith Chesterton kreśli krótką scenkę będącą poetyckim wyznaniem wiary w niezdeterminowanie historii – i w tytułowego bohatera, Williama Cobbetta.

Scenkę – krótkie wspomnienie autora z młodości – otwiera obraz rodzinnego Kensingtonu, wówczas, jak i dziś, części Londynu, natomiast kilka dekad wcześniej– skupiska gospodarstw przy drodze prowadzającej z miasta w stronę „otwartych przestrzeni angielskiej wsi”.

W czasach Chestertona wspomnienie dawnego, wiejskiego Kensingtonu było wciąż żywe. Pamiętano także sławny ruszt, zdobiący wejście do jednego z gospodarstw na znak, że jego właściciel „dałby się upiec na ruszcie” za sprawy, w które wierzył. Właścicielem tym był William Cobbett – rolnik, żołnierz, dwukrotny migrant z Anglii do Ameryki i z powrotem, wreszcie pamflecista i polityk przez całe swoje życie walczący z urbanizacją, industrializacją, wielkim handlem, wyzyskiem i korupcją.

Wspomnienie trwało, ale samego rusztu już nie było. „Otwarte przestrzenie” przykryła siatka ulic, wiejski horyzont przysłoniły wyniosłe gmachy. Zdawało się, że Cobbett poniósł pośmiertną porażkę, i młody Chesterton wyobrażał sobie symboliczny wyjazd starego Williama z miasta na koniu; widział oczami wyobraźni, jak niknie, „coraz mniejszy wśród zmieniającej się scenerii”.

A jednak – wszak historia lubi płatać figle – nie był to być może wyjazd bezpowrotny.

Kiedy wychodziłem jako chłopiec w ten zielony zmierzch – czytamy w ostatnim akapicie omawianej tu scenki, i jednocześnie ostatnim akapicie całej książki – by całą noc wypisywać niemożliwe nonsensa (szczęśliwie nigdy nieopublikowane), pić kawę i pałętać się po ulicy, rozmyślając o wszystkich tych sprawach, wszystkim wydawało się, że wysoka fala przypływu niesie nas w jednym, określonym kierunku; od tamtego czasu przekonałem się jednak, że nawet wysoka fala przypływu może się cofnąć. Ogromne budynki, których zarys maluje się na horyzoncie niczym niezdarny malunek dziecka, wydają się stać bardziej niepewnie na tle zmieniającego się nieba, na którym zaczyna się jakiś ledwo dostrzegalny ruch – zbyt subtelny jeszcze, aby dało się go nazwać zmierzchem. Odkryłem, nareszcie, że nawet w całym tym nocnym labiryncie nowego Londynu jest wciąż jedna samotna godzina niemal zupełnej ciszy, zanim skrzypiące wozy zaczynają nadjeżdżać z ładunkiem z niedalekich gospodarstw warzywnych – jak gdyby po to, aby przypomnieć nam, że gdzieś istnieje jeszcze jakaś wieś. I w ciszy owej wyobrażałem sobie nieraz, że słyszę, ledwo uchwytne i nieskończenie odległe, coś jakby cichutki głos myśliwskiego zawołania – i tętent końskich kopyt, wracających do domu.

(Prawda, że ładne? Tłumacz Maciej Wąs, oddający w nasze ręce jedną po drugiej nieznane u nas prace Chestertona w formie darmowych e-booków, ma niewątpliwie talent do odgrywania w polszczyźnie specyficznej melodii tej prozy – a także, dodajmy, cierpliwość, by wyjaśniać nam rozmaite brytyjskie sprawy w przypisach).

Wróćmy jednak do scenki, a raczej jej metaforycznego wydźwięku. Mylą się – zdaje się mówić Chesterton – piewcy cywilizacyjnego postępu i socjaliści rozprawiający o „dziejowych koniecznościach”. Chwila obecna – z wielkimi gmachami i kominami nad nieograniczonym Londynem, z jedną ledwie godziną ciszy w przeciągu doby – nie jest nieuniknionym punktem na określonej z góry ścieżce rozwoju. Jest tylko przygodnym produktem ludzkich wyborów, z reguły wymagającym korekty. Korekty w świetle tego, co ponadczasowe i uniwersalne; co dobre w przeszłości i – jeśli korekta się powiedzie – w przyszłości. Bo jakąś nadzieję, że ostatecznie świat zmierza w dobrym kierunku, mamy prawo mieć – tylko nadzieja ta bardzo różni się od ślepej wiary w taki czy inny samorzutny postęp. Symbolem możliwości wspomnianej korekty „w imię przeszłości i przyszłości”, korekty konserwatywno–postępowej jest zaś dla Chestertona właśnie Cobbett, potrafiący mobilizować przeciw swojej zwyrodniałej teraźniejszości – przeciw ubóstwu, głodowi, bezdusznym fabrykom i dzielnicom biedy – właśnie jednocześnie i przeszłość, i przyszłość, jawiąc się to jako „bardziej torysowski, niż większość torysów”, to znów jako „radykalniejszy od większości radykałów”.

Wydawał się wyznawać wszystkie możliwe skrajności – ponieważ w pewnym sensie otaczał i ogarniał całe swoje pokolenie. Choć z wierzchu wydawał się ignorantem i brutalem, jego duch był jak duch nieśmiertelny – i żył zarówno przed nim, jak i po nim. Żył przed narodzinami tego pokolenia, w zatłoczonych kościołach wieków średnich. I po jego śmierci, w tłumnych kongresach związków zawodowych.

A co powiedziałby Cobbett dziś, wracając kłusem do Londynu? Albo do Warszawy?

*

Może jeszcze jedna poetycka scenka, tym razem z początku książki i już nie autobiograficzna, ale całkiem wyobrażona. Stary arystokratyczny dwór w obliczu upadku. W powietrzu wisi niejasna katastrofa. Ze ściany spada obraz czy tarcza, w ogrodzie przewraca się statua, nad dworem rozpętuje się burza. Wówczas „przez ciemne pokoje i korytarze pan domu wbiegłby do jakiejś zakurzonej i zagraconej biblioteki, i wziął w swoje ręce jakiś stary, zaniedbany wolumin, zawierający dziwne symbole czy figury, mapy czy wykresy rzeczy tajemnych, zapomniane runy czy zagadki, które rozumie się dopiero w obliczu końca”. To oczywiście jednak tylko metafora – choć i Cobbett, i Chesterton, mimo iż niechętni angielskiej arystokracji, pewnie uroniliby łzę nad jej końcem. Chodzi jednak raczej o sytuację całego społeczeństwa doświadczającego ekonomicznych kryzysów i politycznych zawieruch:

Tak też Anglik wieku dwudziestego idzie po omacku przez całą historię literatury wieku dziewiętnastego, mija wszystkie owe modne romanse modnego postępu Macaulaya czy modnej reakcji Carlyle’a; aż znajdzie nagle, stojące na jednej z najwyższych półek, stare, oprawione w skórę tomiszcza, z pożółkłymi kartkami i wyblakłym drukiem, na których odczytuje z trudem ledwo widoczne słowa: „Rejestr polityczny Williama Cobbetta” [poczytne czasopismo wydawane swego czasu przez sygnującego je autora, do znalezienia, przynajmniej w części, w Internecie – przypis M. S.]; chwyta je w swoje ręce, zdejmuje, otwiera – i gdy dochodzą go już coraz wyraźniej gromy nadchodzącej burzy i z każdą sekundą ciemności gęstnieją wokół niego, zaczyna czytać wreszcie tę starą opowieść.

Tak pisał Chesterton w roku 1920, po rosyjskiej rewolucji i Wielkiej Wojnie, a przed amerykańskim krachem finansowym, zbrodniami nazizmu i komunizmu, i pochodem kapitalizmu po ich upadku.

Cóż to więc za postać, ten niesłusznie zapomniany a ponadczasowy i uniwersalny mistrz, który nie tylko jako jedyny przejrzał na wylot epokę wiktoriańską, ale też być może jako jedyny potrafiłby rozjaśnić jeszcze bardziej złożoną rzeczywistość wieku dwudziestego? Który odjechał jakby w stronę zachodzącego słońca – lecz może powróci?

*

Kłótliwy i uparty rolnik z Kensingtonu miał w sobie coś z Don Kichota – i z niemalże równą skutecznością, niestety, walczył ze smokami. Różnica polega jednak na tym, że w jego przypadku smoki chyba rzeczywiście były smokami – nawet jeśli innym jawiły się jako wiatraki. Według Chestertona to była właśnie główna cnota Cobbetta: że widział to, czego inni nie widzieli lub co zobaczyli dopiero po czasie (może dopiero teraz, po kryzysie finansowym 2008 roku?). Bo nawet ci, którzy uważali się za postępowców, myśleli, jak się wydaje, w bardzo anachronicznych kategoriach:

Jako iż ludzie tacy, jak Jefferson myśleli po prostu, że oto starożytna społeczność rolnicza przejdzie z etapu nierówności na etap równości. Że w greckich i rzymskich wioskach demokracja wyprze oligarchię. Że średniowieczny folwark zmieni się w komunę. Kupiec i przedsiębiorca, to był po prostu niewielki produkt uboczny proponowanego przez nich systemu; nie mieli pojęcia, że ów produkt uboczny stanie się z czasem tak ogromny, że pożre całą resztę. Wyjątkowość Cobbetta leżała dokładnie w fakcie, że jako jedyny wiedział on, że to stąd właśnie, a nie od królów czy republik, jakobinów czy anty-jakobinów, nadejdzie zguba i ucisk czasów przyszłych.

„Nie miał żadnej wiedzy teoretycznej na skomplikowane tematy, o których pisał” – skwitował Cobbetta w poświęconym mu haśle Encyklopedii Britannica John W. Osborne, skądinąd znawca jego myśli. Jednak, jeśli wierzyć Chestertonowi, Cobbett – w odróżnieniu od tak wielu rzekomych specjalistów – zdawał sobie sprawę z tego, że współczesna mu rzeczywistość jest niezwykle skomplikowana. Rzecz w tym, że ośmielił się nazwać to skomplikowanie chorobą – a nie naukową czy „dziejową” koniecznością – i wskazać winnych. Stworzony przez „kupca i przedsiębiorcę” system „długów, udziałów, obietnic i procentów” nie był według Cobbetta nieunikniony i konieczny. To przez ów system nic już nie było bezpośrednie, szczere, nic nie było „tak – tak, nie – nie”. To przez ów system na każdy grzech zaniedbania wobec bliźnich dało się znaleźć jakiś uczony eufemizm. System był zły – a Cobbett miał odwagę powiedzieć, że skoro tak, to należy się z niego wyzwolić.

*

Tak właściwie zguba i ucisk nadeszły już za jego życia. Chesterton, Cobbett i, w przypisach, Wąs przypominają nam, że epoka wiktoriańska, przez wielu w Wielkiej Brytanii wspominana z nostalgią jako czas rozwoju, nadziei, światła, miała swoją mroczną stronę; że była może nawet przede wszystkim epoką mroku. Czasem śmierci głodowej przynamniej miliona ludzi (!) z powodu klęsk nieurodzaju, zwłaszcza w trakcie tak zwanego Wielkiego Głodu w Irlandii. Niewolniczej niemalże pracy w fabrykach i kopalniach – w tym pracy nieletnich. Imperializmu w polityce zagranicznej, choćby w stosunku do próbującej „wybić się na niepodległość” Irlandii. Brutalności i chłodu w stosunku do dzieci – którym, nawet w zamożnych sferach, serwowano surową edukację opartą na chłoście i szkołach z internatem. Destrukcji tradycyjnego rolnictwa i związanego z nim trybu życia. Codziennej nędzy tłumów, znanej dobrze z powieści Dickensa.

W tym tragicznym kontekście widzenie polityki w rewolucyjnych kategoriach konfliktu między królem i Kościołem, z jednej strony, a republiką, z drugiej, wydaje się czystym anachronizmem. W donkichoterii Cobbetta, wznoszącego toasty to za króla, to za jakobinów – była więc pewna metoda.

Metoda zresztą jakoś intuicyjnie odczuwana przez samych robotników i chłopów. Przychodzi na myśl przykład z historii najbardziej „brytyjskiego” miasta przemysłowego na naszych ziemiach, „polskiego Manchesteru”, a jednocześnie „złego miasta” (jak pisał o nim Zygmunt Bartkiewicz), któremu nie obce były iście Dickensowskie tragedie – słowem, z historii Łodzi. W 1892 doszło do tzw. buntu łódzkiego. Nie było jeszcze rozbudowanych sieci partyjnych, mało kto wyznawał jakąś określoną ideologię. Postulaty ekonomiczne – skrócenia godzin pracy, podwyższenia płac – mieszały się z narodowymi. Patriotyczny protest przeciw carowi szedł w parze z apelowaniem do niego o wsparcie w sporze z właścicielami fabryk. Wreszcie robotnicy postanowili wybrać własnego przywódcę, którego określili jako „króla polskiego”:

Otóż miano tego „króla polskiego” istotnie wybrać – pisał znany historyk ruchu socjalistycznego Adam Próchnik – a został nim krawiec-łatacz, niejaki Wachowicz. Świeżo wybrany król miał skoczyć na stół i rozpocząć mowę.

Króla niestety wkrótce schwytano i wychłostano. Ten incydent – niezbadany dokładnie i niezrozumiały dla historyków – jest dla mnie przykładem, że walka o ludzkie życie i o godność wcale nie musi być w pierwszym rzędzie ideologiczną walką „przeciw królom” – bo też obalenie królów, a nawet uzyskanie głosu wyborczego – jakkolwiek zwłaszcza to drugie może być samo w sobie dobre – nie przywraca automatycznie godności i nie poprawia warunków życia. W świecie, w którym wszystko podporządkowane jest pracy, w którym nawet po powrocie z fabryki wciąż jeszcze dźwięczy w uszach stukot maszyn – walka o inny ustrój nieraz bardziej służy za „opium dla ludu”, niż jest realnym wyrazem ludzkich potrzeb, które w gruncie rzeczy są dość proste.

Historia o „królu polskim” to incydent iście cobbettowski, bo też sam Cobbett był kimś w rodzaju króla-krawca, trybuna ludowego, który wygłaszał swoje przemowy z wysokości stołu.

*

W Anglii deklarowany przez wielu atrakcyjny polityczny liberalizm okazywał się, paradoksalnie, tylko sprzyjać nędzy ubogich. Bo o niewolnikach – przypomina Chesterton – się pamięta, choćby dlatego, że są od nas zależni. Urzędnik rzymski musiałby – donosząc w liście o głodzie w prowincji – choćby wspomnieć o tym, czy starcza także dla niewolników. A o ubogich epoki wiktoriańskiej można było zapomnieć – bo byli wolni, w miarę równi; bo mieli – rzekomo – takie same możliwości, jak bogaci, by „coś zrobić z własnym życiem”. Ba, nawet – dodajmy – pomagało im się w tym, zamykając ich przymusowo w specjalnych zakładach pracy ustanowionych przez tak zwane Nowe Prawo o Ubogich. Prawo, które było gorzką parodią sięgających średniowiecza Poor Laws nakazujących możnym, by w sytuacjach kryzysowych chronili tych, którzy nie mieli nic, od śmierci z głodu bądź bezdomności. Przeciw Nowemu Prawu o Ubogich obracającemu te dawne szlachetne obyczaje w groteskę obdzierającą biedaków z godności i wolności występowała w Izbie Gmin tylko garstka, z Cobbettem na czele.

Cobbett widział, że problemem nie jest ustrój polityczny – a w każdym razie nie jest to problem najbardziej palący, zwłaszcza, że rewersem głoszonej wszemi wobec wolności okazywało się to, że nikt za nikogo nie był już odpowiedzialny. Prawdziwe zagrożenie kryło się w „przedsiębiorcy i kupcu” – wielkich biznesmenach, przemysłowcach, posiadaczach ziemskich, bankierach. I ogólnym widzeniu polityki i ekonomii nie w kategoriach odpowiedzialności (w tym zwłaszcza za ubogich) i dobra, ale niezależności i nieograniczonej ekspansji. Zaczęło się to na dobre – mówi Chesterton – właśnie wtedy, w Anglii przełomu XVIII i XIX wieku, i rozwijało przez całą epokę wiktoriańską. Niczym marksista wierny tezie o ekonomiczno–społecznej bazie i kulturowej nadbudowie nie potrafił on myśleć nawet o sławnej wiktoriańskiej kulturze inaczej niż o fasadzie, za którą krył się spisek przeciw ubogim. Spisek, który Cobbett – według Chestertona właściwie jako jedyny – przejrzał już w chwili, gdy się dopiero zawiązywał.

Nie była to ani doktryna, ani sprawa, ani nawet duch; najbardziej adekwatnie będzie powiedzieć, że była to cisza. Wszystkie jej przedsięwzięcia były porozumieniami; wszystkie jej prawa były niepisane. Istniało jakieś ciche porozumienie w szeregach nowej klasy średniej, że nie będzie się ona tak naprawdę buntować przeciw arystokracji. Istniało ciche porozumienie wśród arystokratów, że nie będą oni tak naprawdę sprzeciwiać się ekspansji klasy średniej. Istniał między tymi grupami jakiś sekretny sojusz, zakładający, że żadna z nich nie będzie tak naprawdę myśleć o trzecim elemencie, mieszkającym w podziemiach naszego społeczeństwa; którego znakiem stały się na krótki moment płonące stogi siana i zniszczone maszyny. Porozumienie to stworzyło własną kulturalność i kulturę, własnych poetów i malarzy, własny patriotyzm i własną dumę dziejową; tak że my, którzy przyszliśmy na świat w ostatnich dniach owej wielkiej tradycji, nigdy nie możemy odnosić się do niej bez pewnego nabożeństwa i wdzięczności. Wtedy, owa atmosfera nie miała jeszcze nazwy; lecz już kilka lat później, znaleziono dla niej zarówno nazwę, jak i figurę oraz narodowy symbol; kiedy pewna młoda dziewczyna przyjęła koronę przed ołtarzem Westminsteru. I my również nazywamy ją epoką wiktoriańską.

*

Czy Cobbett i Chesterton – pierwszy jako krytyk epoki wiktoriańskiej w jej początkowej fazie, drugi jako jej krytyk z historycznego oddalenia – są więc myślicielami – jakbyśmy to powiedzieli w naszej części Europy – lewicowymi? Dodajmy, że nawet pomimo pewnych różnic możemy ich spokojnie omawiać razem jako reprezentantów jednego podejścia do polityki. We wprowadzeniu od tłumacza czytamy, że Chesterton miał tylko dwóch prawdziwych mistrzów. „Pierwszym z nich był, oczywiście, Mistrz jego religii [znaczy się – Jezus Chrystus]; drugim – William Cobbett”.

Czy są więc oni (Chesterton i Cobbett znaczy się, nie Jezus) myślicielami lewicowymi? Odpowiedź jest skomplikowana.

Z lewicą – a w każdym razie pewnymi jej odmianami – łączy ich to, że stali po stronie materii, nie formy; że zależało im na konkretnych materialnych dobrach – a nie tylko formalnych ramach bardziej lub mniej liberalnego państwa, gwarantujących rzekomą równość dostępu do dóbr. Cobbett i Chesterton widzieli – wyraźniej jeszcze niż marksiści – że nowoczesność przyniosła dyktat pustego formalizmu, który był obojętny na – a wręcz wykluczał – to, co substancjalne, materialne, konkretne. Symboliczny jest Cobbettowski sprzeciw wobec papierowego pieniądza, coraz bardziej oddalonego od wszelkich konkretnych dóbr, które reprezentuje:

równie dobrze, co dowolny kupiec lub handlarz, zdawał sobie sprawę z faktu, że człowiek – taki, jakim go Bóg stworzył – musi zarabiać pieniądze. Całym sobą czuł jednak, że pieniądze te powinny być równie namacalne i prawdziwe, co zboże i owce, które zastępowały, że muszą one pozostawać w ścisłym związku z rzeczywistością, której były ledwie symbolem; i tak wypowiedział straszną wojnę wszystkim owym nieuchwytnym i czasem wręcz zmyślonym zjawiskom, nakręcanym przez spiralę długów, udziałów, obietnic i procentów, i sprawiającym, że świat współczesnych bogactw to w najgorszym wypadku świat nierealny, a w najlepszym – niewidzialny.

A jednak od wielu myślicieli lewicy różni Cobbetta i Chestertona to, że owa materia, na której im zależało, nie ograniczała się do materii w sensie, jaki nadaje temu słowu dzisiejsze potoczne użycie słowa „materialny”. Pożywieniem i pieniędzmi należało się z ubogimi dzielić, gdy groziła im śmierć głodowa, tego wymaga najprostsze przykazanie miłości bliźniego. Ale to nie znaczy, że pożywienie, pieniądze i inne tak zwane „dobra materialne” to wszystko, czego człowiekowi potrzeba.

[Cobbett] Tym różnił się od większości nowoczesnych reformatorów społecznych i większości nowoczesnych filantropów, że nie interesowało go wyłącznie to, co nazywa się „dobrobytem pracowników”. Bardzo interesowała go także ich godność, ich dobre imię, ich honor, a nawet ich chwała. Każdy w miarę ludzki człowiek może pragnąć, żeby jego słudzy dobrze się mieli, podobnie jak może pragnąć, żeby miały się dobrze jego konie czy owce. Zazwyczaj nie spodziewa się jednak, że jego koń odda mu z powrotem worek z owsem tylko dlatego, że jako honorowy czworonóg nie będzie chciał przyjąć niczego, czego mu lege artis nie zapisano w kontrakcie. Nie spodziewa się, że jakaś owca eksploduje z oburzenia tylko dlatego, że spróbuje przekupić ją dodatkową racją trawy lub wody, czy skrytykuje jako czarną owcę stada. Nie oczekuje, że rzeczona owca wyrazi gotowość do pojedynku z owczarkiem tylko ze względu na insynuację, jakoby kiedyś uciekła przed wilkiem. Krótko mówiąc, nie spodziewa się po koniach i owcach poczucia honoru; Cobbett wszakże, niezmiennie tak bardzo ekscentryczny i paradoksalny, naprawdę chciał, aby chłopi i robotnicy mieli poczucie honoru. Katusze wściekłości, na których strawił tak wielki kawał swojego życia, wynikały dokładnie ze świadomości, że to ludowe poczucie honoru w całej Anglii dławił but okrutnego i podłego industrializmu. Całe jego życie było jednym wielkim oporem stawianym upodleniu ubogich; upodleniu w dosłownym znaczeniu utraty sensu, stałości, statusu. Ciążył mu na duszy, niby koszmar maszynerii miażdżącej i mielącej miliony kości, cały proces drobiazgowej destrukcji własności prywatnej i domowych tradycji zubożałych rodzin; cała długa licytacja i likwidacja rodzinnych mebli, oddawanie do lamusa rodzinnego majątku i rodzinnych pamiątek; wszystko to, co znajduje wyraz w straszliwym rytuale sprzedaży ślubnego pierścionka.

O jaką materię więc – reasumując – walczą Cobbett i Chesterton z bezdusznym formalizmem – a przy okazji z przemysłowcami wyzyskującymi pracowników albo spekulantami doprowadzającymi innych do nędzy? O „szacunek do samego siebie”, „honor”, „dobre imię”, „godność”, „chwałę”, „sens”, „stałość”, „status”, „własność prywatną”, „domowe tradycje”, „rodzinne meble, majątek, pamiątki”. O – jednym słowem – ludzki świat, ale nie tylko dla bogaczy, którzy w prawie każdych warunkach potrafią zachować swoje pamiątki, tradycje, sens, chwałę. Chodzi im o ludzki świat dla każdego. O chwałę najprostszego człowieka, nawet jeśli z konieczności żyje on skromnie czy nawet biednie. A jeśli tak, to nie ma nic dziwnego, że tak Cobbett, jak Chesterton – a widać to zwłaszcza w ich stosunku do historii angielskiej reformacji – stawali po stronie religii przeciw sekularnemu państwu. Bo same świeckie ramy, w których nie było już inkluzywnego religijnego rytuału ani moralnej instancji wzywającej do podstawowych odruchów miłosierdzia i solidarności – takie zatem puste, świeckie ramy państwa, do których niektórzy dążyli w imię nieograniczonej swobody indywidualnej, były właśnie przykładem par excellence kultu bezbarwnej formy prowadzącego do śmierci barwnej i dobrej materii.

Różnica, o którą walczyli ci dwaj Anglicy, to różnica nie tylko między martwym i żywym irlandzkim chłopem w czasie klęski nieurodzaju – choć w tym przypadku kontrast jest szczególny; i woła o pomstę do nieba. To także różnica między chłopem czy robotnikiem traktowanym jak niby-niewolnik, wymagający jednostronnych świadczeń i niezdolny do żadnej wzajemności, a tymże chłopem i robotnikiem, któremu z szacunku dla jego osoby nie daje się jałmużny wtedy, gdy jej nie potrzebuje. To różnica między pracownicą na kasie w supermarkecie, której cały dzień upływa na zajęciach niewymagających żadnej kreatywności ani podejmowania decyzji, a właścicielem kramu czy sklepiku – wolnym, twórczym i odpowiedzialnym za swoją działalność. To różnica między człowiekiem pozbawionym nadziei na jakąkolwiek w pełni własną przestrzeń, wynajmującym maleńkie klitki za duże pieniądze, albo otrzymującym szare mieszkanie komunalne – a kimś posiadającym swój własny, choćby maleńki, dom, ozdobiony przez lokalną wspólnotę ludowym ornamentem. To różnica między ubogim przymusowo „przyuczanym do pracy” w zakładach powołanych przez Nowe Prawo o Ubogich, a ubogim otrzymującym jałmużnę zgodną z dawnymi Poor Laws – i odwdzięczającym się za nią modlitwą (wszak w średniowiecznej Christianitas nie było nigdy jednostronnego dawania, każda relacja wpisana była we wzajemność modlitwy). To różnica między rodziną pozbawioną wszelkiej autonomii przez wszechmocne państwo albo wszechmocne firmy, a rodziną posiadającą własną tradycję i pewne minimum własności przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wreszcie różnica między biznesem dążącym do nieograniczonej ekspansji, a biznesem – najlepiej w formie spółdzielni – który stawia sobie za cel działalności dobro, choćby tylko w postaci utrzymania dla swoich członków. I między państwem, które dąży do nieograniczonej ekspansji zewnętrznej i wewnętrznej, a państwem, które szuka chwały nie własnej, lecz wchodzących w jego skład ludzi i wspólnot.

*

Jeszcze jeden dłuższy fragment książki, rzucający nieco światła na sposób zachowania Cobbetta. Jego – zdiagnozowany przeze mnie, nie wiem, czy całkiem celnie – sprzeciw wobec formy nie przekładał się na sprzeciw wobec rytuału. Wręcz przeciwnie – Cobbett jawi się jako rytualista rozmiłowany w wielkich gestach, takich jak pokutny gest przywiezienia kości jakobina Thomasa Paine’a – którego niegdyś zaciekle atakował – z Ameryki do Anglii.

Prawdziwy rytuał to jednak, przypomina Chesterton, rzecz bardzo demokratyczna i nie pozbawiona treści – w odróżnieniu od pustego konwencjonalizmu, czystej formy, w rodzaju wiktoriańskich baków i cylindrów.

[Cobbett] Tym różnił się od większości nowoczesnych reformatorów społecznych i większości nowoczesnych filantropów, że nie interesowało go wyłącznie to, co nazywa się „dobrobytem pracowników”. Bardzo interesowała go także ich godność, ich dobre imię, ich honor, a nawet ich chwała. Każdy w miarę ludzki człowiek może pragnąć, żeby jego słudzy dobrze się mieli, podobnie jak może pragnąć, żeby miały się dobrze jego konie czy owce. Zazwyczaj nie spodziewa się jednak, że jego koń odda mu z powrotem worek z owsem tylko dlatego, że jako honorowy czworonóg nie będzie chciał przyjąć niczego, czego mu lege artis nie zapisano w kontrakcie. Nie spodziewa się, że jakaś owca eksploduje z oburzenia tylko dlatego, że spróbuje przekupić ją dodatkową racją trawy lub wody, czy skrytykuje jako czarną owcę stada. Nie oczekuje, że rzeczona owca wyrazi gotowość do pojedynku z owczarkiem tylko ze względu na insynuację, jakoby kiedyś uciekła przed wilkiem. Krótko mówiąc, nie spodziewa się po koniach i owcach poczucia honoru; Cobbett wszakże, niezmiennie tak bardzo ekscentryczny i paradoksalny, naprawdę chciał, aby chłopi i robotnicy mieli poczucie honoru. Katusze wściekłości, na których strawił tak wielki kawał swojego życia, wynikały dokładnie ze świadomości, że to ludowe poczucie honoru w całej Anglii dławił but okrutnego i podłego industrializmu. Całe jego życie było jednym wielkim oporem stawianym upodleniu ubogich; upodleniu w dosłownym znaczeniu utraty sensu, stałości, statusu. Ciążył mu na duszy, niby koszmar maszynerii miażdżącej i mielącej miliony kości, cały proces drobiazgowej destrukcji własności prywatnej i domowych tradycji zubożałych rodzin; cała długa licytacja i likwidacja rodzinnych mebli, oddawanie do lamusa rodzinnego majątku i rodzinnych pamiątek; wszystko to, co znajduje wyraz w straszliwym rytuale sprzedaży ślubnego pierścionka.

*

Choć ze wskazówek Cobbetta da się pewne zasady wydedukować, a Chesterton stworzył z nich nawet coś na kształt doktryny (zwanej dystrybucjonizmem), to rdzeń postawy i poglądów tych dwóch jest czymś innym – i czymś więcej – niż doktryna ekonomiczna. Możliwa jest pewnie lewica Cobbettowska i możliwa jest Chestertonowska prawica (i na odwrót). To, co w ich myśli podstawowe, to pewna meta-zasada, którą można godzić w jakiejś mierze z różnymi doktrynami ekonomicznymi. Meta-zasada obierania za cel polityki – godności i dobra wszystkich ludzi. Pytanie jest w zasadzie jedno – czy chodzi nam o chwałę dla wszystkich, czy tylko o życie biologiczne? A może nawet i o to drugie – nie dla wszystkich?

*

Na koniec pewne wyjaśnienie. W artykule tym dałem się niejako prowadzić Chestertonowi. Nie polemizowałem z jego ocenami. Brałem za dobrą monetę jego peany pod adresem Cobbetta i jego krytykę wiktoriańskich elit. Wierzyłem mu, gdy nie zostawiał suchej nitki na nowoczesnym systemie finansowym.

Być może rzeczywistość jest bardziej zawiła – nie przeczę. Ale wystarczająco często słyszy się o tej zawiłości. Wyzwanie, które rzucają nam Chesterton i Cobbett, polega dokładnie na czymś odwrotnym. Każą nam oni – nie wyrzekając się rozumu i wiedzy (obaj bardzo cenili edukację i byli niestrudzonymi samoukami) – zobaczyć świat w prostych, ponadczasowych kategoriach dobra i zła. I opowiedzieć się za tym, co dobre, wykonując przy tym jakiś prosty a szalony gest w rodzaju reorganizacji własnej firmy, wyprowadzki z miasta na wieś, czy wyrzucenia smartphone’a do kosza. Nie znam takich, którzy posłuchali Chestertona i żałują.

Książka William Cobbett autorstwa G. K. Chestertona dostępna jest na stronie www.chestertonpolska.org.

Gilbert Keith (G.K.) Chesterton (1874-1936) – angielski krytyk (społeczny i literacki), poeta, chrześcijański apologeta, autor esejów, powieści, opowiadań. Powszechną popularność przyniosły mu kryminalne historie pt. Przygody księdza Browna. Posiadacz charakterystycznej pulchnej figury i ciepłej osobowości; jeden z najbarwniejszych ludzi, jacy chodzili po ziemi. Przyjaciel G. B. Shawa i H. G. Wellsa. Współautor (obok Hillaire'ego Belloca) doktryny ekonomiczno-politycznej zwanej dystrybutyzmem albo dystrybucjonizmem (ang. distributism), opierającej się na rozproszeniu własności prywatnej pomiędzy dużą ilość osób/rodzin, tak by każda miała symboliczne "dwa akry i krowę". Kandydat na ołtarze. Świadectwa wysłuchanych modlitw za jego wstawiennictwem należy słać do ks. Johna Udrisa na adres chesterton@oscott.org.

William Cobbett (1763-1835) – rolnik, polityk, pamflecista, redaktor poczytnego "Rejestru Williama Cobbetta". Obrońca wiejskiej Anglii przed nadużyciami rewolucji przemysłowej. Dziś pamiętany przede wszystkim jako autor wspaniałych Rural rides, opisu przejażdżek po angielskiej prowincji. Jeden z dwóch – obok Jezusa – mistrzów G. K. Chestertona.

Kamil Suskiewicz

Miasto o najpiękniejszych nocach i dniach. Opowieść o Kaliszu

Do Kalisza pojechaliśmy bez mapy. Często tak podróżujemy, co wywołuje drobne zdenerwowanie mojej żony, ilekroć stoimy na skrzyżowaniu w jakimś obcym mieście, nie wiedząc w którą stronę skręcić. Zdenerwowanie to drobne, a i chwilowe, gdyż ostatecznie jakoś zawsze trafiamy do celu. Zresztą tym razem nie mieliśmy specjalnie wytyczonego celu. Ot, zobaczyć Kalisz. A że miasto to nie tak znowu małe, zobaczyć chcieliśmy przede wszystkim jego serce, a więc starówkę, historyczne mosty na Prośnie, wiekowy park i kilka innych miejsc w tej samej okolicy. Kierowaliśmy się zatem do centrum, co w miastach obrosłych nieregularnymi peerelowskimi osiedlami, które do góry nogami wywróciły kształtowaną przez wieki urbanistykę – nie jest wcale takie łatwe. Są, prawda, jakieś drogowskazy oznajmiające „centrum”, lecz nigdy do końca nie wiadomo, o jakie centrum im chodzi i czy przypadkiem nie o centrum handlowe – co innego w miasteczkach włoskich, z ich bezcennymi strzałkami „centro storico”.

Jechaliśmy więc za znakami, a może i bez znaków. Faktem, że niebawem otworzył się przed nami duży plac, skądś jakby znany. Bardziej zadrzewiony, mniej regularny, ale był to przecież Plac św. Józefa sportretowany na tylu rycinach i zdjęciach starego Kalisza. Byliśmy na miejscu. Trochę kręcenia się po uliczkach, to bliżej rynku, to znów dalej, żeby znaleźć miejsce parkingowe, koniecznie w cieniu – bo dzień zapowiadał się ciepły, czerwcowy.

***

Przystanęliśmy przy dwupasmowej, jednokierunkowej ulicy; po jednej stronie zielony skwer, prawie park, po drugiej rząd okazałych kamienic. W jednej z nich, na balkonie pierwszego piętra siedziała bardzo stara pani, otoczona kwiatami, pnączami, przeróżną zielenią, patrzyła na nas pustym szarym wzrokiem; kilka godzin później, gdy szykowaliśmy się do odjazdu na tym samym miejscu siedział bardzo stary pan – reszta scenerii pozostała bez zmian. Była to ulica Babina, nazwana tak – jeśli wierzyć książkom – od mieszczącego się gdzieś tu w pobliżu, w początkach XIX wieku przytułku dla bezdomnych, szczególnej żebraczek, zwanych babami lub babinami właśnie. A może raczej zawdzięczająca swą nazwę – jeśli wierzyć wyobraźni – tej starszej pani z balkonu, która na pewno siedziała tu zawsze, nawet gdy nie zbudowano jej balkonu, ani tych wszystkich kamienic wokół, nawet gdy nie było jeszcze parku i ulicy, tylko jakieś mokradła epoki wielkich puszcz.

Przy ulicy Babinej, kilkaset metrów od naszego parkingu uczyła się onegdaj na pensji Heleny Semadeniowej – Maria Dąbrowska.

Bez mapy trafiliśmy więc w to samo miejsce, które w 1901 roku witało przybyłą z nieodległego Russowa, naówczas młodą ambitną dziewczynę, później jedną z najważniejszych polskich pisarek. Trudno mówić tu o przypadku; po prostu musieliśmy znaleźć się na Babinej. Wszak żadna opowieść o Kaliszu nie może obyć się bez Dąbrowskiej. Niech więc i ta – pomyślałem wtedy, a może już wcześniej – toczy się pod jej, oby wyrozumiałym, okiem.

***

Pensja Semadeniowej była żeńską szkołą czteroklasową. Mieściła się w dwupiętrowej kamienicy przy ul. Babinej 2, która stoi do dzisiaj, przysłonięta nieco zabudową znajdującą się bliżej ulicy. Wśród tej zabudowy widnieje też stary drewniany dom ukryty w wielkim zagajniku z drzew i krzewów, jakby wyjęty z powieści Marqueza i wpleciony tu, w tkankę śródmieścia. Maria Dąbrowska (a wtedy jeszcze Szumska) przebywała na pensji od 1901 do 1904. Szkoła ta stanowiła pierwowzór, zresztą wiernie i ze szczegółami przeniesionej do powieści, pensji z Nocy i dni, do której rodzice posyłają Agnisię Niechcicównę. O właścicielce pensji czytamy tam:

Pani Wenordenowa unikała wobec dziewcząt przymusu i starała się zostawić im jak najwięcej swobody osobistej, przestrzegając jedynie kilku norm postępowania, zgodnych z poczuciem etycznym.

Lecz jednocześnie: „władało nią parę namiętnych przeświadczeń, które chętnie wdrażałyby drugim nie tak liberalnymi środkami”. Mowa tu o przeświadczeniach religijnych. Przełożona, podobnie jak prawdziwa pani Semadeniowa, była bowiem protestantką, do tego córką znanego pastora parafii ewangelickiej. A wśród uczennic pensji były katoliczki, protestantki, prawosławne i żydówki. Ciekawy to i niejedyny w powieści Dąbrowskiej przyczynek do funkcjonowania wielowyznaniowej wspólnoty mieszkańców Kalisza.

***

Czasami zastanawiam się, jak wyglądałyby tego rodzaju polskie miasteczka, gdyby nie czasy zaborów. To one bowiem wprowadziły do Polski elementy zachodniej nowoczesności. Mam tu na myśli przede wszystkim migracje Niemców, która dotyczyła oczywiście przede wszystkim zaboru pruskiego, ale także, w niewiele mniejszym stopniu, ziem pozostających pod zwierzchnością rosyjską. Warto dodać, że Kalisz znajdował się najpierw w zaborze pruskim, a po upadku Księstwa Warszawskiego wszedł w skład ziem kontrolowanych przez Rosję. Niedaleko miasta, w Szczypiornie przebiegała zresztą granica zaborów.

Do Kalisza znaczna grupa przybyszów znad Szprewy, jak ich tu nazywano, dotarła po raz pierwszy na przełomie XVIII i XIX, po drugim zaborze, gdy miasto znalazło się w granicach Prus Południowych. Wtedy to ich liczba wzrosła z 200 do ponad 2500. Przyjeżdżali rzemieślnicy, przedsiębiorcy, fabrykanci a także – z racji zmian politycznych – wojskowi i urzędnicy. Wielu z nich opuściło Kalisz w 1806, gdy powstało Księstwo Warszawskie. Kolejna fala niemieckiej imigracji przypadła na lata 1815-1830. Znaczna część owej drugiej imigracji została w mieście na długie dziesięciolecia, jeśli nie na zawsze.

W 1817 przyjechał do Kalisza Benjamin Repphan. Wkrótce wynajął od miasta dawny młyn na Prośnie i przerobił go na folusz, zresztą bez zgody władz. Przebudował też dawne pomieszczenia klasztorne sióstr bernardynek. W adaptowanych budynkach rozpoczął produkcję sukna i niebawem stał się najpotężniejszym kaliskim przemysłowcem. Fabryka pozostawała w rękach Repphanów przez trzy pokolenia, przez 93 lata.  Zakład ten – podobnie jak kilka innych, mniejszych – oznaczał dla miasta skok rozwojowy, wkroczenie w inną, kapitalistyczną rzeczywistość. Przyczynił się do powstania licznego zamożnego mieszczaństwa, zapewnił pracę napływającym ze wsi chłopom. Ale przyniósł także ciemne strony nowoczesności. Korespondenci warszawskich gazet alarmowali o strasznych warunkach pracy w fabryce Repphana:

Wejdźmy do sortowni. Wejdźmy, ale nie na długo, bo powietrze zabójcze tamuje oddech i wprawia w pewien rodzaj odurzenia. Sala niska tak, że średniego wzrostu człowiek ręką sufitu dostanie, a w sali na próżno upatrujesz jakiejkolwiek wentylacji. Widzisz tylko kilkanaście wybladłych postaci kobiet i tyleż 12- 10-, a nawet 8-letnich dzieciaków; to są robotnicy fabryczni. Szkielety te ludzkie patrzą szklanymi oczyma, jakby wzywały ratunku.

Sprawa musiała być dość głośna, bo pisano o niej niejednokrotnie. Rzecz podjął między innymi Bolesław Prus, który w jednej z „Kronik Tygodniowych” (z 1875 roku) pisał swoim ironicznym felietonowym stylem:

o tym, że pan Repphan jest najznakomitszym filantropem w Kaliszu, dowie się świat dziś dopiero […] Otóż zapobiegając złemu, w miarę sił pan Repphan w salach swego zakładu pod kierunkiem kobiet zgromadza dziatki od 8 do 12 lat na godzin 14, tj. cały czas nieobecności ich rodziców. Nie dość na tym, pan Repphan nie poprzestaje na prostej gościnności, ale posuwa się krok dalej i niewinnym dziatkom jak również dozorującym je kobietom, ofiarowuje od 15 do 17 i pół kopiejek dziennie, aby miały z czego wyżyć biedactwa!

Repphanowi zarzucano także, że na dobrze płatne stanowiska majstrów zatrudnia jedynie swoich rodaków ściąganych z Prus, a polskim robotnikom każe pracować za głodowe stawki. Symbolicznym dowodem lekceważenia miejsca, które przyniosło mu fortunę, miał być fakt, że Repphan (chodziło chyba o syna protoplasty) spędził w Polsce pięćdziesiąt lat, a języka się nie nauczył, ba – jego główny dyrektor, zarządzający fabryką przez lat dziesięć, też nie znał słowa po polsku. Słowem, nie była to rodzina, która przynosiłaby chlubę niemieckiej imigracji do Kalisza. Znamienny jest też może fakt, że po sprzedaży fabryki, w 1910 roku, Emil Rephhan osiadł na stałe w Berlinie.

Nieuczciwie byłoby jednak oceniać kaliską społeczność niemiecką przez pryzmat tej jednej rodziny fabrykanckiej. Edward Polanowski, autor arcyciekawej gawędy o dawnym Kaliszu, pisał:

Stosunek Niemców do polskości był dwojaki: jedni przez całe życie pozostawali w swoi kręgu narodowościowym, niejako programowo stronili od języka polskiego, inni asymilowali się dość szybko, wchodzili w związki rodzinne z Polakami, stawali się nawet polskimi patriotami.

Przykłady tych ostatnich można mnożyć. Gustaw Fibinger III – spadkobierca założonej przez jego dziadka fabryki fortepianów, uczestnik wojny obronnej 1939 roku, jeniec obozów, po 1945 dyrektor znacjonalizowanej Calisi. Oswald Hindemith – wydawca „Kaliszanina” i „Gazety Kaliskiej”. Robert Pusch – założyciel straży pożarnej i znany społecznik.

Również pani Wenordenowa jest koniec końców doskonałym nauczycielem, miłośnikiem literatury i – co chyba najważniejsze – dobrym człowiekiem: „Do szkoły pani Wenordenowej niemało uczennic chodziło za połowę wpisu, a nie brakło i takich, co się uczyły za darmo. Niektóre z nich same o tym nie wiedziały, bo pani Wenordenowa trzymała tę swoją szczodrość w głębokiej tajemnicy, do której zobowiązywała nawet rodziców”.

Czym zatem byłby Kalisz bez owej XIX-wiecznej niemieckiej imigracji? Czy poszedłby jakąś inną drogą rozwoju, nie mając ekonomicznej presji ze strony kapitalistów znad Szprewy? Czy stałby się – on i wiele innych miast – ucieleśnieniem jakiejś trzeciej drogi, która stawia na wielość inicjatyw gospodarczych, a nie na ich skalę; która widzi jednostkowość pracy i jej związek z człowiekiem, zamiast masowości i automatyzacji? Jest to bardzo piękna wizja, ale chyba mało prawdopodobna, bo systemy słabe, choć szlachetne z zasady ustępują miejsca – tak przynajmniej uczy nas historia – systemom opartym na konkretnej sile (sile militarnej, sile politycznej, sile kapitału). Byłaby się pewnie i do Kalisza wcisnęła ta nowoczesność, tak czy owak, nawet gdyby nie zabory, nawet gdyby nie napływ „nowoczesnych” Niemców.

***

Historia tamtej imigracji odsłania przed nami jeszcze jeden ciekawy wymiar migracji w ogóle. Chodzi mi o nastawienie gospodarzy do ich przybyszów. Dużo się dziś mówi o tym, że przyjeżdżający do naszego kraju powinni się asymilować i przystosować do zasad tu obowiązujących. Jest to słuszne tylko w części, tzn. w tym sensie, że przyjezdni nie mogą atakować tych naszych zasad, niszczyć ich siłą. Lecz żadne przyjmowanie emigrantów nie ma sensu w momencie, gdy my jako gospodarze nie będziemy gotowi na to, że goście, których przyjmujemy, również mogą nas zmienić. Tak jak w szczerej przyjacielskiej rozmowie, która niesie ze sobą ryzyko zmiany, jaka może się w rozmawiających dokonać. Bo każde kulturowe spotkanie jest w jakimś stopniu bachtinowskim dialogiem. A XIX-wieczny Kalisz jest dobrym przykładem tego, jak dużo można zyskać wchodząc w ów dialog.

***

Tak, zyskać. Nie tylko w wymiarze ekonomicznym i materialnym, choć i tu postęp był niewątpliwy. W 1875 roku Adam Chodyński – prawnik, historyk, literat, pierwszy redaktor naczelny „Kaliszanina” – pisał tak:

Kalisz w r. 1852 nie był Kaliszem czasów dzisiejszych. Bruki złe, rynsztoki ciasne, konserwowały kałuże błota i nieczystości, zarażające powietrze, do czego pomagały miazmaty wychodzące z podwórz, chlewów i obór, w których trzodę i bydło w środku nawet miasta trzymano. Służba sanitarna – żadna, policyjna – niedostateczna, niedbała i nie chcąca się narażać panom obywatelom. Stosy błota zgarnianego lada jako, leżały po całych tygodniach […] Nędza, prawie żadne oświetlenie z olejowych latarń. […] wszystko to [tzn. ulice i zaułki] niemal zapchane było lichymi, drewnianymi domkami o starodawnych wstawkach i przystawkach, chatami, lepiankami, budami i budkami […]

Materialna przemiana się więc w tej dobie dokonała, nie o nią jednak przede wszystkim chodzi. Ciekawszy wydaje się towarzyszący jej intelektualny i kulturalny rozwój Kalisza.

Owszem, miał Kalisz i w tym wymiarze świetną przeszłość. Uczył się w tutejszym kolegium jezuickim jeden z największych poetów barokowych, Samuel ze Skrzypny Twardowski. Rektorem tegoż kolegium był pisarz religijny Kasper Drużbicki. Niecałe dwa wieki później karierę teatralną zaczynał w Kaliszu Wojciech Bogusławski, który:

w 1800 roku, wracając latem z Poznania […] przybył do Kalisza i tu za pozwoleniem Nepomucena Sokolnickiego, dzierżawcy majątku po Kanonikach Szpitalnych de Saxia (zwanych też Duchniakami od kaliskiego kościoła św. Ducha), za potwierdzeniem układu przez magistrat i ówczesną kamerę pruską w ciągu dwóch tygodni na przestrzeni 51 łokci kwadratowych wybudował teatr drewniany, a raczej szopę. W niej to właśnie po raz pierwszy 2 sierpnia tegoż roku odegrana została komedia Ton wielkiego świata.

Ale było to zaledwie preludium do kulturalnego rozwoju miasta, które nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku. A stało się to w dużej mierze dzięki powstałym wtenczas instytucjom.

***

W 1845 roku utworzono w Kaliszu Wyższą Szkołę Realną. Mieściła się ona w gmachach dzisiejszego Liceum im. Adama Asnyka. Nie była to pierwsza, ani ostatnia szkoła kaliska tamtej doby. Od 1830 roku działała bowiem w tym samym miejscu Szkoła Wydziałowa, z którą związani byli m. in. bracia Bonawentura i Wincenty Niemojowscy, sławni „Kaliszanie”, jedni z prekursorów powstania listopadowego. Później w 1833 roku przemianowano ją na Obwodową Szkołę Filologiczną. Z niej dopiero wyłoniła się owa Wyższa Szkoła Realna, która poza wykształceniem ogólnym celowała w specjalizacji chemiczno-technologicznej. Uczono więc tam łaciny, polskiego i kaligrafii obok mechaniki ogólnej, mineralogii czy technologii chemiczno-mechanicznej. Ścisły profil szkoły nie przeszkodził, żeby stała się ona kuźnią przyszłych luminarzy życia społecznego. Było to, mam wrażenie, zjawisko trochę podobne do fenomenu nieco młodszej Szkoły Głównej w Warszawie, która wydała właściwie wszystkich największych polskich pozytywistów: Świętochowskiego, Prusa, Sienkiewicza, Glogera, światowej sławy językoznawcę Baudouina de Courtenay czy polonistę Antoniego Bema (który z kolei później uczył Stefana Żeromskiego). Tak samo Wyższa Szkoła Realna może pochwalić się wychowankami, którzy nadawali ton kaliskiemu życiu kulturalnemu i gospodarczemu przez długie dziesięciolecia. Znajdowali się wśród nich: Stefan Giller – później słynny polonista (brat Agatona, dowódcy „Czerwonych” w powstaniu styczniowym); trzech braci Chodyńskich (dwóch zostało później wybitnymi teologami); zastępy znanych prawników i lekarzy; w końcu sam – Adam Asnyk.

***

Historia jego rodziny jest zresztą ciekawym przykładem splecenia się wymiaru materialnego i duchowego. Adam Asnyk urodził się w 1838 roku. Ojciec jego, Kazimierz, był porucznikiem wojsk polskich w armii księcia Konstantego, za akces do powstania listopadowego zesłanym na Sybir. Gdy wrócił, za namową przyjaciela, Adama Helbicha, osiedlił się w Kaliszu. Zabrał się zaraz za różne przedsięwzięcia handlowe. Prowadził księgarnię i wypożyczalnię książek przy Placu św. Józefa. Miał skład z żelazem. Handlował suknem. Posiadał hotel. Powiadano również, że udziela pożyczek na procent. „Sprzedając sukno zachwalał, że jest mocne jak żelazo, sprzedając stal dowodził, że gnie się jak sukno”. Dzięki temu jednak dzieciństwo Adama upływało w dostatku, a rodzice roztaczali przed nim duże, jak na owe czasy, możliwości przyszłej kariery. Ojciec, po żołniersku i kupiecku surowy, „w wolnych chwilach – wspomni później Asnyk – uczył mnie musztry i zaprawiał do rygoru wojskowego. Swoją marsową powierzchownością i przybraną surowością, pod którą kryła się wielka dobroć, imponował mojej dziecięcej wyobraźni”. Matka, bardziej pobłażliwa, płaciła mu trzy groszowe honorarium za każdą ułożoną rymowankę. I jak tu w takich okolicznościach nie zostać poetą?

W 1849 roku Adam rozpoczyna naukę w trzeciej klasie Wyższej Szkoły Realnej. Dostaje granatowy mundurek, zapinany na dwa rzędy posrebrzanych guzików, z wysokim amarantowym kołnierzem. Warto wspomnieć, że nauka w szkole była płatna – 4 ruble w młodszych klasach, 8 w starszych (za semestr? za rok?). Ulubionym nauczycielem Adama jest, nie trudno zgadnąć, polonista Sylwester Kinicki, któremu młody poeta ofiaruje taki oto wierszyk z okazji imienin:

Ty, co się w miejsce ojca nami opiekujesz,
młodociane serca do dobroci kierujesz,
Co zasiewasz je wiarą jak ziarnem pole,
Wypleniasz złe nałogi jak szkodliwe kąkole,
Kształcisz umysł nauką, szczepisz wiadomości,
Obudzasz wszystkie władze, co były uśpione.
Przyjm, w dowód mojej nigdy nie zgasłej wdzięczności,
Życzenie proste, serca popędem wiedzione.

Wraz z zakończeniem szkoły w 1853 roku otrzymuje Asnyk patent uprawniający do studiów wyższych. Jednak nie od razu z niego korzysta.

Byłem jeszcze za młody – napisze później – żeby udać się na uniwersytet, jak to było moim marzeniem, pozostałem chwilowo w domu, ucząc się łaciny, francuskiego, niemieckiego i angielskiego, jak również botaniki i chemii, do których miałem zamiłowanie. Prócz tego aplikowałem w sądzie pokoju dla obeznania się trochę z prawem”

Po tej planowej przerwie od nauki – modnej zresztą i dzisiaj w Wielkiej Brytanii, gdzie nazywają ją gap year – w roku 1856 idzie Asnyk na studia. Najpierw do Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, a następnie przerzuca się na warszawską Akademię Medyczno-Chirurgiczną. Mieszka w Warszawie, po upadku powstania przez jakiś czas za granicą, później we Lwowie i Krakowie. Ale do Kalisza wraca często myślą i słowem, jak w liście pisanym po latach do Stenafa Gillera:

Cieszę się jak dziecko otrzymanymi widokami Kalisza i podziwiam, żeście instynktem serca wiedzeni, odnaleźli właśnie to, co mnie najwyższą rozkosz sprawić mogło. Bóg wam zapłaci za ciepło serc waszych, którem mnie ogrzeliście. Ściskam Cię najserdeczniej, a razem z Tobą wszystkich, wszystkich. Wasz zawsze duchem syn i brat. Adam Asnyk

***

Dzieciństwo w Kaliszu spędziła też Maria Konopnicka. Wraz z rodziną mieszkała przy Placu Kilińskiego (w tzw. Pałacu Puchalskich), naprzeciwko fabryki Repphana.

Mieszkali nie we frontowej części, lecz w jednopiętrowej oficynie, od strony dzisiejszej ulicy 3 maja, na miejscu której znajdowały się wtedy ogrody. Było to bardzo piękne położenie, korzystne dla dzieci, ale daleko było do wspaniałości mieszkań frontowej części domu. Jak duże mieszkanie zajmowali Wasiłowscy, nie wiadomo, podobno mieściło się ono na piętrze, gdzie przeważnie były mieszkania trzypokojowe.

Musiał to być dom rodzinny dalece oryginalny, szczególnie po śmierci matki młodej Marii, Scholastyki z Turskich, gdy sześcioro dzieci przeszło pod wyłączną opiekę ojca.

Atmosfera naszego dziecięctwa – napisze później Konopnicka – była bardzo różna od tej, w jakiej dzieci żyją zwykle. Ojciec mój był mistyk, ogromnie religijny, samotnik, oddany pracy i dzieciom. Prawie mizantrop, wychowywał nas zgoła bez kobiecego wpływu, czytując nam książkę O naśladowaniu Chrystusa, którą tak samo jak i wiele ewangelii i przypowieści biblijnych umiałam w pierwszym niemal dziecięctwie na pamięć. Poetów naszych poznałam też z ust ojca i z naszych wieczornych z nim rozmów i czytań. Naprzód Karpińskiego, potem Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego znacznie później i na własną rękę. Czytając poezję ojciec mój bywał do łez wzruszony, a my najczęściej płakaliśmy wszyscy widząc łzy ojca. Tak, pamiętam, poznałam Wallenroda. Może to reminiscencja dziecięctwa, że dotychczas nie mogę bez dreszczu i bladości słuchać głośnego czytania poezji. Dom nasz sierocy był prawie zakonnym domem, nie przyjmowano w nim i nie oddawano żadnych wizyt, nie prowadzono żadnych wesołych światowych rozmów, a spacery, na które nas ojciec prowadził miały za cel zwykły cmentarz.

W 1862 roku Maria poślubia Jarosława Konopnickiego, wkrótce przeprowadzają  się razem do Bronowa, majątku należącego do męża, skąd przenoszą się kilka lat później – chyba ze względu na pogarszający się stan majątkowy rodziny – do dzierżawionego Gusina. Konopnicka nie może znieść życia rodzinnego. W 1877 rozstaje się z mężem i wyprowadza z dziećmi do Warszawy.

W Kaliszu spędziła zaledwie dwanaście lat, niedługo jak na blisko siedemdziesięcioletnie życie. Ale to właśnie o Kaliszu napisała wiersz Memu miastu. Tu też miał miejsce jej poetycki debiut, w 1870 roku.

Bardzo ciekawa jest ta więź, która Asnyka, Konopnicką – i wielu innych – łączy z miastem położonym nad Prosną, mimo ich wyprowadzki i oddalenia. Ta więź coś bardzo ważnego mówi o samym Kaliszu. Wypadnie nam do tego jeszcze wrócić.

***

Tymczasem jednak jeszcze o absolwentach Szkoły Realnej. Albowiem nie wszyscy z nich, jak Asnyk, opuścili Kalisz. Wielu pozostało i tu zdecydowało się inwestować swoją wiedzę, swój życiowy zapał, z tym miejscem związało swoje życie. Takim przykładem jest wspomniany już Adam Chodyński. Pracował on jako prawnik, w samym Kaliszu i w niedalekich miejscowościach (Warcie, Uniejowie). Lecz – jak to często bywa – to nie jego zawód a pasje (zresztą, mam wrażenie, w XIX wieku rzeczy te znacznie bardziej niż dziś zlewały się ze sobą, z ważnym oczywiście wyjątkiem tłumów robotników) zapewniły mu miejsce w lokalnej historii. Był bowiem Chodyński badaczem Kalisza, jego historii i geografii. Wydał kilka publikacji z tej dziedziny (np. Dawne ustawy miasta Kalisza). Wydał też – co ciekawe – Zarys dziejów literatury polskiej od czasów najdawniejszych do ostatnich. Publikował własne poezje. Był w końcu także jednym z inicjatorów, a następnie redaktorem naczelnym „Kaliszanina”.

***

Pismo to wydawane jest od 1869 roku. Publikuje rzeczy najrozmaitsze, od wiadomości ze świata, przez aktualności lokalne i szkice historyczne, po utwory literackie (Asnyka, Konopnickiej, Kraszewskiego, Zapolskiej). Ukazuje się dwa razy w tygodniu.

Do powstania „Kaliszanina” walnie przyczynił się wicegubernator kaliski, sympatyzujący z Polakami, Paweł Rybnikow. W bieżące tworzenie gazety zaangażowani byli – poza Chodyńskim – także Jan Tański, Teodor Esse (absolwent Szkoły Głównej w Warszawie), Julian Miłkowski i Kazimierz Witkowski. Ten ostatni był od 1875 roku także właścicielem pisma. Za druk odpowiadał zakład Karola Hindemitha, dzięki któremu „Kaliszanin” mógł regularnie wychodzić, mimo czasowych trudności finansowych. Hindemith – kontynuator znakomitej tradycji kaliskiego drukarstwa, którego ma swe początki w drukarni jezuickiej i pierwszej publikacji pt. Katechism Rzymski z 1603 roku – przez dziesięciolecia prowadził drukarnię przy ulicy Mariańskiej. Redaktor Witkowski tak pisał po jego śmierci:

Chociaż obcy narodowością i wyznaniem, zespolił się tak ściśle ze społeczeństwem, wśród którego osiadł, iż czynami całego życia dowiódł, że uważał je za swoje własne i synów w tym duchu wychował.

W 1893 roku „Kaliszanin” przemianował się na „Gazetę Kaliską” i pod tą nazwą wychodził aż do wybuchu drugiej wojny (od 1898 jako dziennik). W późniejszych latach redaktorował mu Józef Radwan, prawnik i prezes Kaliskiego Towarzystwa Wioślarskiego. Do „Gazety Kaliskiej” pisywała Emilia Bohowiczowa, pierwowzór Stefanii Holszańskiej z Nocy i dni. W końcu debiutowała tu również sama Dąbrowska, jeszcze jako Maria Szumska, trzema artykułami recenzującymi Wystawę Powszechną w Brukseli.

Redakcja gazety mieściła się w kamienicy przy Al. Wolności 3. Do dziś na froncie pomalowanej na ostry niebieski kolor kamienicy widnieje napis „Gazeta Kaliska”. Aleja Wolności, a kiedyś Aleja Józefiny – była to spacerowa arteria Kalisza, to tu przechadzało się najlepsze towarzystwo w niedzielne popołudnia. Słychać było turkot dorożek, widać było białe parasolki pań nad głowami przechodniów, ludzie witali się ze sobą ukłonami (może tak, jak w relacji Zbigniewa Herberta z pewnego włoskiego miasteczka, gdzie widział wieczorną passegiatę, ukłony i powitania: „Professore!”, „Dottore” itd.). Tej Alei już nie ma nigdzie poza naszą wyobraźnią. Lecz przyznać trzeba, że i dzisiejsza Al. Wolności zachowała przecież elementy uroku dawnej promenady, choć zubożone przez nieregularne miejsca parkingowe, ruch samochodowy, który spycha pieszych na margines.

Szliśmy tamtędy w pełnym słońcu i przyjemnie było przejść na drugą stronę ulicy, schować się w cieniu całkiem licznych drzew, popatrzeć na bogate miejskie kamienice, zadbane, ale i żywe. Po kilkunastu minutach ukazał się nam, idącym od Kamiennego Mostu w stronę parku, budynek Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego. Nie przypomina już owej „drewnianej budy” z 1800 roku. Klasycystyczny, biały międzywojenny budynek stoi pięknie położony na brzegu Prosny i, mimo swych tympanonów, kolumn – jest jakoś swojsko przyjemny, dostosowany skalą do tego miasta, prowincjonalny w najlepszym tego słowa znaczeniu.

***

Naprzeciw teatru, po drugiej stronie ulicy stoi nieco zaniedbany budynek Banku Gospodarstwa Krajowego. Przypomina trochę, choć jest źle utrzymany i chyba nieużytkowany od kilku lat, zabudowania przy Placu Bankowym w Warszawie. Widocznie budynki banków wszędzie muszą być do siebie podobne. Ale ten gmach nie został wzniesiony jako siedziba banku. Zbudowało (czy też przebudowało) go Towarzystwo Cyklistów, kolejna instytucja, której nie może zabraknąć na historyczno-społecznej mapie Kalisza. Rowery, zwane naówczas welocypedami pojawiły się w Kaliszu (jak zapewne w większości polskich miast nadążających w tamtych czasach za modą) w latach 80. XIX wieku. Wielkim ich propagatorem – takim ówczesnym „oficerem rowerowym” – był Władysław Ehm, amator i kolekcjoner wszelkich nowości technicznych.

Rozrywka, którą początkowo uważano za skrajnie niebezpieczną, szybko zyskiwała kolejnych adeptów. Pojawili się nawet adepci niemal wyczynowi:

Jeden z nich przebył trasę z Konina przez Kościelec i Turek do Kalisza na trójkołowcu w ciągu 5 godzin, co dawało przeciętną 16 wiorst na godzinę. Na bicyklu pokonywał w ciągu niespełna 2 dni odległość z Wrocławia przez Ostrów, Kalisz do Konina.

Konie ciągnące pojazdy bały się nowych użytkowników dróg, wznoszono nawet apele: „iżby po żadnych drogach publicznych nie jeżdżono welocypedami, których dziwaczna wraz z jeźdźcem postać i bieg szybki łatwo mogą przestraszyć konie do takiego niezwykłe widoku, co łatwo może stać się przyczyną wypadków nieszczęśliwych”.

W 1892 powołano do życia Towarzystwo Cyklistów w Kaliszu. Razem z wspomnianą „bankową” siedzibą posiadało ono, zorganizowany chyba wokół budynku, tor wyścigowy. Urządzano na nim zawody sportowe, w której udział brały kluby sportowe z Warszawy i Łodzi. Organizowano też wycieczki do Winiar, Noskowa, Opatówka, Błaszek, Sieradza i Wielunia. W dziesiątą rocznicę utworzenia Towarzystwo mogło pochwalić się liczbą 60 członków.

***

Znających tę historię nie może dziwić fakt – którego stają się świadkiem, a nieraz niemal uczestnikiem – nagromadzenia rowerzystów we współczesnym kaliskim parku. Pieszy sunący tamtejszymi ścieżkami, oglądający się na wiekowe dęby, marzący o dawnych czasach albo wakacjach – musi mieć się na baczności, nigdy nie wiadomo, kiedy zza pleców wyskoczy mu pędzący rower, aż chciałoby się powtórzyć wezwanie: „iżby po żadnych drogach publicznych nie jeżdżono welocypedami”. Jest to zresztą zapewne pochodna tego szaleństwa rowerowego, które nawiedza ostatnio całą Polskę. W Kaliszu jednak szaleństwo to ma przynajmniej silne uzasadnienie historyczne.

Warto dodać, że wbrew swojej specjalistycznej nazwie Towarzystwo Cyklistów nie ograniczało się do rowerów. „Cykliści prowadzili bowiem ożywioną działalność kulturalną, posiadali zasobną bibliotekę, prenumerowali liczne pisma, przez pewien czas nadawali ton życiu kulturalnemu i towarzyskiemu miasta”. Organizowano tam też słynne wieczorki i bale. Było ponoć w dobrym tonie bywać u Cyklistów. Z drugiej strony angażowali się też w działalność konspiracyjną i walnie przyczynili się do kaliskich strajków 1905 roku.

***

Od tych gorących wydarzeń ulicznych, wskutek których taka na przykład Maria Szumska musiała w 1906 roku opuścić szkołę i przenieść się do Warszawy – niech nam wolno będzie przenieść się na chwilę do chłodniejszego parku. Bo też i Park Kaliski należy do najpiękniejszych polskich parków położonych w centrum miasta.

Był to jeden więcej argument, by udać się tam po naszym krótkim spacerze uliczkami Starego Miasta, gdzie na ulicy Śródmiejskiej spotkaliśmy się z uroczystą procesją Bożego Ciała. Idąc Aleją Wolności, doszedłszy do teatru, przekroczyliśmy wąską kładką rozpiętą nad Prosną – i wnet znikł cały gwar miasta (chociaż gwar świąteczny, inny od gwaru dnia codziennego). Na placu zabaw kilkoro dorosłych z dziećmi w bardzo wakacyjnych, plażowych wręcz strojach. Jedna rodzina z psem, inna z papużką, siedzącą u ojca na ramieniu, z obróżką na nodze, która przechodziła w coś na kształt łańcuszkowej smyczy. Ukrainka z małą córeczką. Dwóch mężczyzn rozmawiało o tym, jak to robią świetne interesy, kupując po sto płyt, każda dziesięć złotych, „same hity Pet Shop Boys itd.”, i sprzedając drożej na sztuki – żyłka handlowa widać w Kaliszu nie zanikła. Atmosfera ogólnego rozprężenia, świątecznego niepośpiechu i nieporządku.

Nie tak bywało w kaliskim parku dawniejszymi czasy. W okresie pruskim, w 1798, gdy park założono na bazie dawnych jezuickich ogrodów i pastwisk miejskich – panował tu na pewno germański Ordnung. Wraz z wschodnim zaborcą przyszedł porządek nieco inny. Żalono się, że „studenci, rekruci i inni psotnicy robią wciąż szkody, furmani tną drzewka na biczyska, a nawet psuje dziad od fary”.

Swoją drogą nie bardzo wyobrażam sobie, jak ów „dziad od fary” miał psuć kaliski park. Może ucinał gałęzie i robił z nich jakieś szałasy do spania, bo był w końcu „dziadem od fary”, więc pewno nie miał domu; a może mył się bezwstydnie w Prośnie – więc to jego psucie było psuciem w sensie estetycznym. Mniejsza o to. W każdym razie władza postanowiła ukrócić te procedery. Magistrat wprowadził zarządzenie, które zakazywało: „palenia ognisk w parku, wylegiwania się próżniaków w cieniu, suszenie płótna i przędzy, rozciągania sznurów między drzewami, ustawienia w nim kołowrotków powroźników” a nawet „napominano mamki, by w czasie spacerów z dziećmi nie zajmowały godzinami ławek parkowych”.

Ciekawa to sprawa te dawne zakazy. Gdy się myśli o dajmy na to takim wieku XIX – to jawi się on raczej jako czas względnej ludzkiej swobody, gdy nie było jeszcze tysiąca unijnych i nieunijnych przepisów, zakazujących, nakazujących, sugerujących. A tymczasem dziś każdy próżniak może się w cieniu wylegiwać, podczas gdy w 1828 roku – miał zakaz. Zdaje się więc, że to nie do końca tak z tą wolnością dawniej i dziś. To znaczy pewnie ówcześni ludzie przyzwyczajeni byli do większej swobody w ogóle, skoro bez skrępowania prali bieliznę w Prośnie i ustawiali jakieś kołowroty. Ale z drugiej strony, gdy już wprowadzano jakieś zakazy, to były one bardziej stanowcze i surowe.

***

Kontynuując naszą przechadzkę, chcieliśmy bardzo się choć chwilę „w cieniu powylegiwać”, ale z dziećmi to trudne – silniejsza to jeszcze sankcja niż magistrackie zarządzenia. Chodziliśmy więc alejkami mile nieuporządkowanymi, minęliśmy słynny staw Kogutek (na którym ślizgała się zimową porą Agnisia Niechcicówna), podziwialiśmy rosłe srebrne olsze ze słoniowatymi pniami. Wspinaliśmy się po schodach jakiejś altany w kształcie chińskiej pagody, z rzędami ławek ustawionymi wokół.

W końcu przyszła pora obiadowa i zaszliśmy do restauracji u wylotu parku, zaraz obok kładki. Kiedyś była tu cukiernia, która reklamowała się tak:

Cukiernia i restauracja Parkowa E. Waehera urządziła kilka gabinetów. Poleca obiady, kolacje i potrawy a la carte w każdej porze oraz świeży kawior astrachański, pasztet strasburski, homary, skumbrie, różne zimne przekąski, trunki krajowe i zagraniczne, czekoladki, cukry, cukierki w ozdobnych bombonierkach i pudełkach.

Dziś kawioru już nie ma, ale „potrawy a la carte” są, i wciąż smaczne. Przy wystawionych na zewnątrz stolikach pełno ludzi, w środku dwie imprezy, zdaje się komunia i urodziny. Obok nas dwie wyrozumiałe panie, nie zwracające uwagi na krzyki naszych maluchów. Po drugiej stronie pan, podobnie nie zwracający na nas uwagi, bo odpalający jednego papierosa od drugiego. Papierosy te przepijał co kilka minut kieliszkiem wódki, ten z kolei popijając piwem. Pomiędzy stolikami przechadzał się dorosły, choć młody chłopiec z zespołem Downa, prosił ludzi o pieniądze, a później podchodził do okienka kilka metrów dalej, gdzie kupował jakiś słodycz, napój lub bilet na kolejkę, którą znudzony pan ze zmęczoną twarzą wozi turystów po parku.

Przypomniał mi się Antolek, chłopiec właśnie z zespołem Downa, jeden z bohaterów Żywota człowieka poczciwego Dąbrowskiej. Również nie potrafiący mówić, zostawiony sam sobie. Nazywa go zresztą autorka „mongoloidalnym idiotą” (tak wtedy nazywano niepełnosprawnych umysłowo, nie było w tym nic pejoratywnego), ale też opisuje bez specjalnej wrażliwości, raczej przedmiotowo niż podmiotowo, z perspektywy jego rodziców, dla których jest ciężarem. Zawsze mnie smuci ta postać Antolka, mam o nią jakiś żal do Dąbrowskiej. Tymczasem w ciągu naszego niedługiego pobytu w Kaliszu widzieliśmy kilka osób umysłowo niedorozwiniętych. Wydało mi się przy tym, że ich funkcjonowanie w przestrzeni miejskiej, sposób, w jaki inni ludzie się do nich odnoszą – że to wszystko wychodzi bardzo naturalnie. Bez udawania, że są całkiem zdrowi (które to udawanie można spotkać dziś często w dużych miastach), ale i bez odrazy, wstydu i chowania niepełnosprawnych po domach (co można było spotkać, przynajmniej do niedawna, na wsiach). Jakby pokazując tym samym, że ci chorzy tak samo tu żyją jak zdrowi, i że dla wspólnoty są nie mniej niż ci zdrowi potrzebni. Tak ten Kalisz widziałem. Ale może była to tylko moja życzeniowa projekcja.

***

Później wróciliśmy znów w granice Starego Miasta. Śródmiejska, Franciszkańska, Złota, Zamkowa. Spojrzenie na rynek – to serce wszystkich dawnych miasteczek, które już przecież nie jest sercem. Bo współczesne miasta prowincjonalne to miasta bez serca, bez płuc – podtrzymywane przy życiu za pomocą jakiejś zewnętrznej aparatury w postaci najbliższej metropolii.

Tak to zazwyczaj wygląda – ludzie pracujący gdzieś dalej, w Warszawie albo Poznaniu, będący u siebie tylko na noc, na weekend. Ma się poczucie, że nawet myślami są gdzieś indziej, już przy poniedziałku, w swojej korporacji czy na lunchu z przyjaciółmi.

Ale w Kaliszu nie odniosłem takiego wrażenia. Może to zasługa braku metropolii w pobliżu. Może chodzi o dość dużą jednak wielkość miasta – liczącego ponad 100 tys. mieszkańców, nie jest to więc jakaś Przysucha albo inny Połaniec.

Ale może rzecz w – co by mi się najbardziej podobało – jakiejś wyuczonej od pokoleń lokalnej dumie i umiejętności samodzielnego funkcjonowania. Tak można wnosić po tych licznych biznesach mieszczących się w lokalach handlowych śródmieścia. Już nie tylko oddziały banków, firmy pożyczkowe i kasyno Las Vega 24h (czyli must havedzisiejszych polskich miasteczek) – ale i zakłady rzemieślnicze, modne restauracje, sklepy z elegancką odzieżą męską i kobiecą. Ciekawe, czy mają taki asortyment, jak w przedwojennym sklepie Teodozji Markiewicz, która zachęcała:

otworzywszy w Kaliszu pracownię gorsetów podług fasonów paryskich, wiedeńskich i warszawskich ma zaszczyt polecić się Szanownym Paniom miasta Kalisza […] Wyrabiam gorsety rozmaitych systemów i formatów, począwszy od najwykwintniejszych. Dla Pań poważniejszych i słabowitych wyrabiam bardzo wygodne, używane za granicą leniuszki.

W witrynach gorsetów nie widziałem, ale było dużo męskich krawatów, pasków, spinek do mankietów. Może więc jest tu gdzieś choć kawałek serca, jakieś dalekie echo kaliskiego rynku, przy którym pod numerem 10 mieścił się kiedyś tak zwany Bazar Szkolny (taki dzisiejszy sklep papierniczy) Marianny Gałczyńskiej, ciotki Marii Szumskiej. Na rogu z Warszawską stał zaś sklep kolonialny Gustawa Tschinkla, zwany popularnie Czynklówką. Ów Tschinkel był też monopolistą, jeśli chodzi o handel winami. Gros sklepów w okolicy należało do kupców żydowskich; Dąbrowska wspomina zwłaszcza jeden, skład futer Samuela Nussena. Po nich, jak po ich właścicielach, nie zostało już nawet echo.

Drobni żydowscy sklepikarze – pisała Maria Dąbrowska – małe żydowskie fabryczki, a także co bogatsze mieszkania plutokracji żydowskiej rozrzucone były po całym mieście, ale była i dzielnica żydowska, a przynajmniej parę ulic, zamieszkałych wyłącznie przez Żydów ortodoksyjnych w chałatach i jarmułkach. Te uliczki biedne i brudne (choć jedna z nich nazywała się Złota), pełne zgiełku dzieci i odgłosu rozlicznych warsztatów, albo migocące płomykami świec i rozbrzmiewające recytacją modlitw i pieśni – zdawały mi się w moim ówczesnym wieku tajemnicze i egzotyczne.

***

Można by napisać historię Kalisza przez pryzmat jego największych klęsk. Znalazłyby się wśród nich liczne pożary z XVIII wieku, epidemie cholery (najstraszniejsza z 1852 roku), w końcu niezrozumiałe bombardowanie miasta przez Niemców w początkach pierwszej wojny światowej (opisane w Żywocie człowieka poczciwego). Ale musiałoby się tam znaleźć także zniknięcie 1/3 jego mieszkańców, wymazanie tysiąc lat istniejącej gminy żydowskiej w Kaliszu. I nie wiem, czy nie byłaby to największa ze wszystkich klęsk tego uroczego miasta nad Prosną. To niestety powtarzający się czarny leitmotiv w historii wszystkich niemal polskich miasteczek.

***

Nie chciałem jednak – mimo wszystko, mimo nieredukowalny smutek wszystkich wspomnianych tragedii – pisać historii klęsk Kalisza. One i tak są mocno odczuwalne na każdym kroku. Tym bardziej więc próbowałem wydobyć spośród nich te jasne promienie, których w życiu z reguły jest mniej niż ciemnego tła. Bo przecież i taki obraz Kalisza da się dziś tutaj znaleźć:

Rzeka była malinowa od zorzy. Nadbrzeżne domy zbiegały się z dwu stron ku sobie, tak, że kominy dalekiego browaru zdawały się wyrastać wprost z wody. Od tego krajobrazu mglistą i fioletową ciszą, w której ubogi zgiełk miasta dźwięczał melodyjnie jak pieśń.

Jak niewiele jest we współczesnych miastach, we współczesności w ogóle – „mglistej i fioletowej ciszy”. Jak niewiele jest melodii. Jeśli w Kaliszu zachowało się ich chociaż odrobinę – to choćby po tę odrobinę warto tu kiedyś przyjechać. Bo może dla kogoś jeszcze – jak ongiś dla Dąbrowskiej – stanie się kiedyś Kalisz „miastem o najpiękniejszej rzece, najpiękniejszych ulicach, najpiękniejszych mostach, najpiękniejszych nocach i dniach…”

Powyższy tekst miał dwa równie ważne źródła. Pierwszym była wycieczka do Kalisza z moją odważną i wytrwałą żoną, Ksenią. Drugim natomiast lektury, wśród których na szczególne wspomnienie zasługuje książka W dawnym Kaliszu pióra Edwarda Polanowskiego, liczne artykuły Teresy Rudowicz oraz oczywiście nieoceniona literatura Marii Dąbrowskiej.

Rozmowa numeru

z Wiktorem Marcem, socjologiem i historykiem, o rewolucji 1905 roku i "trwodze mas"

rozmawia: Marcin Suskiewicz

Książka Rebelia i reakcja jest opowieścią o przemianach politycznych w trakcie i po rewolucji 1905 roku. To może na początek: dlaczego właśnie rewolucja 1905 roku?

Dorastając w Łodzi, czasem natrafia się na ślady rewolucji. Mam na myśli na przykład Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Parku na Zdrowiu – ilekroć go mijałem, widziałem ten duży napis: „1905”.

Jest też ulica Rewolucji 1905, przecinająca Piotrkowską.

Dokładnie. Więc miałem tę rewolucję na pewno gdzieś z tyłu głowy. Ale tak naprawdę z początku chodziło mi po prostu o książkę o łódzkiej kulturze miejskiej. Chiałem zrobić jakiś użytek z mojego zakorzenienia w tym mieście, a dodatkowo miałem poczucie, że jego historia – bardziej niż innych miejsc w Polsce – potrzebuje opowiedzenia. Mówi się, że Łódź jest miastem bez historii, ale to nieprawda – Łódź ma najciekawszą historię społeczną w Polsce, tylko nie jest ona szerzej znana.

A jak zacząłem grzebać w przeszłości tego miasta, jego historii społecznej, robotniczej, to coraz bardziej przekonywałem się, jak centralne miejsce zajmuje w niej rewolucja 1905 roku. I im bardziej starałem się uwzględnić tę rewolucję, tym bardziej wychodziły mi badania samej rewolucji (śmiech).

Gdy mówił Pan o historii robotniczej, przypomniało mi się, jak Adam Zamoyski, autor popularnych książek historycznych, wspominał, że do kariery historyka akademickiego zrazili go wykładowcy-marksiści na jego brytyjskiej uczelni – to były lata 60., 70. – którzy najwięcej uwagi poświęcali buntom robotniczym w Anglii, zwłaszcza tzw. czartystom. Byłem kiedyś na spotkaniu z nim, narzekał na bloody chartists, których wałkowano na jego studiach do znudzenia. Pan tymczasem z własnej nieprzymuszonej woli skupia się właśnie na ruchach robotniczych (śmiech).

Cóż, w Polsce jest to zainteresowanie dość nietypowe. Nie tylko historia robotnicza, ale ogólnie historia społeczna, różne nurty historii oddolnej. Dominuje historiografia opierająca się, z jednej strony, na badaniu faktów – a więc bitew, traktatów dyplomatycznych, z drugiej zaś – na badaniu szeroko pojętych elit – różnych królów, generałów. Ta tradycja nie zrodziła się w Polsce, tak wyglądała na przykład dziewiętnastowieczna historiografia proponowana przez badaczy niemieckich, których debaty miały duży wpływ na polskich historyków przełomu XIX i XX wieku. Natomiast u nas nastąpiło niejako wtórne zatwierdzenie tej metodologii.

Po 89. roku?

Tak. Za PRL-u zaistniała nieco inna historiografia – bardziej teoretyczna, zainteresowana procesami społecznymi – ale po przemianach ustrojowych cały ów nurt utożsamiono z wulgarnym marksizmem, który należy odrzucić. To jest oczywiście do pewnego stopnia zrozumiałe, ale niejako wyrzucono dziecko z kąpielą. Bo przecież w tym samym czasie światowe nurty historiografii – mam na myśli przede wszystkim historiografię anglojęzyczną i niemiecką – szły dalej w stronę historii społecznej, historii kultury, języka, dyskursu, w stronę historii oddolnej, w stronę różnego rodzaju eksperymentów z myśleniem na temat procesu historycznego. A nasza historiografia pozostała poza tym głównym nurtem – została niejako w starorzeczu, czy może raczej do niego wróciła.

Do kogo skierowana jest Rebelia i reakcja? W książce kilkakrotnie używa Pan w odniesieniu do swojego pisarstwa określenia „interwencja”.

To miała być książka interwencyjna o tyle, że chciałem za jej pomocą zmienić granice postrzegania pewnych problemów – konkretnie problemu udziału najniższych warstw społeczeństwa w przestrzeni publicznej. Po części interwencją jest każda książka naukowa, choć bardzo często autorzy nie są tego świadomi albo zasłaniają się za fasadą naukowości. Ja chciałem dokonać interwencji w bardziej jawny sposób. I miałem też nadzieję, że dzięki temu książka ta będzie ciekawa także dla osób spoza historycznego poletka, dla socjologów, historyków kultury, lecz także dla ludzi w ogóle spoza akademii, takich, powiedzmy, intelektualistów. Z tego względu wyszła książka trochę hybrydyczna, ni pies ni wydra. Co ma oczywiście swoją cenę. Bałem się, że akademiccy historycy uznają, że to jest jakieś polityczne uwikłane teoretyzowanie.

Są takie głosy?

Oczywiście, że są, ale ogólnie odbiór jest lepszy, niż myślałem. Nawet jeśli niektórzy czytelnicy uznają, że piszę z pozycji politycznych, z którymi oni się nie zgadzają – co często jest prawdą – to jednak nie spotyka mnie taki odbiór, jaki był na przykład udziałem Jana Sowy, gdy opublikował Fantomowe ciało króla. Praca ta została przez wielu historyków zepchnięte na pozycję jakiejś takiej niemerytorycznej, nienaukowej książki, w której można tylko szukać błędów w przypisach. Tego udało mi się uniknąć.

Może także dzięki bardzo wyważonemu i merytorycznemu tonowi Pańskiej książki. Wróćmy do rewolucji 1905 roku, bo to na kanwie tego wydarzenia osnuta jest w końcu Pana interwencja we współczesność. „Warszawa wygląda jako w pierwszym dniu stworzenia. Chaos wszędzie i we wszystkim najzupełniejszy. Na każdej prawie ulicy już mowy, partyjne sztandary i śpiewy tak wyglądały pierwsze miesiącie rewolucji według cytowanej w Pana książce relacji Reymonta. To nagłe przebudzenie robotników zaskoczyło nawet partie polityczne, nie mówiąc o liberalnej inteligencji, właścicielach fabryk i carskiej władzy. Z początku większość polskiej opinii publicznej odnosiła się do robotniczych roszczeń z sympatią. Potem nastąpił okres wzmożonej aktywności partii, dyskusji w prasie i na wiecach, w końcu sporów i nawet bratobójczych walk między zwolennikami różnych frakcji. Wreszcie – przynajmniej w Łodzi – do ofensywy przeszli właściciele fabryk wspierani przez carską armię. Po wielkim lokaucie łódzkim na przełomie 1906 i 1907 roku – celowym wielomiesięcznym zamknięciu fabryk, w trakcie którego miasto znalazło się na skraju śmierci głodowej – cofnięto wywalczone wcześniej przez robotników ustępstwa.

Lokaut zmusił  robotników nie tylko do najęcia się do pracy na starych warunkach, lecz także – co równie ważne – do uznania dawnej hierarchicznej relacji, z fabrykantem jako jedyną stroną, która może dyktować warunki.

Sytuację tę utrwalił Żeromski w zapomnianym dziś dramacie Róża:

Skończyły się – powiedział [fabrykant] – wasze chamskie czasy. Nadszedł teraz rygor wojenny. My teraz! Żadnych delegatów! Prawaście – powiedział – dyktowali? Teraz my wam podyktujemy cenę roboty. I za pół tego – powiedział – będziecie robić. Przyjdziecie do mnie ze szlochem, żebym was wziął na trzy dni w tygodniu za tyle, za ile chcę i raczę.

Czy w ostatecznym rozrachunku rewolucja 1905 roku przynosi w takim razie jakąkolwiek poprawę losu robotników?

Zarówno na poziomie koncesji płacowych, jak i na poziomie godności osobistej robotników pewne korzyści jednak zostają. Jak ktoś raz zabrał głos we własnej sprawie, to potem – nawet jeśli tymczasowo zmuszony jest do tego, by siedzieć cicho – wie, że może ten głos ponownie zabrać. Fabrykanci i władze też o tym wiedzą. I już samo to dramatycznie zmienia sytuację najniższych warstw społeczeństwa. Rewolucja 1905 roku była momentem masowej i oddolnej demokratyzacji – i pewnych rzeczy nie dało się już cofnąć.

Do tego dochodzą zmiany w Cesarstwie Rosyjskim, bo trzeba pamiętać, że rewolucja obejmowała całe państwo carskie, nie tylko Królestwo Polskie. Oczywiście, bezpośrednio po rewolucji jest stan wojenny, jest tak zwana reakcja stołypinowska, podczas której część tendencji liberalizujących zostaje cofnięta – np. projekty premiera Witte. Ale i w tym przypadku pewne rzeczy zostają. Pojawia się choćby możliwość zrzeszania się, w tym tworzenia stowarzyszeń zawodowych. Mało kto wie, że to zmiany po rewolucji 1905 umożliwiają powstanie ochotniczej straży pożarnej. Zmienia się również cenzura – nie jest to już cenzura prewencyjna, ale represyjna. Nie trzeba biegać do cenzora z każdą publikacją, można publikować i potem ponosić konsekwencje. Dla prasy oznaczało to wielką różnicę.

Ludzie mieli świadomość, że rewolucja przyniosła te korzyści?

Tak. Jeśli chodzi o ogół społeczeństwa, pojawia się oczywiście zmęczenie rewolucją, tym ciągłym napięciem, które jest trudne do zniesienia przez dłuższy czas. Historia pokazuje, że takie zrywy mają swoją naturalną dynamikę  i w pewnym momencie wygasają. Daje też o sobie znać pospolity bandytyzm, który przez wielu obserwatorów wiązany jest z rewolucją i napędza konserwatywną narrację o „anarchii” i „motłochu”, która z czasem czyni opinię publiczną coraz bardziej niechętną rewolucji. Rzeczywiście, ten bandytyzm ma z rewolucją związek o tyle, że gdy ktoś zyskał pewien rodzaj godności w wyniku walki za jakąś sprawę, to kompletnie zmienia się jego sytuacja psychologiczna i bardzo trudno jest mu potem wrócić do zwykłego życia – zresztą często nie może tego zrobić, bo jest ścigany przez policję, i już choćby przez to wtórnie wykluczony z tkanki społecznej. Dlatego czasem byli bojowcy, posiadający partyjną broń, wkraczają na ścieżkę bandytyzmu. Tak więc dochodzi do pewnej erozji społeczeństwa. Ale mimo wszystko jest powszechne poczucie, że rewolucja przyniosła zmiany na lepsze.

Dużo miejsca w swojej książce poświęca Pan ewolucji opinii publicznej od początkowej przychylności robotnikom po lęk przed nimi czy wręcz wrogość do nich. Szczególnie dotyczy to sfer pozostających pod wpływem Narodowej Demokracji, która w trakcie, gdy trwa rewolucja – i niewątpliwie częściowo pod jej wpływem – zmienia swoją orientację z dość demokratycznej (zgadza się Pan z Nikodemem Bończą-Tomaszewskim, że endecja ma „demokratyczną genezę”) na oligarchiczną.

Proces ten dotyka nie tylko endecji, lecz także środowisk liberalnych.

W książce cytuje Pan Świętochowskiego, Prusa, Orzeszkową – także oni poddają się „trwodze mas”.

Tak. Zjawisko oddzielania się radykalnego nurtu lewicowego – który pozostaje wierny rewolucji – od tej rewolucji liberalnych popleczników towarzyszy przewrotom społecznym, nie wiem, czy zawsze i wszędzie, ale przynajmniej w dziewiętnastowiecznej Europie – bardzo często. Dla Francji takim momentem jest rok 1848. Bardzo wyraźnie widać wówczas, jak stan trzeci rozdziela się na burżuazję, która popiera liberalny pożądek i stan własności, i ruch robotniczy, który domaga się zmiany stosunków własności.

Natomiast nie pisano do tej pory z tej perspektywy o rewolucji 1905 w Polsce, a w tym przypadku ów zwrot wielu środowisk przeciw protestującym jest bardzo brzemienny w skutki, bo prowadzi do triumfu prawicy i przekierowania gniewu klasowego na kwestie kulturowe i etniczne, co z kolei sprawia, że rozpleniają się zjawiska, które wcześniej nie miały tak często miejsca w polskim życiu publicznym, na przykład polityczny antysemityzm. Naród zostaje przedstawiony jako organiczna wspólnota scalająca ludzi ponad – coraz większymi – różnicami ekonomicznymi. Zarazem jednak wyklucza „obcych”.

W ostatnich zdaniach swojej książki pisze Pan, że projekty prawicowe „ludowi obiecują resentymentalny rewanż, tymczasem elitom kontrolę nad ludem, która zapobiega poważniejszej rekonstrukcji ładu społecznego”.

Endecja realizuje taki projekt po raz pierwszy, ale on później powraca. Także język pogardy wobec mas, który wtedy się pojawia nawet, jak mówiliśmy, u liberałów, wraca potem w naszej historii przy okazji kolejnych prób wejścia klas niższych do życia politycznego, na przykład po „Solidarności”. Widzimy go także w dzisiejszym dyskursie liberalnym – na przykład przy okazji krytyki beneficjentów programu 500+. Polski liberalizm jest spadkobiercą polskiego oburzenia na masy.

Czy jednak obawy przeciwników rewolucji są całkowicie bezpodstawne? Ład społeczny wydawać się może wartością „liberalną” czy „burżuazyjną”, ale ostatecznie brak tego ładu często najmocniej uderza właśnie w osoby z najniższych warstw społecznych. Poza tym taki „naiwny demokratyzm”, samo zrównanie polityczne wszystkich obywateli niekoniecznie rozwiązuje problem ich społecznego wykluczenia – ludzie mogą dostać prawo głosu, a nadal być równie daleko od jakiejkolwiek realnej sprawczości, co wcześniej. W Pana książce świadomość złożoności prawdziwej demokratyzacji zdają się przejawiać tylko wcześni endecy. Balicki sprzeciwiał się na przykład z jednej strony liberalizmowi i kapitalizmowi, z drugiej ingerującemu we wszystkie sfery życia państwu:

[W]ładza państwowa – pisał w cytowanym przez Pana fragmencie – ujmując w swe ręce całość spraw nie tylko politycznych, ale i społecznych, tłumi mimowolnie lub świadomie zarodki nawet samodzielności obywateli i pochłania wszelkie samorzutne połączenia, słowem, wzmacniając państwo, tym samym atomizuje społeczeństwo, rozbija je na luźne pierwiastki i podporządkowuje je jednej centralnej organizacji.

Socjaliści ówcześni – ludzie z kręgu SDKPiL i PPS-u – rozwinęli też refleksję na te tematy?

Rzeczywiście sposób, w jaki ta książka jest skonstruowana – gdzie w przypadku endecji podejmuję się rekonstrukcji myśli politycznej, a w przypadku ruchów socjalistycznych jedynie analizuję odezwy do robotników – może stworzyć wrażenie, że endecja była bardziej teoretycznie rozwinięta od ruchów socjalistycznych. Myślę, że równie ciekawe – a może ciekawsze – studium można by napisać o myśli lewicowej, zresztą ja zajmowałem się wcześniej tymi sprawami w swoich artykułach o najważniejszych myślicielach tego nurtu: Kazimierzu Kelles-Krauzie (o nim jest też świetna książka Timothy’ego Snydera, wydana u nas przez „Krytykę Polityczną”), Stanisławie Brzozowskim i Róży Luksemburg. Do tego typu postaci można by jeszcze dołączyć szereg pomniejszych publicystów, przy czym dla mnie najciekawsze są dyskusje, jakie toczyły się wewnątrz PPS Lewicy. To jest partia – najpierw odłam partii, a potem, po rozłamie PPS-u w 1906 na Frakcję Rewolucyjną i Lewicę, partia – która rozwinęła naprawdę zaawansowaną kulturę teoretyczną i była w stanie w bardzo ciekawy sposób radzić sobie z konkretną historyczną sytuacją, w której polski socjalizm się rozwijał – a więc spleceniem się roszczeń społecznych i roszczeń narodowych, oraz działaniem w bardzo multietnicznym środowisku. Myśliciele tej partii dyskutowali już wtedy, jak ułożyć stosunki między Polakami i Żydami, jak odpowiedzieć na rosnące aspiracje ukraińskie, i tak dalej.

Są też na lewicy takie postaci, jak Limanowski, Abramowski – oni mierzą się z wyzwaniami, o których Pan wspominał: ułożenia porządku społecznego, wyjścia poza prostą hurrademokrację. Oczywiście trudno jednoznacznie ocenić, czy ich recepty byłyby skuteczne, natomiast bez wątpienia był to problem, który był na lewicy podejmowany.

Oczywiście byłoby szaleństwem widzieć na przykład w Abramowskim prekursora stalinizmu, ale zasadny jest chyba zarzut, że w ideach ówczesnej lewicy – któregoś z tych myślicieli – musiały być obecne zalążki późniejszego systemu komunistycznego, takiego, jakim on się okazał.

Nie jestem przeciwny szukaniu konsekwencji pewnych idei nawet w momencie, gdy te idee są niezrealizowane. Z prawicą jest może o tyle łatwiej, że tam te nieprzyjemne rzeczy są położone niejako na talerzu i w momencie, gdy uznamy, że antysemityzm, sianie nienawiści etnicznej i tak dalej nie są najlepszymi sposobami na organizację stosunków społecznych, to dość łatwo jest pokazać, że z endecją jest coś nie tak. Uprawnione jest jednak również poszukiwanie napięć i problemów obecnych w pewnej ideologii, nawet jeśli ta ideologia dopiero snuje jakieś mgliste plany i jeszcze mało robi, bo na przykład – jak w przypadku ówczesnej lewicy – nie ma do tego historycznych możliwości.

Wyraźnie widać, iż na przykład ludzie piszący ulotki SDKPiL-owskie są gotowi posunąć się do przemocy w celu wprowadzenia rewolucji społecznej. Oczywiście nie da się z tego wyczytać, czy z tego wyjdzie stalinizm, czy jakiś, okupiony pewną dawką przemocy, ale bardziej demokratyczny wariant socjalizmu, ale jednak jeśli uznajemy własność jako ważną wartość, albo radykalnie odrzucamy przemoc jako środek walki politycznej, to jest to ideologia problematyczna. U PPS-u Lewicy, który jest mi bliższy, to jest bardziej wizja takiego masowego demokratycznego zrywu, który być może w pokojowy sposób wymusi zmiany. Członkowie tej partii mieli nadzieję, że jeśli wprowadzone zostanie uniwersalne prawo wyborcze, to skoro masy są liczne, partie postępowe dojdą do władzy i będą mogły zaprowadzić reformy społeczne.

Pańska książka jest częściowo także książką o historii polskiej historiografii. We wprowadzeniu pisze Pan, że po 89. roku „Ważne i nowatorskie projekty badawcze, pozostające w światowym nurcie historii społecznej robotników i pracy, zostały zarzucone”. Skojarzyło mi się to z głośną książką Filipa Springera Źle urodzone. Springer pisał, że po przemianach ustrojowych architekci czasów PRL-u zostali jednoznacznie skojarzeni z minionym systemem i zaczął się dla nich okres pogardy. Daleko mi do apologii PRL-u, ale jest coś zasmucającego w tych radykalnych reakcjach odrzucenia, często przekreślających dorobek całego życia pracujących w tamtych czasach ludzi. Czy PRL-owskich badaczy ruchu robotniczego też spotkała pogarda?

Aż tak źle nie było, bo system akademicki ma dużą tendencję do inercji. To widać w różnych okresach historii: jeśli nie ma jakichś drastycznych czystek, ludzie, którzy mają pewną pozycję, są raczej niewywracalni. Co może mieć zresztą i dobre, i złe skutki.

Oczywiście ktoś ich mógł personalnie nie lubić, ale autorytet historyków czy historyczek takich, jak na przykład Anna Żarnowska, był raczej niekwestionowany. A niektórzy z nich – zwłaszcza Żarnowska – byli postaciami wybitnymi. Bo są historycy, którzy się bardzo zestarzeli – mogli nie być jakimiś oszustami, nie pisać panegiryków o Bierucie, robili dość porządne rzeczy w tych latach 60., 70., 80. – ale ich prace się zestarzały. Natomiast Żarnowska miała niewątpliwie wielki dar wyszukiwania ciekawych rzeczy i pisania o nich w ciekawy sposób. Wciąż się to świetnie czyta.

A jednak polska historiografia nie kontynuowała raczej jej drogi.

Po 89. umocniła się dominacja tej nieco anachronicznej historiografii spod znaku faktów i elit, dodatkowo z akcentem nacjonalistycznym. Oczywiście nie neguję wartości badań skupionych na warstwie faktograficznej, często są to rzetelne, dokładne prace, z których sam korzystam. Ale już ograniczanie się do elit jest problematyczne – bo prowadzi do sytuacji, w której zupełnie neguje się udział reszty społeczeństwa w tworzeniu historii.

Jeśli spojrzymy na przykład na naszą pamięć o wieku XIX i początku XX – mało kto mówi o ówczesnych robotnikach i ich walce. A przecież jesteśmy w bardzo namacalny sposób spadkobiercami tej walki. Weźmy taki ośmiogodzinny dzień pracy, który teraz, skądinąd, znów nie jest czymś oczywistym. On był przecież wypisany na robotniczych sztandarach podczas tamtych strajków. Podobnie prawa wyborcze i wiele innych zdobyczy społecznych, które dziś bierzemy za pewnik. To wszystko istnieje dzięki staraniom robotników i partii socjalistycznych. Elity nigdy nie zgodziłyby się same z siebie, aby nastąpiła demokratyzacja czy redystrybucja majątku.

Ale może życie elit jest ciekawsze. W Łodzi osoby interesujące się historią lokalną najchętniej czytają opowieści o wielkich rodach właścicieli fabryk.

Pytanie jednak, czy chcemy prawdziwej, czy zmitologizowanej wizji przeszłości. To tak, jak gdy ludzie czerpią swoją wiedzę o średniowieczu z kreskówek o rycerzach uwodzących księżniczki na turniejach, nie zastanawiając się, kto jeszcze żył w tamtym społeczeństwie, jak ono funkcjonowało.

W Polsce ta mityzacja przeszłości jest chyba najbardziej wyraźna, jeśli chodzi o międzywojnie. To, że udało się jednak wprowadzić uniwersalne prawo wyborcze i dość postępowy kodeks pracy – który nie zawsze był respektowany, ale jednak istniał, i miał wielki wpływ na sytuację przeciętnego obywatela – zawdzięczamy tradycji robotniczej i sile PPS-u u progu niepodległości, swoje zrobił też strach przed wrzeniem socjalistycznym, przed rewolucją. Pewne rzeczy udało się więc wprowadzić, a jednak mimo to II RP pozostawała społeczeństwem bardzo nierównym i w najniższej warstwie – skrajnie ubogim. Ale w zbiorowej pamięci – jako przeciwobraz do PRL-u – międzywojenna Polska to kraj mlekiem i miodem płynący, gdzie oficerowie w wypastowanych butach przechadzają się po ulicach z panienkami z dobrych szlacheckich domów – a potem giną w powstaniu warszawskim.

Czy II RP nie była przeciwobrazem do PRL-u przede wszystkim w tym sensie, że – nawet jeśli biedna – była krajem względnie suwerennym i praworządnym? A ci oficerowie przecież rzeczywiście byli, i rzeczywiście ginęli – w Katyniu czy w powstaniu.

Narracja o oficerach pozbawia jednak historii tych ludzi, którzy mieli zupełnie inne miejsce w strukturze społecznej. Tak samo to opowiadanie o rodach fabrykanckich w Łodzi jest kompletnym wywłaszczeniem robotników, którzy przecież tak naprawdę tworzyli to miasto i którzy, co więcej, cały czas tam mieszkają – bo osoby, które zaczynały pracę w fabryce jako nastolatkowie w latach 80. są wciąż dość młode. Robotnicy nie mają jednak kompletnie szansy, by opowiedzieć swoją historię.

Historia elit ma jednak chyba tę przewagę nad historią mas, że jest historią osobistą, ma twarz, imię. Dlatego bardzo wartościowe wydają mi się Pana próby, by nadać pewien osobisty wymiar historii robotniczej. Przy pisaniu Rebelii i reakcjikorzystał Pan ze zgromadzonego przez siebie zbioru około 120 biografii robotniczych. Szczególnie ciekawe wydały mi się biografie robotników-samouków¸ a wśród nich Franciszka Łęczyckiego, którego młode lata mają w sobie coś z losów bohaterów Żeromskiego (późniejsze, o których czytałem na wikipedii, wydają się złożone – Łeczycki walczył w powstaniu warszawskim, a potem został działaczem PZPR). Przywołam fragment Pana książki:

Ucząc się w szkole niedostępnej dla robotników, uchodził ze swojego środowiska, zatrzymała go jednak degradacja społeczna rodziny po wypadku ojca. Nie mógł jednak wytrzymać w upokarzającym terminie w warsztatach mechanicznych, głównie dlatego, że zablokowano pęd do wiedzy, choćby fachowej: „robotnicy wykwalifikowani nie udzielali nam żadnych pouczeń, strzegli swej tajemnicy zawodowej z niezwykłą przebiegłością”. Potem wrócił na jakiś czas do szkoły za wstawiennictwem dyrektora, który umorzył opłaty, ale dalsza realizacja marzeń i tak była niemożliwa. Pracował więc w hucie, gdzie z zachwytem poznawał tajniki trudnego zawodu i szlifował wymagające perfekcyjnej koordynacji i sprawności umiejętności. Równocześnie jednak nocami grał na skrzypcach, organizował zespół teatralny i inne formy kulturowej sfery publicznej, które łączył z pracą partyjną socjalisty. Potem, gdy uchodząc przed carskimi represjami, wyjechał do Galicji, utrzymywał się nie z pracy w hucie, a w teatrze. Śpiewał na przyjęciach, by dalej organizować samokształceniowe kółka.

Może za mało jest takich historii w naszej zbiorowej świadomości? Nie chodzi mi nawet o realne postaci, ale o literaturę. Francuzi mają Nędzników Victora Hugo, a my mamy – no właśnie, Żeromskiego, ale już mało kto po jego powieści sięga. Nie mówiąc o Strugu.

Strug to zdecydowany lewicowiec, i to rzeczywiście duża strata, że on nie istnieje. Ale on się chyba bardzo zestarzał – nie pod względem treści, ale stylu. Podobnie Żeromski.

Do tego dochodzi głębsze pytanie, na ile odgórne próby kształtowania zbiorowej świadomości są w ogóle skuteczne. Jeśli nawet zgodzimy się co do pewnych idei, które chcemy przekazywać poprzez – na przykład – program szkolny, i jakaś lewicowa polonistka czy polonista stworzy „kanon powieści lewicowej”, to może się okazać, że te zabiegi bardziej zniechęcają, niż przekonują.

To może potrzebny jest film?

Może, nie jestem specjalistą od tych spraw. Ale, wracając jeszcze do literatury, „kwestia społeczna” jest już jakoś obecna w szkolnych lekturach. Mamy literaturę liberalną zainteresowaną tego typu tematami – Reymonta na przykład, mamy nowelkę pozytywistyczną – Naszą szkapę i tak dalej.

To nie jest więc kwestia braku literatury, lecz raczej tego, że przemysł, wielkie miasta, a, co za tym idzie, także los robotników i walka społeczna, nie przeniknęły do naszej zbiorowej narracji o nas samych. Nie ma w naszej świadomości nowoczesności jako doświadczenia społecznego. I nawet jak czytamy tego typu literaturę, to nie traktujemy jej jako literatury o nas samych, naszej własnej historii. Symptomatyczna jest tu postawa Mickiewicza, który siedzi w Paryżu, widzi paryską nowoczesność, wielkomiejskość, ale gdy chce opowiedzieć o Polsce, kompletnie nie mierzy się z nowoczesnością – opisuje dworki na Litwie. Nasza historia jest historią pałacu czy dworu, czasem chłopskiej chaty – ukazanej w sposób wyidealizowany – wreszcie historią barokowego kościoła, natomiast nie ma fabryki – nie ma wielkiego doświadczenia migracji do miast, budowy nowoczesnego kapitalizmu, zmagania się z nowoczesnymi instytucjami państwowymi. To powoduje, że cały czas jesteśmy w stanie opisywać powstania, ale nie potrafimy – my jako pewna zbiorowość – zrozumieć nowoczesności jako procesu, który doprowadził do formy życia, jaką znamy z codziennego doświadczenia.

Fabryki nie ma w naszym imaginarium – tak jak i instytucji państwowych – bo kojarzą nam się z obcą dominacją. W tym temacie świadectwem polskiej mentalności jest pisarstwo Reymonta, którego krytyka wielkoprzemysłowej Łodzi ma z jednej strony wymiar narodowy, nacjonalistyczny – fabryki są w rękach Niemców i Żydów – a z drugiej strony przebija przez nią ogólna nienawiść do nowoczesności. Robotnicze dzielnice Łodzi to nie były dobre miejsca do życia, bez wątpienia, ale jego krytyka odrzuca samą miejską formę życia  – a jednocześnie nadmiernie idealizuje wieś. Zresztą jest to trend szerszy, nie tylko polski – Jerzy Jedlicki opisał ten problem w Świecie zwyrodniałym, książce o lękach i wyrokach krytyków nowoczesności. U nas ów lęk przybiera formę całkowitego wypchnięcia nowoczesności ze świadomości.

W związku z tym nie ma też w Polsce nowoczesnego procesu państwotwórczego jako czegoś, co warto pielęgnować. Sytuacja ta ma oczywiście swoje historyczne przyczyny: nowoczesność wkracza na ziemie polskie w okresie zaborów. Zgadzam się z prawicą, że zabory to wielka tragedia tego miejsca w świecie – ale nie, jak chcą oni, tragedia dla narodu, który istnieje rzekomo już od Mieszka I, lecz tragedia dla konkretnych relacji społecznych. Bo okres, który gdzie indziej wykorzystano do budowy państwa, do związania ludzi z pewnymi instytucjami społecznymi, do zakorzenienia ich w nowoczesnej formie życia, u nas był czasem walki przeciwko instytucjom: przeciwko rusyfikacji, przeciwko rugom pruskim, przeciwko wyrzucaniu Drzymały z jego wozu. W rezultacie mamy bardzo złe relacje z instytucjami wyższego rzędu niż jednostka, są one do dziś postrzegane są jako obce, wrogie.

Jest jeszcze rodzina.

Tak, jednostka i rodzina, dlatego Polska nie jest społeczeństwem, tylko zespołem klanów nie potrafiących wznosić się ponad interes indywidualny czy rodzinny.

I jest religia. Czytając o tym, że socjalizm bardzo wiele dawał robotnikom już przez sam fakt wpisania ich losu w jakąś większą narrację, pomyślałem, że niedoceniany jest w takim razie w tej książce demokratyzujący potencjał chrześcijaństwa (i innych religii). Przecież św. Paweł dwa tysiące lat wcześniej zwracał się do ludzi tym samym „Bracia!”, co socjaliści w odezwach. Oczywiście możliwe, że ten demokratyzujący wymiar chrześcijaństwa nie był akcentowany w tamtych czasach, ale z drugiej strony osoby takie, jak Żeromski, instynktownie go wyczuwają. Czytelnik Rebelii i reakcji odnosi natomiast wrażenie, że socjalizm wchodzi w próżnię, że poza nim jest tylko na poły zwierzęce życie robotników ograniczone do pracy i rodziny, bez większych narracji, bez celu.

Zgadzam się, że być może polemicznie czasem za bardzo podkreślam ten kontrast pomiędzy nowym życiem politycznym, który dawał robotnikom socjalizm, a wcześniejszym życiem robotnika zredukowanego do zwierzęcia roboczego. Rzeczywiście z punktu widzenia antropologii historycznej należałoby zwrócić uwagę na wcześniejszej narracje, formy wspólnoty i tak dalej. Bo oczywiście ci ludzie byli wychowani w pewnej kulturze, mieli pewne obyczaje, święta. Bez wątpienia. Możliwe, że nie doceniłem tego wymiaru, ale on nie był zbyt obecny w materiale źródłowym, z którego korzystałem. Nie miałem też wglądu we wrażliwość religijną tych ludzi.

Jeśli chodzi natomiast o zaangażowanie Kościoła w sprawę robotników, to w Polsce pojawia się ono dość późno. Refleksja katolicka na świecie mierzy się z tak zwaną „kwestią społeczną” już wcześniej, a szczególnie odkąd po koniec lat 80. XIX wieku Leon XIII opublikował encyklikę Rerum novarum. Ale w Polsce ze względu na specyficzną sytuację historyczną – a więc ze względu na potrzebę opowiedzenia się w kwestii narodowej, ale też z tego powodu, że przywódcy polskiego Kościoła…

… wywodzili się z kręgów arystokratycznych.

To też, ale byli po prostu w większości ludźmi bardzo starymi, nie zdającymi sobie do końca sprawy z tego, co się dzieje w społeczeństwie. Szeregowy kler trochę próbował, ale też bywał przez kierownictwo przywoływany do porządku. Księża musieli więc walczyć niejako na dwa fronty – nie tylko z wrogimi stronnictwami politycznymi, ale też z własną hierarchią. Niemniej jednak był to ruch dość znaczący, w Łodzi działali księża, którzy potrafili zgromadzić wokół siebie robotników. Natomiast nie był to ruch, który formułowałby jakiś jasny program polityczny, wydawał odezwy czy ulotki, a robotnicy, którzy działali w tych ruchach nie spisali biografii – a ja za materiał źródłowy obrałem przede wszystkim odezwy i biografie; stąd też brak tego ruchu w mojej książce. O Kościele w trakcie rewolucji 1905 roku ciekawe pisze Robert Blobaum w swojej pracy Rewolucja. Russian Poland, 1904-1907.

Chciałbym jeszcze wrócić do krytyki nowoczesności. Wieś Reymonta jest biedna, ale ludzie tworzą zwartą społeczność i ich życie toczy się w przepełnionym sensem uniwersum symbolicznym. Czy nie przede wszystkim wspólnoty i sensu brakuje robotnikom w miastach? I czy nie to przede wszystkim daje im socjalizm, który bardziej niż narzędziem emacypacji – jak chcieliby go widzieć sami socjaliści – był odbudowywaniem wspólnoty? Pan tak pisze w pewnym momencie: „Poprzez wytworzenie związku politycznego [partie] umożliwiały odtworzenie form wspólnotowości rozbitych w dobie gwałtownej industrializacji i proletaryzacji”.

Jest to kwestia o tyle ważna, że dzisiejsze nurty lewicowe często przeciwstawiają emancypację wspólnocie. Jan Sowa pisze na przykład w książce Inna Rzeczpospolita jest możliwa!, że zadaniem lewicy jest „dzięki przełamaniu społecznych barier stworzenie wszystkim możliwości realizacji jak najbardziej własnej, wolnej i zindywidualizowanej wizji życia”. W zdaniu tym wspólnota pojawia się tylko jako „bariery społeczne” – a przecież oprócz „barier społecznych” istnieją także społeczne struktury wsparcia. Taką właśnie strukturą jest, wydaje mi się, wspólnota wiejska wChłopach.

Rzeczywiście, niektórzy badacze opisują miasto jako rzeczywistość dotkniętą – w durkheimowskich kategoriach – nowoczesną anomią, zanikiem wspólnoty i hierarchii. Według tej narracji ludzie przyjeżdżający do miast zostają wrzuceni w nowe środowisko, gdzie nie ma kręgosłupa moralnego, panuje kryzys sensu. I dlatego zaczynają się angażować w życie polityczne. Takie podejście reprezentuje na przykład Scott Ury, autor książki Barricades and Banners o Żydach w Warszawie doby rewolucji 1905 roku.

Ja jestem trochę sceptyczny wobec tego typu narracji, bo wydają mi się one być naznaczone nieco zbyt daleko idącym durkheimizmem. To przeciwieństwo między osiadłym, przepełnionym wartościami dawnym sposobem życia a miejską anomią wydaje mi się zbyt łatwo zarysowane. Źródła, do których miałem dostęp, wskazują, że ówcześni robotnicy raczej tak tego nie widzieli. Trzeba pamiętać, że wieś ówczesna jest rzeczywistością, po pierwsze, bezgranicznej biedy, po drugie – często opresyjnych więzi tradycyjnych. Ludzie, którzy ciągną do Łodzi, do Zagłębia Dąbrowskiego, do Warszawy, ciągną tam dlatego, że miasto im coś oferuje – oferuje wolność, jak w tym starym powiedzeniu dotyczącym relacji feudalnych: „miejskie powietrze czyni wolnym”. Podczas gdy na wsi nie ma się za bardzo wpływu na to, kim się jest i jak się żyje, w mieście można zdecydować, co zrobić z uzbieranymi dzięki pracy oszczędnościami: czy przepić w szynku, czy kupić sobie lepszą marynarkę. Albo gazetę, albo książkę. To nie jest wolność konsumencka w naszym dzisiejszym znaczeniu, ale jednak pewien margines możliwości. Jasne, że zdrowotnie ludzie nie wychodzili na migracji do miast najlepiej, bo się truli chemikaliami w pracy i umierali wcześniej, ale jednak miasto jawiło się jako szansa.

Rozumiem, że ówcześni robotnicy tak to widzieli i jest Pan wierny źródłom, ale z drugiej strony, czy nie brzmi to trochę jak współczesne apologie liberalizmu czy kapitalizmu – wolność wyboru jako najwyższa wartość, większa od podstawowej stabilności. Można by przecież interpretować te źródła w ten sposób, że miasto jest przestrzenią powierzchownie bardziej atrakcyjną, ale jednak na dłuższą metę nieznośną, bo skazującą jednostki na samotność i bezsens. Stąd rewolucja.

Miasto nie jest jednak przestrzenią zupełnie pozbawioną więzi. Nowe badania ruchów robotniczych w Rosji wskazują na przykład, że być może to nie brak wspólnot, nie wykorzenienie, lecz raczej istnienie różnych specyficznie miejskich wspólnot – wspólnot bardziej demokratycznych i dynamicznych niż tradycyjne wspólnoty wiejskie – pozwalało robotnikom zmobilizować się do strajku. Chodzi o różne struktury cechowe, bractwa robotnicze, w ogóle więzi solidarności wytwarzające się między pracownikami tego samego zakładu czy robotników tej samej branży. Robotnicy mieli swoje rytuały – na przykład przywitania w fabryce. Nie byli „skazani” na bezsens, i właśnie dlatego mobilizowali się do walki.

Te dwie narracje – rewolucja jako reakcja na nowoczesne wykorzenienie i rewolucja jako następstwo nowej, nowoczesnej wspólnotowości – nie muszą się do końca wykluczać.

Tak czy inaczej wydaje się, że wspólnota jest ważnym elementem ruchów lewicowych tamtych czasów. W ogóle czytając Pańską książkę miałem wrażenie, że ówczesna lewica walczyła o sprawy bardzo normalne i dość odległe od programu radykalnej emancypacji – na przykład o to, by robotnicy mieli czas dla własnej rodziny.

Tak, bo wówczas dyskurs nawet radykalnej lewicy jest ukierunkowany na tego typu wartości. To jest bezpośredni horyzont walki: ośmiogodzinny dzień pracy, inspekcja pracy, kodeks pracy. Nawet jeśli wzywano do dość radykalnego, ale jednak parlamentarnego przekształcenia stosunków własności, to nikt nie mówił o tym, żeby budować jakieś baraki, tworzyć zupełnie utopijne społeczeństwo reorganizujące tkankę społeczną. Ludzie formują rodziny, mają takie aspiracje, i rzeczywiście nakazanie im od jutra mieszkania w komunie, gdzie nie ma rodzin, byłoby przemocowe, niezależnie od tego, czy uznamy, że ta rodzina jest jakąś naturalną formą, czy formą wykształconą historycznie. Socjaliści byli tego świadomi.

To może zakończę cytatem z jednej z socjalistycznych ulotek, której fragment przywołuje Pan w swojej książce:

Chcemy mieć możność cieszyć się przyrodą, rozkosz życia rodzinnego użyć chcemy, z dziećmi swemi obcować chcemy, chcemy żyć nie jak niewolnicy, lecz jak obywatele wolni biorąc udział w życiu publicznym.

Wakacje, wakacje (z życia redakcji)

W odpowiedzi na dwa już listy z „życzliwą prośbą”, by „Z życia redakcji” więcej nie publikować, informujemy, że Redakcja i tak wyjechała na wakacje, pozostawiając w swej siedzibie tylko piszącego te słowa Sekretarza. Tak więc sprawozdanie niniejsze jest co najwyżej sprawozdaniem z mojego życia, zresztą „życia pisanego – jak ostatnio ładnie powiedziano o moim życiu na spotkaniu Komitetu Redakcji – konsekwentnie małą literą”, życia żmudnej i słabo wynagradzanej sekretarskiej pracy, życia, które obecnie ogranicza się do podlewania kwiatków w Siedzibie Redakcji i które trudno w ogóle nazwać życiem. Zapowiadana w poprzednim numerze finansowa wiosna naszego Pisma jeszcze nie nadeszła, ale ponieważ nie tracimy pewności, że nadejdzie – jak to wiosny mają według aktualnej linii Redakcji w zwyczaju – jesienią, Redakcja postanowiła „nie popełnić błędu innych redakcji” i spożytkować zawczasu resztę Kapitału Zakładowego, urządzając Wczasy Redakcyjne nad morzem. Dostałem zresztą wczoraj pocztówkę od Redakcji z prośbą „o pożyczenie pewnej sumy pieniędzy w obliczu faktu, że Kapitał Zakładowy okazał się niewystarczający na kulturalno-intelektualny program Wczasów”. Pieniądze wyślę chętnie, a tymczasem zakończę oświadczeniem. Nie ma redakcji idealnych, ale jest Redakcja, która nie ustaje w realizowaniu swojej Wizji, która trwa wierna Nadziei, że nadejdą jeszcze czasy, kiedy praca w kulturze – jak czytamy w naszym Statusie – „zacznie się opłacać we wszystkich tego słowa znaczeniach”. I wtedy tym, którzy piszą do nas listy wzywające do zamknięcia Pisma, odpowiemy ich własnymi słowami: że to oni „odlatują w swoich tekstach jak Łajka w rakiecie”, to oni „reprezentują poziom niższy niż rowy nie w Rowach, a nad Morzem Martwym”, to oni „piszą tekściki-liściki-smski-blogaski, które czytamy dzieciom jako przykład, czego się w życiu wystrzegać”.

Komitet Redakcyjny

Rebus

Krzyżówka

Poziomo
1. W Częstochowie leczył i filozofował. Ma właśnie rok.
2. Obok ego i superego. Czy raczej pod.
3. Kiszone śledzie zza Bałtyku (z umlautem).
4. Leżąca nad najdłuższą naszą rzeką.
5. U siebie na jednym ze szkockich archipelagów.

Pionowo
1. Wydaje go u nas Teologia Polityczna.
2. Żona syna Apollina i Kalliope (z tytułu tomiku Miłosza).
3. Teza, antyteza i synteza „protestanckiego Akwinaty”.
4. Zapłacisz nią za złe parkowanie w Bukareszcie.
5. Odróżnia ministranta od ministra.
6. Tam rotunda romańska, Wieża Piastowska i świetlica Krytyki Politycznej.
7. Niesceptyk i/lub teolog od doktryny.

Kto pierwszy rozwiąże krzyżówkę i przyśle hasło na podany w stopce adres mailowy otrzyma nagrodę.

Kronika

(luty – czerwiec 2017)

Luty – czerwiec 2017

27 lutego 2017 zmarła Leokadia Kłyszejko-Stefanowicz, łódzka biolog. Urodzona w 1923 w Ziemi Nowogródzkiej, w 1945 trafiła do Łodzi. Uczennica profesora Antoniego Dmochowskiego. W swoich badanich skupiała się na białkach chromatynowych. Autorka popularnego podręcznika Cytobiochemia.

„W Osobie Pani Profesor tracimy wspaniałego biochemika, człowieka o nieprzeciętnej wiedzy i pasji naukowej, niedoścignionej etyce zawodowej i wielkim autorytecie, Osobę niezwykłej wrażliwości i życzliwości” – pisali o zmarłej wychowankowie i współpracownicy z Katedry Cytobiochemii UŁ.

*

5 marca 2017 wypadła 110-ta rocznica urodzin pisarza Zygmunta Haupta, którego książki odkryła w latach 60. XX wieku paryska „Kultura”, a całkiem niedawno upowszechnił je w Polsce m. in. Andrzej Stasiuk, wydając w 1999 roku Pierścień z papieru. Haupt urodził się na Podolu, za młodu zakosztował trochę Paryża, gdzie studiował architekturę, a następnie wiódł „paryskie” życie w przedwojennym Lwowie. Przeszedł szlak bojowy drugiej wojny zakończony pobytem w Wielkiej Brytanii. Stamtąd w 1946 wyemigrował na stałe do Stanów Zjednoczonych. Pracował tam m.in. jako redaktor pisma „Ameryka” wydawanego w Nowym Yorku. Do swojej pracy, do amerykańskich snów o potędze – miał stosunek lekceważąco-wyrozumiały. Ponoć nigdy nie dał się krytykować przełożonym. Zwykł też mawiać, że czasem warto mniej pracować, a zaoszczędzić na dojazdach czy na prasowaniu koszuli. W jednym z banków wziął kredyt, aby kupić konia, którego później przez lata trzymał i który był jedną z największych jego miłości. Zmarł w 1975 roku.

*

31 marca 2017 zmarł Erwin Kruk (ur. 1941), „ostatni Prus Rzeczypospolitej”, poeta, pisarz, tłumacz, członek „Solidarności”, działacz ewangelicki, społecznik, orędownik zachowania resztek kultury mazurskiej. Jako „mazurskie sumienie” wzywał do pamięci o powojennej tragedii rdzennych mieszkańców Warmii i Mazur.

Przyszedł na świat we wsi Gutfeld (obecnie Dobrzyń) w rodzinie Hermana Kruka i Mety ze Stachów. Osierocony w 1945, dorastał pod okiem babci, a następnie w domu dziecka i szkolnych internatach. Po studiach polonistycznych w Toruniu wrócił wraz z żoną na Mazury, do Olsztyna, z którym związany był przez resztę życia. „Należę do ostatniego pokolenia, które na swym grzbiecie dźwiga garbate mazurskie brzemię. Mój kraj lat dziecięcych składam mozolnie z okruchów rozbitego świata. Próżny to trud i tylko czasem wydaje się, literatura, sztuka może dać pozory ocalenia tego, co ginie” – pisał o swojej twórczości.

Na pogrzebie olsztyńskiego artysty, Hieronima Skurpskiego, w 2006 roku Erwin Kruk mówił: „Człowiek, który żył dla innych, nie całkiem odchodzi, zostaje jako cząstka ich pamięci. Na Mazurach rzadko mówiono żegnaj, raczej odwituję się. Odwituję się więc z tobą, drogi Hieronimie, w imieniu własnym i licznych przyjaciół Mazurów, rozproszonych po różnych miejscach. Ty już na zawsze zwiążesz się z ziemią Warmii i Mazur, dwóch regionów, z którymi złączyłeś swoje twórcze życie”.

„Dziś przyszedł czas, by odwitać się z Erwinem Krukiem” – pisał, przywołując tę wypowiedź, Maciej Nowakowski w „Gazecie Wyborczej”.

U góry po prawej przypominamy jego wiersz Bajka.

*

Od 7 kwietnia 2017 przez rok trwa w Muzeum Narodowym w Krakowie wystawa „Najcenniejsze. Kolekcja Książąt Czartoryskich” prezentująca wybór najwartościowszych dzieł sztuki i pamiątek historycznych z kolekcji Książąt, zakupionej niedawno – o czym było głośno – przez Skarb Państwa.

*

Gdzieś tak w kwietniu albo maju wybuchła nowina, że dotychczasowy dyrektor Teatru Starego w Krakowie, sławny Jan Klata ma zostać odwołany ze stanowiska. Zastąpić go ma mniej sławny (delikatnie mówiąc) Michał Gieleta, absolwent literatury na Uniwersytecie w Oksfordzie i reżyserii teatralnej w Londynie. Z tej okazji Jan Klata dał duży wywiad dla „Tygodnika Powszechnego”, w którym jawi się trochę jak kontynuator Wyspiańskiego (co jest raczej przekonujące i ciekawe), a trochę wdaje się w nadmierne politykierstwo. Biedny Gieleta (biedny, bo jemu oberwało się za nieudolne, a przynajmniej nieeleganckie działania ministerstwa) też miał przynajmniej okazję udzielenia kilku wywiadów, gdzie mówi sporo interesujących rzeczy, jak ta na przykład:

Nie mam w Polsce doświadczeń zawodowych, ale to, co obserwuję z dystansu w Europie Centralnej, to dominacja regietheater – reżyserskiej mega-interpretacji i często barbarzyńskiej ingerencji w tekst, marginalne poszanowanie dla własności intelektualnej autora. Z anglosaskiego punktu widzenia to trudne do zrozumienia i niezgodne z prawem. Często patrzę z podniesionymi brwiami, jak kontynentalni koledzy kreślą dramaty i kleją je w kolaże. Nie uważam, że reżyser, ja czy Robert Wilson, jest większy od Szekspira, Czechowa czy Ibsena. Redagowanie tekstu to misterna robota, w Wielkiej Brytanii powierzana największym żyjącym pisarzom. Zamiast maniakalnie siekającego toporka potrzebny jest skalpel profesjonalisty. Czy świat Verdiego nabiera głębszego znaczenia, jeśli postacie biegają nago w świetle neonowych lamp po scenografii odwróconej do góry nogami?.

Gdyby obciąć ciężko strawną otoczkę polityczną, mogłaby wyniknąć z tego dwugłosu Klaty i Gielety całkiem ciekawa rozmowa o polskim teatrze.

*

1 maja zmarł Tomasz Burek, najodważniejszy krytyk literacki XX wieku. Pochodził z Sandomierza i w jego pisaniu był coś właściwego chyba każdemu autorowi z tamtych stron: głęboka zaduma, bezkompromisowość i upór, wytrwałość, własne zdanie. W Warszawie studiował dziennikarstwo. Od 1970 roku pracował w IBL-u, gdzie dziesięć lat później obronił doktorat dotyczący krytyki literackiej w dwudziestoleciu międzywojennym. Sam też uprawiał krytykę na wysokim, może nieosiągalnym dziś, poziomie. Stawiał przed literaturą, a więc i przed ludźmi zadania przede wszystkim moralne, pisał:

Bynajmniej nie zapominam, że los literatury decyduje się za jej plecami. Ale skończmy z metodą samookłamywania się i samousprawiedliwień. Sytuacja nigdy do końca nie określa człowieka, ponieważ w mocy człowieka jest zmienić swoją sytuację.

I kiedy było trzeba, zmieniał swoją sytuację. Wykładał w ramach Latającego Uniwersytetu, był w redakcji „Zapisu”, uczestniczył w głodówce w obronie aresztowanych dziennikarzy wydawnictwa NOW. Według Ryszarda Nycza należał do „rzadkiego dziś gatunku krytyków, którzy dopracowali się własnego poglądu na literaturę oraz wyrazistych i stanowczo formułowanych kryteriów jej oceny”. Swojemu poglądowi na historię literatury i jej zadania dał wyraz m. in. w ważnej, wydanej w 1979 roku, książce Jaka historia literatury jest nam potrzebna. W 2001 opublikował zaskakujący Dziennik kwarantanny, w którym dość krytycznie patrzy na swoją drogę życiową, mówiąc na przykład: „Kiedy dziś oglądam się na tamte lata, mam poczucie, że zajmowałem się czymś nieistotnym i że właściwie zmarnowałem swoje życie”. Ta zmiana tonu w kilkunastu ostatnich latach i przejęcie się Burka sprawami politycznymi – wymaga jeszcze z pewnością dobrej analizy i nie da się zbyć łatwymi osądami; oby trafił się tu Burkowi krytyk równie uczciwy i bezinteresowny, jakim był on sam.

*

16 czerwca 2017, po długiej chorobie zmarł Helmur Kohl (ur. 1930), kanclerz Niemiec w latach 1982-98, „architekt zjednoczenia”.

*

20 czerwca 2017 w opactwie benedyktynów w Lubiniu odszedł o. Karol Meissner OSB (ur. 1927). Brał udział w Powstaniu Warszawskim jako sanitariusz, a następnie trafił do obozu jenieckiego Stalag IX A. Przed wstąpieniem do benedyktynów odbył studia medyczne i w życiu zakonnym również zajmował się psychologią i psychiatrią, czy to w ramach duszpasterstwa, czy jako wykładowca KUL-u. Jeden z redaktorów „Sumy” dobrze wspomina udział w prowadzonych przez stareńkiego już ojca Karola rekolekcjach.

Erwin Kruk (1941-2017)
Bajka

Żyli w krainie naiwnej,
A tak pięknej i niecodziennej,
Że gdy pewnego razu
Goście z hałasem
Weszli do ich domów,
To widokami byli wprost urzeczeni.

Tak im sie okolice spodobały,
Że dla dawnych gospodarzy
Wkrótce nie stało już miejsca.
I ci, jeśli przeżyli powitanie
I wracali z rozproszenia
Do dawnych zagród,
Aby nie szpecili urody krajobrazów,
Wypychani byli za próg,
Za bramy i miedze coraz dalsze.

Dopiero teraz
Miało się okazać,
Że mimo potulnego odchodzenia
Ciągną się za nimi słowa skargi.
Bo choć wszystko w pośpiechu zostawili,
To jednak piękno,
Które przydawało blasku tej krainie,
Ukryli w jakichś ciemnych jamach i norach,
A ślady zatarli.

1994

FILIP KALLIMACH

Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka

(fragmenty)

Grzegorz z Sanoka był szlachcicem po ojcu i po matce. Urodził się w Polsce, w zapadłej wiosce niedaleko źródeł Wisłoki i tam spędził dziecięce lata. Jako chłopiec przeniósł się wraz z ojcem do pobliskiego miasta i tam począł się kształcić. Mając dwanaście lat, zdał się na łaskę losu, gotów znosić raczej jakiekolwiek nawet większe przykrości, niż ojcowską surowość, sprzeciwiać się jej, uważał za występek, a znosić nie miał siły. Przeto w miarę porywu i ochoty, udawał się do tego, to do owego miasta, nie zatrzymując się nigdzie dłużej, aż przybył do Krakowa. Tutaj jakiś czas pozostał, oddając się nauce. Atoli spostrzegłszy niebawem, że wszystkie sprawy, tak publiczne, jak prywatne załatwia się w języku niemieckim, podążył za Łabę do Niemiec; w krótkim czasie, dzięki zdolnościom do języków, tak sobie przyswoił obcą mowę, że odtąd trudno było rozpoznać, którym językiem lepiej władał, obcym, czy ojczystym. Pięć lat stracił na tej wędrówce, i równocześnie, sam już dostatecznej nabrawszy wiedzy, poprowadził po różnych miastach naukę szkolną, z opłat uczniów kupując sobie pożywienie, odzież i inne, potrzebne do życia rzeczy, gdyż w tym czasie niczego mu z domu nie dowożono. Lecz miał ponadto pewien dochód z przepisywania książek dla uczniów, w czym był niezwykle biegły. Bo oprócz tego, że miał wyrobiony, oryginalny charakter pisma, jeszcze gdy chciał, bez trudu naśladował własnoręczne pismo każdego. Gdyby ta zdolność przypadła była w udziale komuś przewrotnemu, mogłaby wywołać wśród ludzi omyłki nie do rozwikłania, pełne szkodliwych skutków.

Posiadał nadto jakiś wrodzony pociąg do muzyki, do której niemal stworzonym się zdawał, albowiem bardzo łatwo przyswajał sobie zasady tego rodzaju nauki; co do śpiewu, głos miał wyborny do modulowania, silny i dźwięczny, z równą ilością wdzięku, jak i okazałości. Zdolność ta często przynosiła mu korzyści i zaszczyty; tych bowiem, których nie wprawił w podziw swoją uczonością, pociągał muzyką. Lecz przede wszystkim owa czystość i umiejętna modulacja głosu przynosiła mu korzyści po powrocie do Krakowa. Podówczas bowiem miasto to oddane najbardziej teologii przy równoczesnym zaniedbaniu prawie wszystkich innych nauk wyzwolonych, przywiązywało największą wagę do muzyki, bo ona podnosiła uroczystość obrzędów religijnych. Zaraz tedy po powrocie zajął Grzegorz bardzo poważne stanowisko w Krakowie, bo celował w tej sztuce, którą miasto przede wszystkim się zajmowało. A zresztą wkrótce dał wszystkim nowy powód do podziwu.

Zaczął mianowicie publicznie objaśniać Bukoliki Wergiliusza, których ani tytuł ani autor do tej chwili nie były nikomu w tym kraju znane. Nowość przedmiotu tak powszechnie wabiła słuchaczy, że w gronie ich nie brakło nikogo z ludzi wykształconych. Wśród wszystkich uczonych jedno było zdanie, że oto pierwszy raz zabłysło dla nich światło, dzięki któremu wejdą na prawdziwą drogę nauki; podczas gdy przedtem, błądząc po manowcach, prędzej mogli się doczekać starości, niż jakiegoś owocu umysłowej pracy. On też pierwszy począł ścierać z uczniów pleśń starszyzny i barbarzyństwa, hodowaną przez naszych nauczycieli gramatyki, a natomiast wprowadził do Krakowa wytworność i świetność starożytnego języka, ku takiemu zadowoleniu wszystkich, że nie tylko wbrew oczekiwaniu, ale nawet wbrew własnej chęci został wkrótce mianowany magistrem nauk wyzwolonych.; w rzeczywistości jednak nie zajmował się jeszcze dotąd umiejętnościami, które prowadzą do tego tytułu, lecz skupił swą uwagę na retoryce i poezji, do której czuł wrodzony pociąg i w obu tych działach dalej postąpił, niż na to pozwalał ówczesny brak podstaw naukowych w tym kraju.

Ukończywszy Bukoliki, postanowił przystąpić do Georgik, lecz wezwany przez kasztelana Tarnowskiego, zaniechał rozpoczętej pracy i po bezskutecznych usiłowaniach wymówienia się od takiego ciężaru, podjął się uczenia jego synów. Wśród tego zajęcia, zabrawszy się do poezji, wydał kilka wierszyków, między nimi napisy grobowe, przez któ re uwiecznił w pamięci potomnych zmarłego dziada i stryja swych uczniów. Ta rzecz dotąd niezwykła tak wszystkich ujęła pewnym powabem nowości, iż wkrótce, po śmierci króla Władysława, możnowładcy państwa niemałymi staraniami wymogli na Grzegorzu, by uczcił króla napisem grobowym. Nie mogąc jednak obejść się bez towarzystwa uczonych ludzi, po upływie kilku miesięcy, uzyskał pozwolenie przeniesienia się z uczniami do Krakowa, gdzie jak twierdził, wobec wielkiej ilości książek i ludzi uczonych będą się mogli kształcić lepiej i łatwiej. Otóż, gdy bawił w Krakowie, a uczniowie dzięki swemu znakomitemu pochodzeniu bywali codziennie u królewiczów: Władysława i Kazimierza, nie tylko dał się poznać królewiczom, ale nawet pozyskał ich przyjaźń i był bardzo przez nich kochany dla swej uczoności i prawego charakteru. Lecz przede wszystkim podziwiali jego pismo, którego wyrazistością i ozdobnością zachwyceni w miarę upodobania to lub owo dawali mu do przepisywania.

[…]

Przerwał następnie to zajęcie zmuszony udać się do Włoch, dla uzyskania zarządu wakującej właśnie parafii (wielickiej). Albowiem już przedtem czując, że z natury nie nadaje się do małżeństwa, postanowił poświęcić się stanowi kapłańskiemu. Gdy się przeto opróżniło probostwo w królewskich kopalniach soli koło Krakowa, za radą i na usilne nalegania przyjaciół udał się do Bolonii, a stad podążył do Florencji do papieża Eugeniusza, którego jako wygnańca z Rzymu, Florentyńczycy dla swej szczególnej pobożności nie tylko przyjęli, lecz i największą czcią otaczali. A kiedy tam prośba jego odniosła skutek, z trudem tylko wywalczył sobie powrót do ojczyzny, wobec bardzo wielu zwolenników, którzy mu radzili pozostać w kolegium muzyków papieża i opierającego się prawie przemocą usiłowali zatrzymać.

Objąwszy to probostwo, przyprowadził do ładu wiele spraw w kościele i w parafii zaniedbanych przez poprzednich duszpasterzy i jął powierzone sobie owieczki kierować na ścieżki Pańskie w równej mierze słowem, jak i czynem. Bo i w życiu jego nie było nic, czego by jak najgoręcej nie można polecić do naśladowania i wymowa jego, gdy ludowi wykładał Pismo św. miała wszelakie zalety, potrzebne do przekonania. Zresztą umysł jego cechowała jakaś wrodzona swoboda, wyższa ponad bojaźń i żądze, zdążająca ku cnocie, a unikająca ze wstrętem wszelakiego występku; powodzenie nie wbijało go w dumę, nie ulegał też nieszczęściu na sposób niewieści; wreszcie w porównaniu z cnotą nisko cenił sobie inne rzeczy. Nie dbał o sen i jadło, nie lubił wystawności; pod tym względem można go było uznać raczej niedbałym, niż zapobiegliwym. Odziewał się w strój bynajmniej nie świetny, lecz odpowiedni do umiarkowanego życia. Przystępnym był dla wszystkich i równie chętnie pozwalał się prowadzić, gdzie tylko zechcieli przyjaciele. Codziennie przybywało do niego z Krakowa dzięki niewielkiej odległości wielu uczonych mężów i równie często on sam bywał w mieście, udawał się na zebrania, gdzie rozprawiano lub czytano, przy czym nie mniej chętnie objawiał własne zdanie o przedmiocie rozmowy, jak słuchał poglądów innych.

[…]

Z pijaka, który strwoniwszy ojcowiznę, roznosił wodę na sprzedaż po mieście, zadrwił sobie w następujący sposób: „ gdybyś był wodę znosił, to byś jej teraz nie nosił” . – Przeciwko starej nierządnicy wymierzał następujące dwuwiersze: „ Wprzód sprzedawała, a teraz kupuje Doris całusy: Tak to nabyte źle mienie, marnie rozrzuca” . Do kogoś, który wychwalał piękność żony rzekł: „ Milcz, bo jeżeli ci uwierzą, musisz kiedyś przyznać, żebyś wolał brzydką” . – Gdy dowiedział się, że syn pewnego podmiejskiego wieśniaka poświęca się stanowi duchownemu, powiedział: „ Woli czytać agendę, niż orać grzędę” .

Przyjmował przyjaciół całkiem po prostu: ktoś niezadowolony z tego, wyraził się, że świetniej jada w domu; wtedy on kazał znieść światło i uświetnił stół świecznikiem. Posiadał bowiem przytomność umysłu potrzebną do żartu i krotochwil, w których zawsze zachowywał miarę i jak chętnie z innych żartował tak, nie mniej znosił skierowane przeciw sobie docinki. Kiedy syn pijaka wymawiał mu, że na wzór swego ojca uraczył go lichą strawą, odrzekł: „ Ja jem tak, jak mój ojciec, a ty pijesz, jak twój” . – Komuś kto żartował z jego płaszcza, że z powodu brudnych plam mógłby zastępować skórę koźlą, używaną podczas bachanaliów, odciął się tymi słowy: „ łatwiej wyprać płaszcz, niż duszę” . Był to bowiem człowiek splamiony wielu występkami. – Gdy inny zarzucał mu, że nie mógł znieść ojcowskiego rygoru, powiedział mu: „Ja żyłem w cudzym domu tak, że uchodzę za wychowanego u ojca; wielu pod okiem ojca tak się prowadzi, że raczej zdają się być wychowankami każdego innego, tylko nie ojca” . – O chromym, a złośliwym wyraził się, że powinien był chromać raczej na języku, niż na nodze. Na tego, który pieczę nad mieniem swoim powierzył jednookiemu, napisał taki dystych: Kto widzi, jak jednookie słońce patrzy na każdy szczegół, nie błądzi, powierzając jednookiemu wszystko, co ma. Niektórzy nieuczciwi i źli ludzie celem wyzyskania łatwowiernych prostaczków, udawali opętanych przez złego ducha i dopuszczając się zuchwale szalbierstwa, jak gdyby prosili o wsparcie, stawali po kościołach bardziej znanych dzięki szczególnemu jakiemuś nabożeństwu i z tego powodu więcej uczęszczanych od innych. Tą sztuczką wyłgiwali od litościwych niemałe sumy pieniężne. Gdy więc wtargnęli do kościoła Grzegorza on odkrywszy, drogą krzyżowych pytań, ich zyskowne oszustwo, wydobył z nich prawdę chłostą i tylko w poczuciu wrodzonej ludzkości darował życie tym, którzy wyzywali moc Bożą.

Tymczasem Władysława, który już w Polsce po ojcu panował, powołano na tron węgierski. On tedy, pomny zażyłości, jaka go łączyła z Grzegorzem, wychowawcą swych dziecinnych lat, a nadto zachęcony wielkim rozgłosem o jego cnocie i uczciwości, uznał go za najodpowiedniejszego doradcę i powiernika swego, w sprawach nie tylko świeckich, ale też dotyczących religii i moralności; wziął go więc sobie na spowiednika i jemu polecił starać się o przebłaganie i zjednanie Boga przez msze i inne nabożeństwa. Ponieważ Grzegorz wiedział, że stosownie do woli Boga należy słuchać królów panujących z jego łaski, przyjął ten obowiązek i zaraz podczas obejmowania rządów na Węgrzech, głównie on w swojej roztropności obmyślił sposoby na usuniecie domowych waśni, kiedy część możnych stanęła po stronie królowej wdowy.

[…]

Grzegorz zaś, jakkolwiek uważał za hańbę, że ocalał w taki sposób z tak nieszczęsnej klęski rodaków [w bitwie pod Warną], postawił zrazu wrócić do ojczyzny. Następnie zaś zastanawiając się, jak dalece nie mógłby bez przypominania sobie swej hańby pokazywać się na oczy Polakom, a zwłaszcza królowej, która wyprawiając syna od siebie, jego szczególniejszej poleciła opiece – postanowił na pewien czas usunąć się, aby tymczasem świeża boleść zelżała i aby rany na razie nie zagojone i krwawiące ukoił albo rozsądek, albo jakaś zmiana stosunków. Powrócił przeto do Węgier ku uciesze wielu a zwłaszcza wielkorządcy, w którego ręku po śmierci Władysława pozostała najwyższa władza. On też zaraz oddał Grzegorzowi na wychowanie synów swoich, Władysława i Macieja, poczytując za najwyższe ich szczęście to, że może ich kształcić człowiek, który kierował życiem i charakterem króla. Tego zadania chętnie podjął się Grzegorz z powodu wysokiego stanowiska ojca i z nadzwyczajną wprawą i gorliwością tak wychowywał chłopców, że o ich charakterze jak i wykształceniu już wtedy można było najlepsze żywić nadzieje.

[…]

Tak np. gdy raz biskup dzięki swej wiedzy i wymowie z pamięci, a przy tym kwieciście przedstawił zmienne koleje obu Panonii, i jakie to narody w różnych czasach zajmowały te kraje – zapytał Grzegorza, jak się zapatruje na dawne dzieje Polaków, o czym żadnej wzmianki nie znalazł w dziełach starożytnych pisarzy. Na to odpowiedział mu Grzegorz: „ Ani ja mimo, że te sprawę pilnie badałem, nie pomnę, bym dowiedział się czegoś, co bym mógł podać, jako pewnik. To bowiem, co Wincenty podał o naszym pochodzeniu w swej kronice, zakrawa nie tylko na bajkę, lecz na dziwoląg, bo wywodzi starożytność naszą od czasu potopu i twierdzi, że jesteśmy Scytami, z którymi Aleksander prowadził wojnę, że Rzymianin Grakchus jest założycielem naszej królewskiej siedziby i baje o pokrewieństwie z boskim Juliuszem; to wszystko nie zgadza się ani z geograficznym położeniem ani z czasem, ani z dziejami tak Rzymian jak Aleksandra, lecz raczej przypomina bajeczki starych bab. Prócz tego wprowadza jakąś sobie tylko znaną królową Wandę, od niej wywodzi nazwę rzeki i Wandalów, zaliczając nas do tego szczepu, jak gdyby lud ten nie był ani cudzoziemskim, ani nie należał do najdawniejszych i pierwszych osadników Germanii i jak gdyby wspominali dziejopisarze, że mieszkał niegdyś w krajach obecnie przez nas zajmowanych. Podobnie Mezów zamieszkujących kraje nad Dniestrem, jak Sarmatów zwie on Partami i inne wiadomości z tego zakresu tak niebacznie podaje, że dość widocznym jest, iż nigdy nie czytał historii żadnego narodu. Tak ten, który wyznaje, iż rzuca światło na pierwotne nasze dzieje, wielce ja zaciemnił usiłując im na próżno wyznaczyć jak najodleglejszy początek; dla wyjaśnienia bowiem wszędzie sięga zbyt daleko w przeszłość i nie podaje nic pewnego ani prawdopodobnego. XVIII. Ja natomiast, rozpatrując nasze zwyczaje i urządzenia, przychodzę do przekonania, że Polacy pochodzą od szczepu Wenetów mieszkających pomiędzy Peucynami i Sarmatami na Oceanem. Albowiem w pokoju i w wojnie, trzymamy się niemal tych samych zwyczajów, co i oni; z równą ochotą, z pieśnią na ustach rzucamy się w walkę, a nadzieję zwycięstwa pokładamy w jeździe, uzbrojonej w włócznie. Oni znieść nie mogą, by przeżyli swego księcia, lub porzucili go w walce, my poczytujemy to za sromotną hańbę. U nich władzę królewską ograniczają pewne prawa i ustawy, nad nami król nie ma władzy ani najwyższej, ani w niczym nieograniczonej. Oba narody zdają niewiastą zarząd spraw domowych i troskę o oszczędność w domowym gospodarstwie. Tam nie ma miast; naszych, jakkolwiek są znaczne, my stale nie zamieszkujemy. Przy tym zakładać osady z dala od siebie, pędzić życie oddzielnie stosownie do tego, gdzie słoneczna okolica pociąga, domy odgradzać jeden od drugiego pewną przestrzenią, budować z materiału grubego i nieobrobionego – jest naszym i ich zwyczajem. Nadto jedni i drudzy jednakowo się ubierają i to często skóry dzikich zwierząt stanowią ich okrycie, a niewieścią odzież odróżnić możesz od męskiej i tu i tam – chyba po lnianych zasłonach, którymi okrywają głowy. Jednakowe obowiązuje u obu narodów prawo co do wyposażenia żon i okupowania zabójstwa pewną grzywną. Owi o żadnej innej zbrodni z równym wstrętem nie wspominają, jak o kradzieży – u nas każda najlżejsza kradzież pociąga za sobą karę śmierci. Na ugaszczanie i biesiady owi poświęcają ojcowizny, my oddajemy się im bez miary. Obustronnie z równą swobodą piją, równie bezkarnie upijają się, a przy kielichach rozprawiają tak o sprawach publicznych jak i prywatnych. Niemniej, uczęszczanie do łaźni, częstsze kąpiele, żywienie się dziczyzną i mlekiem – tak są wspólne obu narodom, że albo podziwem jest moje przypuszczenie, że my od nich pochodzimy, albo też my jesteśmy praojcami tego szczepu. Bardziej prawdopodobnym jest, że oni, mieszkając w okolicy o ostrym klimacie, w krajach dzikich i ponurych, a nadto nieurodzajnych, porzucili zimną i niegościnną ziemię i poszukując korzystniejszego klimatu i gleby wśród rozmaitych okoliczności i w różnych czasach rozlali się po Sarmacji z początku tylko po rzekę Dniestr, następnie po Wisłę; z przyrostem ludności przeszli przez Dację do Mezji, dalej zwolna – posuwając się ciągle – zajęli Dalmację i Ilirię; tak więc począwszy od oceanu dotarli aż do Morza Adriatyckiego, posuwając coraz dalej swoje siedziby. Za zdaniem tym przemawia również język wspólny wszystkim zamieszkującym tak rozległy pas ziemi, o ile nie zmieniły go stosunki z tak różnorodnymi narodami, przez których kraje szczep ó w przesunął się. Co się zaś tyczy samej nazwy, nikt nie powinien powątpiewać, że jest świeżego i swojskiego pochodzenia, urobiona mianowicie od słowa, którym my w naszym języku oznaczamy pola. Ci bowiem, którzy wraz z ojczyzną porzucili dzikie lasy i góry, zachwyceni urokiem pól, które zamieszkiwali, w ojczystym języku zwali się Polanami.

Wywiązała się raz przy obiedzie rozmowa o prawach Charondasa. Gdy Wergeriusz chwalił ów przepis, w którym Charondas zastrzegł, by po raz wtóry nie zawierał małżeństwa ten, komu lata pożycia z pierwszą żoną w szczęściu upłynęły, a za szaleńców uważał tych, którzy drugi raz próbują szczęścia, jakkolwiek nie byli w pierwszym małżeństwie szczęśliwi, rzekł Grzegorz: Ograniczenie to równało się chyba postanowieniu, aby obywatelom jedna strona życia pozostała nieznaną, bo ani tym, którzy mieli zacną małżonkę nie pozwala doświadczyć przyjemności złego małżeństwa, ani ci, którym raz w udziale przypadła zła żona, nie mogli zaznać szczęśliwych chwil. Dodał od siebie, że byłoby bardziej ludzką rzeczą pozwalać na rozwód z niesforną żoną, niż zabraniać powtórnego małżeństwa dlatego, aby ktoś przypadkiem nie dostał niesfornej żony.

[…]

Tymczasem, gdy nieobecność Grzegorza tłumaczono w ojczyźnie jego śmiercią, Kazimierz, który dzierżył panowanie po bracie, oddał innemu księdzu pieczę na probostwem zajmowanym przez Grzegorza w Wieliczce (salinach – I.L.). Na wieść o tym Grzegorz z konieczności powrócił do Polski, aby zakrzątnąć się około swoich spraw. Bo też czuł bardzo wielkie przywiązanie do tego probostwa, raz dlatego, że tu postawił pierwsze kroki na drodze do swobodniejszego bytu, po wtóre, że na tym probostwie przeszedł początkową szkołę życia duchownego; dlatego uważał ten kąt za swą prawdziwą ziemię rodzinną. Bo we wsi, w której się urodził, otrzymał tylko nagie życie, na probostwie zaś uszlachetnił je i podniósł wszechstronnie. Dlatego też, choć przedtem biskup często go namawiał, aby to probostwo rzucił i o inne bogatsze się starał, nigdy nie mógł go do tego nakłonić. Lecz szczególnie wtedy, gdy już Grzegorz gotował się do drogi, zaczął nań nalegać, ofiarowując takie warunki na nowym stanowisku, że z łatwością każdego innego by namówił. Ale, gdy zobaczył, że słowa jego idą na wiatr, chcąc go w jakiś sposób zmusić przynajmniej do powrotu, poruczył Grzegorzowi pewne sprawy państwowe, które wtedy przede wszystkim należało na dworze króla polskiego załatwić. Zdawało mu się bowiem, że przez jego utratę, traci połowę swej istoty. Przy tym przyjaciele, którym to wielką przykrość sprawiało, że muszą się z nim rozłączyć, usilnie go prosili, by rychło wracał. A i Grzegorz pragnął tego nie mniej, jak i oni. I byłby może zaniechał zamiaru, gdyby go tajemnicza moc przeznaczenia nie była nawet wbrew woli powołała do ważniejszych zadań.

[…]

Zawiadomiwszy wkrótce Węgrów przez posłańca o wyniku swego poselstwa, podążył szybko ku Lwowu [aby objąć tamtejsze arcybiskupstwo]. Zebrał był na Węgrzech rozmaitych uczciwymi sposobami, szczególnie zaś z dochodów kanonii niemałą sumę pieniędzy, toteż łatwo mu było, skoro miał zająć stolicę arcybiskupią i urządzić się wraz z całą swą służbą odpowiednio do godności tego urzędu. Już od dawna rozszerzano wieść o jego wyborze, a że nie zamilczano też jego cnoty i szlachetności, przeto zaczęli go oczekiwać wszyscy z wielkim upragnieniem. Kiedy zaś przybył, przyjęli go więcej z radością, niż z wystawnością i przepychem. W niewielkiej liczbie zjawili się kapłani, a i u tych z nędznego wyglądu widoczne były nieszczęścia ostatnich czasów; inni albo żyli u obcych, albo wymarli a tymczasem nikogo nie ustanowiono w miejsce zmarłych. Tak opłakany widok nasunął zaraz Grzegorzowi smutne myśli o całości majątku, o którym jednak nie wierzył dotąd, że istniał tylko sam tytuł bez jakiejś podstawy materialnej. Gdy się wszakże przekonał, że niema tam w ogóle niczego, z czego by się mógł chociaż nędznie wyżywić, nie mógł powstrzymać wtedy łez i począł opłakiwać swój los, gdyż z bardzo świetnego stanowiska przeszedł do życia nędznego i ciężkiego. Toteż zrazu zamyślał porzucić wszystko i wrócić do przyjaciół na Węgrzech, ale potem jako mąż pobożny i religijny, zwróciwszy wszystkie swe myśli ku Bogu, postanowił znosić mężnie cały ciężar na siebie włożony w mniemaniu, że nadarza się mu dobra sposobność zaprawiania się w winnicy Pańskiej.

Dlatego uporządkowawszy wprzód sprawy domowe i ułożywszy wydatki według dochodów, powołał kanoników, będących poza diecezją, ażeby mieć się z kim naradzać nad dobrem i potrzebami Kościoła, obsadził posady po zmarłych i wziął się wnet do pracy około podniesienia i wznowienia życia kościelnego. Sam był codziennie obecny przy obrzędach religijnych, a zaniedbany lub rozluźniony ich rygor przywracał z taką surowością, iż raz kapłana, który źle czytał Ewangelię, zganił dwa razy za słowa wygłaszane z nieodpowiednim akcentem, a w końcu kazał mu milczeć a drugiemu dokończyć czytania. Innego znów odsunął publicznie od ołtarza łając głośno, że nie wolno tym spełniać ofiary, którzy przedtem byli pijani. Niejednego noszącego zbyt długie włosy oszpecał w obecności ludu ogromną tonsurą. Wielu, którzy przesiadywali pijąc po publicznych szynkowniach, zabronił przez szereg dni odprawiania Mszy św. Sam miewał w dni uroczyste kazania do ludu; krótko mówiąc, nie omieszkał niczego uczynić, w czym potrzebną była jego troskliwość lub powinność.

[…]

Opuściwszy więc Lwów, począł objeżdżać wsie i zewsząd zwabiać do siebie wszelkimi sposobami osadników; najpierw budował im mieszkania i ofiarował im innego rodzaju ułatwienia, aby zjednać sobie tym umysły wieśniaków, oglądających się przede wszystkim za korzyścią. Dzięki tej zapobiegliwości wprowadził osadników do wszystkich wsi, opustoszałych z powodu niepowściągliwości poprzedniego arcybiskupa. Następnie w miarę przyrostu dochodów, skupował zwolna wsi jedne po drugich, albo zakładał nowe, stawy rybne zaniedbane oczyszczał, albo gdzie tylko miejsce na to pozwalało, kopał nowe; zabiegów podobnych nie prędzej zaprzestał, aż majątek kościelny, sam się dochodami pomnażający, doprowadził do tej wysokości, że zapewniał przyszłym arcybiskupom odpowiednie i łatwe utrzymanie. Następnie powziął myśl założenia miasteczka i upodobawszy sobie miejsce tuż nad rzeką, zwaną Dunajówką (Dunajec – I.L.), postanowił sam tam ciągle mieszkać i wymierzywszy miejsce na ulice i rynek, począł budować domy, chociaż nie było jeszcze mieszkańców.

[…]

Aby jednak, po usunięciu obawy przed nieprzyjaciółmi, wewnętrzne rozluźnienie nie gubiło osady, Grzegorz spisał prawa, którymi u siebie podwładni mieli się kierować i wzniósłszy kościół, stawił im przed oczy religię, jako jedyny i najskuteczniejszy bodziec do przestrzegania ustaw. Sam też w dni świąteczne wykładał im w kazaniach o istocie rzeczy pożytecznych i szlachetnych, w jaki to sposób miasto może nabrać wewnętrznej spójni i utrzymać się, wyjaśniał im, jak dalece miłą jest Bogu nieśmiertelnemu ogólna zgoda obywateli celem prowadzenia życia bogobojnego. W tym posłuszni byli mu mieszkańcy, jakby z jakiegoś zrządzenia losu, zwłaszcza, że sam zachęcał ich przykładem: Choć był panem i opiekunem miasta, przewyższał łagodnością i uprzejmością wszystkich podwładnych, cudzych powodzeń, czy nieszczęść nie uważał za obojętne dla siebie, lecz we wszystkich jednakowy brał udział; w miarę jak sprawa lub potrzeba ludzi wymagały, jednym doradzał, innych wspierał, tym spieszył z pomocą w potrzebach prawnych, owym w majątkowych, jednym składał życzenia, innych pociechą krzepił. W ogóle oddał się sprawom wzrastającego z każdym dniem miasta z takim zapałem, że nie można było go nakłonić odtąd, by gdzie indziej dłużej zabawił. Okoliczność ta często była ocaleniem dla nowo założonego miasta i nie tyle chroniły je obwarowania zamku, rowy i okopy, ile wielkie zalety ducha i serca Grzegorza.

[…]

Jako młodzieniec rozczytywał się w dziełach historycznych i poezjach, potem w wieku dojrzałym poświęcał się ze względu na swój zawód, najbardziej teologii, a z filozofii tej części, która zwie się etyką; przez ciągłe czytanie, starał się nagrodzić opóźnienie z jakim zabrał się do czytania literatury kościelnej, nigdy jednak nie zarzucił czytania pism świeckich, tylko w przepisach i dziełach religijnych zagłębiał się według planu z góry powziętego, świeckie zaś utwory czytywał dorywczo.

Nadto bojąc się, by przez zaniedbanie nie zaprzepaścić tego, co z wielkim trudem był zebrał, lub też nie chcąc troską o poślednie rzeczy zaprzątać umysłu, który pragnął uwolnić od wszelkich niepokojów, gdzie to było odpowiednim, poustanawiał sobie rządców, z którymi nie robił nigdy żadnych rachunków gospodarskich, czy to pewny ich rzetelności, czy też w obawie, ażeby wykryciem oszustwa nie zamącić pożądanego sobie spokoju. Pewnym jest to, co sam zwykł był mawiać: U ludzi, którzy wątpią w sumienność rządcy, albo go śledzą, choć stan majątkowy jest zabezpieczony, przecież głowie brak spokoju. Lecz – dziwna rzecz – podczas gdy w sprawach nie dotyczących domu, nawet bardzo ważnych, ufał rządcom aż do przesady, graniczącej z niedbałością, to w domu urządzał szczegółowy przegląd każdej rzeczy, nawet najmniejszej i błahej, ponieważ bywało, że liczył jaja, gomółki sera, owoce i inne podobne drobiazgi; zarządcy domowej spiżarni wierzył tylko wtedy, gdy sam skrupulatnie wszystko obejrzał i odmierzył. Wprawdzie gmin poczytywał to za skąpstwo, ja przypisałbym to trosce o spokojne życie: albowiem wiedząc, że łatwo psuje się młodzież z braku sprężystego nadzoru, rozumiał dobrze, że jeśli zasada tak oszczędnej gospodarności nie powściągnie natury skłonnej do zbytku, dojdzie do tego, iż wskutek nie umiarkowania, spadną na dom wszelkiego rodzaju kłopoty; to też unikając niesnasek, jako rzeczy najbardziej przeciwnej swej naturze, nie tylko trzymał w ryzach domowników, ale także przyjmował w poczet swej służby tylko takiego, po którym można się było spodziewać, że zastosuje się do rygoru.

[…]

Z krewnymi zaś i przyjaciółmi, którzy u niego szukali gościny, obchodził się według ich wartości moralnej; uczciwych żywił ze zwykłą sobie szczodrobliwością, innych, gdy raz lub drugi na próżno ich upominał, z taką stanowczością odprawiał od siebie, że potem nigdy nie dał się przejednać; nawet pozwolił na to, by niektórzy z krewnych, a zwłaszcza rodzony brat, zakończyli życie w ostatniej nędzy, w przytułku dla żebraków.

[…]

Wobec cudzoziemców, zwłaszcza Włochów, którzy w jakimś uczciwym celu przybywali do Polski, lub w miejscu się zatrzymywali, występowali z największą uprzejmością i sprzyjał im, jak tylko mógł; opiekował się nimi, krzepił, odziewał i żywił w miarę możności; choć unikał obcowania ze swoimi, z nimi w największej pozostawał poufałości, zarówno przy stole, jak w innych momentach życia, dopuszczał ich do swego towarzystwa, i współzawodniczył z nimi w żartach i dowcipach. Ilekroć z nimi obcował, zdawał się zapominać. O swym postanowieniu i żywo zajmował się tym, co się w świecie dzieje, bo zapytywał się co robią Włosi, a co Francuzi, jaki stan Niemiec, a jaki Hiszpanii, o czym donoszą z Afryki, a o czym z Azji.

[…]

Na uczty cudzoziemców wcale chętnie chodził, podejmował ich często i z całą gotowością u swego stołu, a w przyjmowaniu ich przewyższał przepychem nawet najznamienitszych. Od ucztowania z Polakami, o ile możliwości stale się wstrzymywał, a gdy ich zaprosił, co zdarzało się bardzo rzadko i chyba tylko z konieczności, mało co odstępował od zwykłego umiarkowania. Co więcej biesiady ich nazywał obżarstwem, mówiąc, że nie należy jakiegokolwiek zebrania się ludzi na jednym miejscu w celu jedzenia i picia, nazywać biesiadą, kiedy trzody bydła dla paszy zbierają się na łąkach; tylko tych ludzi zgromadzenie godnym jest imienia uczty, którzy na podstawie pewnego rozsądnego doboru zebrali się przy stole z jakiejś szlachetniejszej pobudki, niż chęci zadowolenia żołądka i gardła. Zapytany zaś, czemu woli jeść sam w domu, niż w gronie współbiesiadników, odpowiedział: „ W domu jem, ile chcę i ile mi się podoba i nie tracę przy stole więcej czasu, niż tego istotna wymaga potrzeba” .

[…]

Uczucia jego w zakresie religii były najczystsze, a rozmowy o niej zawsze poważne i głębokie; mniemał on, że o rzeczach boskich należy rozprawiać rzadko i tylko z roztropnymi ludźmi. Lud tym święciej słuchać będzie przykazań boskich, im więcej w religii będzie widział rzeczy nieznanych sobie i tajemniczych. Żadna bowiem tajemnica nie jest z natury swojej tak świętą i czci godną, iżby bez osłony uroczystych obrzędów mogła się ochronić przed pewnym jakby spowszednieniem. Alegorii, wprowadzanych w Pismo św. nie pochwalał, mówiąc, ze dzieła boskie wiele tracą przez to na powadze, gdyż to, co samo przez się jest cudownym, zaczyna powszednieć, skoro tłumaczy się je przez alegorię. Nie tak wielki szmer podziwu wyda lud, gdy mu się powie, że wlane jest w duszę światło prawdy, niż kiedy się mu powtarza, ze człowiek ślepy odzyskał oczy i możność patrzenia. Cudowniejszą jest rzeczą wypędzić siedmiu demonów, niż siedem grzechów. I wszystkie inne zdarzenia podobnie maleją przez alegorię i tracą na swej wiarygodności. Bo kiedy umysły słuchaczy zwracają się ku alegoriom, tracą wiarę w prawdziwość rzeczy i uważają ją nie za zdarzenie historyczne, lecz za coś zmyślonego, służącego wprowadzenie alegorii.

[…]

Z trudnością i rzadko kiedy można go było skłonić do wyświęcania kapłanów, a kiedy to czynił, bardzo surowym kierował się sądem przy wyborze tych, których miał dopuścić do tej godności; uważał zawsze, za rzecz najbezbożniejszą przyjmować na bojownika Bożego byle kogo, kto się tylko zgłosi, podczas gdy do sprawowania świeckich, bojowników wyznacza się drogą doboru. Wiele – mawiał– straciło kapłaństwo ze swej pierwotnej powagi: niegdyś było ono ozdobą i nagrodą cnoty, dziś jest schroniskiem nędzarzy, bo po największej części starają się o nie ludzie, którzy chcą w nim ukryć albo ohydę hańby, albo niskie pochodzenie swoje, albo zapobiec przez to gniotącej ich biedzie. Chwalił zaś urządzenie starożytnych, a zwłaszcza Żydów, że na jedną osobę zlewali godność króla i największego kapłana. Nie ma bowiem między Bogiem a ludźmi nic większego od kapłaństwa, a przeto powierzać je należy tylko największej cnocie, albo najwyższemu szlachectwu. Zdarzyło się raz, że wymogli na nim przyjaciele, by wyświęcił na kapłana jakiegoś prostaka, człowieka w ogóle bardzo nieokrzesanego; później żałując tego czynu, wziął tego człowieka do domu i kształcił go tak długo, aż nauczył się należycie odprawiać mszę św. i spełniać inne obowiązki kapłańskie. Ażeby zaś ten nieokrzesany umysł, wydobywszy się spod rygoru nie popadł w pierwotną rubaszność i nie i nie oddał się opilstwu i innym złym nałogom, zatrzymał go nadal u siebie i póki żył, dostarczał mu obficie środków, potrzebnych człowiekowi do życia tak, jakby chciał przez utrzymanie go pokutować codziennie za swój błąd.

[…]

Pozwalał sobie też czasem na żarty w sprawach, które zostają w pozornym związku z religią i wyśmiewał wytwornie niewłaściwe postępowanie tych, którzy albo chwalili, albo żalili się na rzeczy, na których zgoła się nie znali. Nieraz też w ten sam sposób wypowiadał zdrowe rady. Pewien znajomy doszedł przez obliczenie do wniosku, że prawie więcej jest dni świątecznych niż roboczych; mawiał więc, że gdyby to od niego zależało, to by to przede wszystkim zmienił i oprócz uroczystości kilku świętych, zniósł wszystkie inne; przez to zapobiegłby temu, by ludzie z powodu tylu wolnych dni świątecznych nie byli prawie zmuszeni żyć w ubóstwie i wszelkim niedostatku. Na to odpowiedział mu Grzegorz: „ Przestań przemyśliwać nad umniejszeniem dochodów kościelnych; czyż nie wiesz, że z częstych uroczystości płyną częste dochody” . – Kiedy mu ktoś powiedział: Bóg dobrych przez nieszczęścia zaprawia, aby nabierali hartu prawdziwej cnoty – odrzekł mu: Złe masz o Nim pojęcie, jeśli mniemasz, że On nie może wlać w dusze swych wiernych mocy – w sposób odmienny, niż atleta w ciała.

[…]

Ilekroć sam w czytaniu lub rozmowie przeszedł od teologii do filozoficznych poglądów, to w kwestii etyki trzymał się stoików. W kwestiach fizycznych i tych, które odnoszą się do celu ostatecznego, wyżej cenił Epikura. Z pism zaś mających na celu obalenie poglądów tego męża, tylko kilka przyjmował, a nawet za niedorzecznych uważał tych wszystkich, którzy się tą sprawą zajmowali lub zajmują, jak gdyby łatwym było udowodnić, że jego teorie sprzeciwiają się rozumowi; albo koniecznym, w tym przekonaniu, że inne teorie przy jego teoriach istnieć nie mogą, tymczasem rzecz ma się całkiem inaczej: jeśli bowiem przyjmie się, że dusza jest śmiertelna, to nie można przeciw Epikurowi znaleźć żadnego niezbitego dowodu, jeśli się zaś to odrzuci, nie tyle zbija się jego zdania, ile raczej usuwa i znosi zupełnie na odmiennym założeniu. I dlatego nie można go zwalczać na jego stanowisku, ani wnioski jego nie są sprzeczne z tym punktem widzenia; jak bowiem dusza i ciało różnią się między sobą tak i rozwój ich biegnie odmiennymi drogami a bynajmniej nie jest możliwą rzeczą, aby dwie odmienne natury, zdążały do tego samego celu i wychodziły z tego samego założenia. Epikur zaś uwzględniał ciało, inni duszę.

[…]

Picie należy oceniać stosownie do złego lub dobrego usposobienia pijącego i według niego należy je potępiać lub znosić. Nigdy przecież nie oddawał się mu bez miary, lecz pił, póki się nie rozweselił z przyjaciółmi, zwłaszcza z obcymi i to tylko rzadko i gdy czuł najwyższe zmęczenie umysłu, sadził bowiem, że w ten sposób orzeźwi się. Najchętniej pijał miód, który kazał gotować sobie w domu, przy czym baczył jak najpilniej, by ilość miodu, woda, ognia i innych rzeczy odpowiadała przepisowi przyrządzania. Lecz i wina używał często, przyzwyczaiwszy się na Węgrzech, miernie jednak i tylko na śniadanie. Zastawę stołową miał skromną i z wyjątkiem łyżek bez srebra. Najwięcej rozkoszował się jarzynami i leguminami, lecz równie chętnie jadał różne kaszki i ser, czy to dlatego, że zęby zepsute starością nie mogły zgryźć mięsa, czy tez może z zamiłowania do oszczędności kazał sobie codziennie podawać te ulubione i pożądane potrawy. Rzadko pościł sądząc, że dla umartwienia ciała wystarcza sama starość, a dla cnoty skromny stół. To jako pewne mogę podać, że gdy przypominano mu post przytaczał zdanie Izajasza: „Nie taki post obrałem mówi Pan” . Nie miał stałego miejsca ani czasu na śniadania i obiady, chyba gdy go zmuszał wzgląd na pogodę lub gości, zresztą kiedy tylko i gdziekolwiek poczuł apetyt, lub mógł się przy tej sposobności rozerwać duchowo, jadał poza domem lub u siebie – więcej też, jak dwóch chłopców mu nie usługiwało. Mawiał, że żadne miejsce nie wymaga tak wielkiego uszanowania i tak uroczystego nastroju, jak stół, ponieważ on łączy śmiertelników do wspólnego życia, nad co nie może być nic ważniejszego, ani przedniejszego i dlatego nie trzeba kogo bądź dopuszczać do stołu, ani samemu uczęszczać na uczty do pierwszego lepszego, lecz dopiero po głębokim namyśle należy rozstrzygnąć, z kim chcesz dzielić wrażenia życia. Przy spaniu baczył tylko na miejsce i zawsze czytał nim usnął. Obok łóżka stał świecznik tak zabezpieczony przed niebezpieczeństwem ognia żelaznymi blaszkami, że zatrzymywał świece upadające lub strącone przez nieuwagę. Wszędzie na łóżku leżały książki bez ładu. W sypialni nie było ozdób ani porządku, lecz wszystko leżało pomieszane i rozrzucone stosami na ławkach i na podłodze: broń, księgi, żywność, żelaziwo, naczynia i inne sprzęty domowego użytku. Ktoś wzdrygając się przed takim nieładem, zwrócił mu uwagę, by wszystko należycie porozdzielał i ułożył; – na co Grzegorz: ta uwaga dotyczyć może tych, którzy mają rzeczy na sprzedaż, aby łatwo mogli wyjąć przedmiot, którego zażądają kupujący. Ja zaś nic nie mam na sprzedaż.

Sypiał miernie, a wstawał zawsze przed brzaskiem dnia i modlił się. Kiedy zaś skończył modlitwy czytywał pierwszą lepszą książkę, która mu się nawinęła aż do godziny ósmej – bajki, historie, dzieła lekarskie lub o istocie wszechrzeczy. Nie czytywał bowiem niczego, w czym prócz przyjemności nie znalazłby czegoś pożytecznego. Wracając z kościoła, przed śniadaniem zatrzymywał się na chwilę albo wewnątrz domu, albo przed drzwiami każdego, do kogokolwiek przypadkowo zaszedł i rozmawiał tak poufale ze wszystkimi, zarówno z mężczyznami, jak z kobietami, że dawał często złym ludziom sposobność do złośliwego tłumaczenia tej swojej niewyczerpanej dobroci. Byli i tacy, co tę swobodę życia nazywali albo rozwiązłością albo płytkością ducha, chociaż przyroda i praca nad sobą z dziwną jakąś zgodą wyposażyły go we wszystko, z czego urasta silny charakter, do używania zaś nie starczyło mu zupełnie sił, nie dla podeszłego wieku, ale z wrodzonej słabowitości. Ponieważ bowiem natura przeznaczyła go niejako od urodzenia do cnoty, pozbawiła go zmysłu wstępnej rozkoszy, którą miał za wroga wszelkich ideałów. Tego rodzaju plotki lekceważył jednak z ogromną wyniosłością, ponieważ będąc zadowolonym z czystego sumienia, przenosił zawsze spokojne życie nad pochwały ludu. Podobnie jak przed śniadaniem, tak i w południe, odbywało się czytanie, rozmowa, narady i poufała pogawędka, jeśli przechadzał się po mieście. Gdy mu mówiono, że swym przykładem szkodzi bardzo, bo ten, który widzi, jak on chętnie i jawnie obcuje z kobietami, takie same przyjmuje obyczaje, gdyż natura ludzka skłonna jest do naśladowania złego, wtedy rzekł: ja żyję dla siebie samego, zresztą ani złego nie poprawia przykład dobry, ani serc szlachetnych nie psują przestępstwa złych.

[…]

Jednej tylko rzeczy się dziwię. Oto z powodu osobliwego usposobienia, czuł po gniewie orzeźwienie dla zmęczonego umysłu i dlatego łatwo, a nawet rzecz by można, umyślnie gniewał się, posuwając się aż do łajania służby, nieraz nawet do chłosty. W późnej starości udał głupiego, by wybadać zamiary swego otoczenia i trwał w tym udawaniu kilka dni. Do łaźni i parni uczęszczał rzadko, gdyż przekonał się, że mu poniekąd szkodzą, chorował rzadko, ale ciężko i niebezpiecznie, nigdy jednak nie zawezwał lekarza, lecząc się sam sokami i odwarami ziół, nigdy też nie podróżował bez książki: „ O skuteczności ziół” ; tak dalece był przekonany o większej skuteczności leków naturalnych od sztucznych. Utrzymywała go przy zdrowiu albo wstrzemięźliwość płciowa, albo fistuła na prawej nodze, przez którą uchodziły z całego ciała szkodliwe soki. W 25. bowiem roku życia zranił sobie przez uderzenie nogę; ta rana wskutek niedbałego i nieumiejętnego obchodzenia się zamieniła się w fistułę, której nie chciał potem nigdy usunąć, chociaż radzili lekarze, lecz by uniknąć spuchlizny i bólu utrzymywał ją zawsze w największej czystości ołowiem, wodą i ałunem. Do podróży nigdy nie wybierał czasu, ale – jak wypadało wyjeżdżał w nocy lub w dzień, tak samo bez względu na stan pogody.

Przed świtem pracował przy świetle i pisywał do przyjaciół; sekretarza zaś nie miał nigdy. Do poezji miał większe zdolności, ale i prozą w stylu pośrednim między dawnym, a nowy pisał tak wyrobioną, że w swoim kraju nie tylko celował wśród wszystkich pisarzy ówczesnego wieku, ale był nawet przedmiotem podziwu. Jakkolwiek jednak wiele pisał, nie podawał niczego do rąk drugich, czy to dlatego, że to, co pisał samego nie zadowalało, czy też wydawało mu się nie odpowiadającym jego godności. Tylko historię swą o powołaniu króla Władysława na tron węgierski i jego wyprawach przeciw Turkom, napisaną w dwóch księgach dał kilku przyjaciołom do czytania – prócz tego kilka epigramatów, szczególnie te, które pisał ku rozrywce i w żarcie na małą Fanusię, chociaż zresztą przyznawał, że jest ona chlubą i ozdobą jego miasta.

Był wzrostu smukłego – wdzięcznego ponad zwykłą miarę człowieka; miał ciało silne lecz delikatne. Zarost na brodzie i głowie bujny i gładki, oczy bardzo żywe i czyste, wszak do późnej starości nie używał żadnej pomocy do czytania; brwi miał podniesione i gęste, nos bardzo spiczasty. Niezwykłej siły w rękach, a co raz uchwycił trzymał bardzo mocno. Nadto rękę okazałą i odpowiadającą wielkości ciała, zdobiły odpowiednio długie i jakby toczone palce. Brzuch mierny, nogi nieco za cienkie do wzrostu. Przy chodzeniu rzadko używał pomocy laski, a to tylko wtedy, jeśli go zmuszała śliskość drogi. I reszta ciała zachowała do ostatka krzepkość i naturalną władzę, nie zeszpecona żadnym błędem ani brzydotą starości. Nigdy jemu, ani komu innemu nie była starość jego ciężarem, a tylko w bardzo nielicznych potrzebach życia odwoływał się do obcej pomocy. Tak dobrze zachował zawsze władzę w całym ciele aż do 70. roku życia, do którego szczęśliwie i bardzo spokojnie dopłynął właśnie w chwili, kiedy to pisałem. Jeśli Bóg będzie uwzględniał potrzeby śmiertelników, to zachowa go na pożytek rodzaju ludzkiego w tym samym szczęściu przez drugie tyle lat.

– Żegnaj.

Andrzej Bylicki

Z życia emigracji

Na wstępie chciałbym zaznaczyć, ze tekst ten nie ma mieć nacechowania prześmiewczego, chociaż zapewne nacechowanie to nabędzie z dwóch dość błahych powodów. Po pierwsze, każdy z nas posiada pewien charakter, który może ulec zmianie w wyniku dramatycznych przeżyć, lecz, jak rzekł mędrzec telewizyjny Gregory House, winien pozostać niezmienny. Charakter ten manifestuje się we wszystkich naszych działaniach, również w  pisaniu. Po drugie, dokonałem właśnie sugestii, która chcąc nie chcąc, wpłynie na odbiór mojego tekstu przez czytelnika. Do rzeczy jednak…

Nazywam się Andrzej i jestem doktorantem nauk przyrodniczych w Wiedniu. Większość swojego życia spędziłem w III Rzeczpospolitej Polskiej i tam tez zdobyłem gros swojej edukacji. W pewien sposób jestem z tego dumny, lecz teraz przebywam za granica – z  wyboru i z konieczności. Do Wiednia wygnały mnie pobudki znane bardzo dobrze moim współsiostrom i współbraciom z „Polen”. Oczywiście pisze tutaj o „potrzebie lepszego życia”. Nie jest ona przejawem egoizmu czy antypatriotyzmu, lecz pierwotnych instynktów każdego gatunku na Ziemi. Jest w nas wbudowana na tak niskim i pradawnym poziomie, ze nie powinno się jej rozważać na płaszczyźnie moralnej w żadnym razie. Chcemy lepiej żyć i tyle!

Niestety, ta chęć lepszego życia i globalna gospodarka rynkowa prowadzą do erozji naszego państwa. Pokrótce postaram się zarysować perspektywę historyczna, z której wynika mój tok rozumowania.

Polska jako kraj usytuowana jest w Europie bardzo niekorzystnie. Z zachodu plemiona germańskie (dawniej), ze wschodu zaś Słowianie, ale z tych nigdy nam nieprzechylnych (inny obrządek, pismo itd.). Owocem złego położenia geograficznego były zabory i wojny. Na koniec zaś rola wasala Związku Radzieckiego, przerwana po roku 1988, kiedy to „kolos na glinianych nogach” ostatecznie poległ. Wspomniane wydarzenia stopniowo hamowały rozwój naszego państwa na praktycznie każdej płaszczyźnie (kulturalnej, społecznej, technologicznej, itd.). Mówimy tutaj o dziesiątkach lat „zacofania”. To jest fakt i nie ma co się nad nim rozczulać, czy uprawiać jakąś „martyrologię narodową”. Różnice miedzy Polską a zamożnymi krajami Europy Zachodniej dosłownie eksplodowały, gdy przystąpiliśmy do europejskiej gospodarki rynkowej. Na naszą niekorzyść, niestety. Stało się jasne, ze rodzima produkcja nie może konkurować z wyrobami zachodnimi, na których wszystkim zależy. Wspomniane czynniki składają się na skomplikowany, lecz bardzo spójny obraz – w Polsce źle się dzieje.

Gdy w kraju dzieje się źle, a za granicą dobrze, to obywatel emigruje. Za chlebem, za pracą, za ogólną poprawa bytu swojego i swojej rodziny. Polska traci fachowców, jak i zwykłych „wyrobników”. Traci obywateli, którzy potrzebni są by kupować produkty, płacić podatki, świadczyć usługi itd. Słowem, napędzać gospodarkę. Ostatecznie Lenin miał racje – to właśnie w zwykłych ludziach tkwi siła. Kraje zachodnie rozwijają się, bo właśnie tam nasi obywatele trafiają i tamte gospodarki „karmią” swoja pracą. To nie są żadne czary czy tajemnice ekonomii, których uczy się tylko na studiach wyższych (i to dziennych!). To są absolutne podstawy zrozumienia zależności miedzy A (człowiekiem) a B (pracą).

Ogromnie boli mnie i doskwiera, ze warstwa rządząca w Polsce zdaje się tego nie pojmować (albo ignorować może?). Rzucane są nam przed nos „becikowe” czy „500+”. To są rozwiązania doraźne i, niestety, jedynie woda na młyn wyborczy, co by zapewnić sobie reelekcje.

Od identyfikacji problemu przejdźmy jednak do szkicu jego rozwiązania. Jasnym jest, że by odrobić lata porażek i opóźnienia w rozwoju, potrzebne są zmiany gruntowne. Po pierwsze, powinno się porzucić wszelkie podziały i kontrasty w społeczeństwie. Warstwa rządząca jest jedna. „Opozycja” to wymówka, by czas spędzać nie na konstruktywnej dyskusji, lecz na ciągłych oszczerstwach. Tak się państwa nie buduje, tak się je niszczy! Nie ma też Polaków lepszych i gorszych, nie ma „łże-elit”, „wykształciuchów”, „roboli”, czy „ciemnego ludu”, który „i tak to kupi”. Jesteśmy my, Polacy – jeden naród! Czym szybciej to zaakceptujemy, tym szybciej będziemy mogli przejść do kolejnego punktu. Po drugie: „Rzymu nie zbudowano w jeden dzień”. Naprawa Rzeczypospolitej Polskiej trwać będzie długo. Całe lata. Nie da się od tego uciec i zastosować podejścia „nas to i tak nie spotka”. Nie bądźmy egoistami i ignorantami. Po trzecie, początkowe zmiany musza iść od góry, od rządu. Potrzebujemy szczerych (zaznaczam!) inicjatyw prospołecznych. Polacy mieszkający zagranicą są takimi samymi Polakami, jak ci w kraju. Kochają swoje państwo, orła z koroną i chcą wrócić „na swoje”. Nie robią tego jednak, gdyż warstwa rządząca nie daje nadziei, sygnału, że powrót należy rozpocząć. Jeśli rząd wykaże się dobrymi intencjami, Polacy zaczną wracać i przykładać się do odbudowy kraju. W przeciwnym razie…to już pozostawiam wyobraźni czytelnika…

ms

Notatnik wiedeński

Przeprowadziliśmy się wtedy na plac Inwalidów, a ja co dzień musiałem być w szkole na Wiejskiej. Trzeba było jeździć tramwajem, gdzie nie było dla mnie miejsca siedzącego. Jechałem więc stojąc i czytając dzieła Mauriaca. Ołówkiem na marginesie zakreślałem teksty, które uznawałem za ważne. Po powrocie do domu przepisywałem zakreślony ustęp i tak zebrało się 400 fiszek, na podstawie których powstała książka.

Chciałbym móc napisać zupełnie to samo, bo też się przeprowadziliśmy – do podwiedeńskiego Baden – i też mam daleko do pracy, ale, niestety, nie powstało jak na razie dzięki moim dojazdom i powrotom zbyt wiele fiszek – i ani jedna książka. Mimo iż z reguły całą drogę siedzę. W sumie jednak czytać – czytam, po raz pierwszy od lat tak dużo, w porywach nawet półtorej godziny dziennie – zwłaszcza, że komórka z internetem spadła mi opatrznościowo na posadzkę w dzień przeprowadzki. Czasem też coś napiszę – do naszej mającej się niedługo urodzić córeczki albo, jak teraz, do „Sumy”. No i patrzę oczywiście kątem oka przez okno, bo widoki są na tej trasie bardzo piękne: wzgórza, winnice, miasteczka i wsie (Perchtoldsdorf, Mödling, Thallern, Gumpoldkirchen, Traiskirchen, Pfaffstätten), kapliczka św. Urbana na szczycie pagórka, wreszcie gdzieś w oddali dziwny elewator zbożowy (?) wyglądający trochę, jak stary zamek – czy dokładniej jak przypominający stary zamek hotel w Quebecu, znany mi ze zdjęcia. Jest w tym pejzażu jakieś umiarkowanie – wzgórza są niewysokie i tylko po jednej stronie torów, po drugiej są  płaskie pola, jakieś magazyny, wiatraki – ale to czyni go przynajmniej możliwym do zniesienia, bo piękno zbyt ostentacyjne, zwłaszcza na co dzień, rodzi zbyt wiele poczucia winy.

Ten cytat na otwarcie pochodzi z Pamiętników Konrada Górskiego, historyka i teoretyka literatury, a swego czasu, w młodości, nauczyciela dojeżdżającego co dzień tramwajem do szkoły dla dziewcząt przy ulicy Wiejskiej w Warszawie. Książka to bardzo ciekawa, a do tego byle jak złożona, więc ma się wrażenie, że to spisane w Wordzie prywatne wyznania, znalezione na komputerze nieboszczyka. Szykuję się od dawna, by coś napisać na temat szkoły na Wiejskiej, na temat jej nauczycieli (była wśród nich także Zofia Landy, późniejsza siostra Teresa z Lasek), a zwłaszcza na temat jej założycielek i kierowniczek, tak zwanych panien Jadwig, postaci bardzo pięknych i najprawdopodobniej świętych. „żandarmi krzyczeli coś po niemiecku, a Panie odpowiadały po polsku. Potem padły strzały i mieszkanie zostało podpalone” – tak umierały panny Jadwigi w czasie powstania. Może napiszę do następnej „Sumy”.

A co do samego cytatu z Górskiego, dobre i pokrzepiające są tego typu krótkie historie – można je czasem znaleźć w pamiętnikach i wspomnieniach – o tym, jak komuś coś się udało: zakreślał w tramwaju i wyszła książka, co dzień czytał jedną stronę ze słownika i nauczył się niemieckiego, cierpiał na wybuchy złości, ale dużo spacerował albo robił na drutach – i przeszło. Zgodnie z logiką tych opowieści, żeby się udało, trzeba regularności, trzeba miarkę do miarki zbierać, kwadranse z kwadransami sumować – i trzeba przez te kwadranse wykazywać to, co średniowieczni nazywali studiositas, skupienie uwagi na jednej rzeczy. Przeciwieństwem studiositas jest wszak curiositas, która z kolei bierze się z acedii – stanu na pograniczu nudy i rozpaczy, który każe łapczywie chwytać się różnych spraw, co chwilę innej. Albo wciąż tej samej – komórki. Wdzięczny jestem Panu Bogu, że mnie mojej komórki przez dziurę w kieszeni pozbawił, choć pewnie lepszy człowiek mógłby i z komórką oddawać się studiositas.

W Baden jesteśmy od ponad trzech miesięcy. Nasze poprzednie miejsce zamieszkania w imigranckiej dzielnicy Wiednia będziemy zawsze wspominać z wdzięcznością, ale od pierwszego dnia w Baden mamy nieodparte wrażenie, że tym razem trafiło nam się coś wyjątkowo nieoczekiwanego, dobro i piękno większe, nie tylko niż na to zasługujemy – co oczywiste – ale niż w ogóle moglibyśmy sobie wcześniej wyobrazić. A już najbardziej takie wrażenie miałem pewnego wieczoru, gdy siedziałem przy otwartych szeroko oknach i patrzyłem na rynek – bo mieszkamy na samym rynku, nad kawiarnią – i na słońce zachodzące nad wzgórzami, i na dzieci bawiące się przy fontannie, bez niczyjej opieki, tak, jak moje rodzeństwo i ja bawiliśmy się kiedyś w wakacyjne wieczory w ogrodzie w Opatowie albo w niedzielne poranki pod blokiem w Kielcach, tak jak dzieci wciąż jeszcze bawią się we wszystkich małych i średnich miasteczkach świata, a może nawet i w wielkich. Ale tu ta zabawa dzieci była jakby metaforą dla harmonijnego, i właśnie mającego w sobie coś z zabawy, codziennego życia całej społeczności, łącznie z dorosłymi. Pewnie tak jest w wielu małych miasteczkach Europy, pewnie tak jest w wielu miasteczkach Polski – ale piszę o tym, które teraz możemy poznawać.

We Fronleichnam, Boże Ciało, w procesji za księdzem szli ludzie w różnych ubraniach: część normalnie, ale odświętnie, część na ludowo, część w jakichś dawnych strojach, orkiestra na wojskowo, członkowie korporacji akademickich w tych swoich czapkach. Przy ołtarzu na rynku, pod naszym oknem, proboszcz mówił o Panu Jezusie, który teraz idzie w hucznej procesji, ale w kolejne dni roku będzie szedł w małych procesjach naszego codziennego życia: gdy pracujemy, odpoczywamy, cierpimy. A potem zaśpiewał (proboszcz, nie Pan Jezus, chyba że Pan Jezus płucami proboszcza, zgodnie z jakąś radykalną intepretacją alter Christus) krótką piosenkę z dziećmi – i procesja ruszyła dalej. W Baden, jak w King zespołu T-Love, „Ty wiesz, kto rządzi w mieście/ Tu biskup z komisarzem”, ale ten biskup, czy dokładniej proboszcz, „rządzi” w bardzo łagodny i nieoficjalny sposób, to znaczy tylko w tym sensie, że taka procesja zdaje się być ważnym wydarzeniem wspólnotowym nawet dla tych, którzy w niej nie idą, którzy pomachają może tylko do maszerujących sąsiadów przez okno albo z kawiarni. Teolożka Catherine Pickstock pisała, że i w myśli Platona, i u św. Augustyna, i w praktyce średniowiecznych miasteczek przynależność do polis realizuje się właśnie przez wspólnotowe akty liturgiczne, a nie, jak wolałaby nowoczesność, przez „kontrakt społeczny”, który dla prawdziwej wspólnoty jest co najwyżej wtórny. Zresztą ma coś z liturgii i świeckie badeńskie życie, te wszystkie festiwale mleka i rock-and-rolla, dzwoniące co godzinę na ratuszu – nie na kościele – dzwony, które nas budzą zawsze o szóstej rano, jakby mówiły „Panie otwórz wargi moje/ a usta moje będą głosić Twoją chwałę”. A już zwłaszcza jest coś z liturgii w działalności lokalnego szpitala Landesklinikum Baden-Mödling, w którym moja M. musiała spędzić ostatnio parę dni, doświadczając tam wielkiego mnóstwa dobroci.

W zeszłym tygodniu mieliśmy zaszczyt oprowadzać po Baden rodziców naszego przyjaciela, Hindusów, pierwszy raz odwiedzających Europę. Tata przyjaciela, wykładowca filozofii i zagorzały marksista, działacz Komunistycznej Partii Indii, powiedział, że małe europejskie miasteczka są jak wspólnoty z marzeń Ghandiego, marzeń w Indiach nigdy nie ziszczonych, bo tam są teraz (według taty przyjaciela w każdym razie) z jednej strony ogromne miasta, w których żyje się karierą lub w slumsach, z drugiej zaś – uboga, feudalna prowincja. A jak jest coś pomiędzy, to na pewno bez szkoły, szpitala, teatru, świątyni.

Ale nie wierzcie mi, albo przynajmniej nie wierzcie mi do końca, bo to, co tu piszę, jest pewnie w jakiejś części – nawet jeśli w „warstwie faktograficznej” się zgadza – wymysłem mojej wyobraźni. Mój brat pisze w tym numerze o Sienkiewiczu, który tułał się wciąż po Europie, nigdzie nie znajdując domu. Podróż była dla niego – jak dla Bukackiego z Rodziny Połanieckich – ucieczką od prawdziwego życia wśród swoich: „lubię Toskanię, bo mam tam Chianti i ludzi, którzy nic mnie nie obchodzą”. Oczywiście nie porównuję się do Sienkiewicza jako takiego, nie tylko nie napisałem Trylogii, ale nawet nie przeczytałem, choć może teraz jeżdżąc pociągiem przeczytam. W każdym razie jednak trochę podobnie,  jak z jego podróżami, jest z moją emigracją, i nawet z mieszkaniem w Baden, którego przecież tak na prawdę prawie nie znam. Bo żeby znać jakieś miejsce, trzeba znać żyjących tam ludzi. A ja kogo tu znam? Zamieniam parę zdań raz na tydzień z panią sprzedającą ryby na targu, która zawsze pyta o rybę, którą sprzedała mi poprzednio, i poleca kolejną, raz na jakiś czas dostaję też na Facebooku wiadomość od młodego mężczyzny, który sprzedał mi ubezpieczenie mieszkaniowe, a potem odnalazł w internecie i zaprosił do znajomych, i teraz czasem pisze o pogodzie i z zapytaniem, czy nie jestem zainteresowany ubezpieczeniem na życie. Są jeszcze kelnerzy z kawiarni znajdującej się pod naszym mieszkaniem, którzy palą na naszej klatce schodowej papierosy. To i tak więcej znajomości, niż w miejscu, w którym mieszkaliśmy wcześniej, ale oczywiście nie jest to prawdziwe znanie kogokolwiek. Pozostaje więc – jak to było, według Kamila, u Sienkiewicza – życie wyobraźni, życie snu, różne marzenia, rojenia, domysły.

Często zastanawiam się, kto żyje w mijanych przeze mnie domach. Na przykład widząc po raz kolejny palące się w ratuszu późnymi wieczorami światło, snuję w głowie wątek opowieści kryminalnej, o tym jak burmistrz zasiedział się w pracy i widziano go jeszcze, jak zamyka drzwi od ratusza wielkim, starym kluczem połyskującym w świetle latarnii – a potem zniknął. Jeszcze nie wiem, co się z nim stało, ale miły policjant, który pozwolił nam zaparkować ciężarówkę z meblami przy samym wejściu do naszej kamienicy w dzień przeprowadzki, będzie sprawy dochodził i w końcu odnajdzie zabójców – a może, jeszcze nie wiem, żywego burmistrza ukrywającego się w chatce na wzgórzach i piszącego tam – kto wie? – filozoficzny traktat o liturgicznych podstawach życia polis – wszak jest ten burmistrz być może uduchowionym chadekiem. Powstaje też w mojej głowie historia wymyślonej staruszki mieszkającej w dużej białej willi, którą mijam co dzień po drodze na pociąg, a w której też wieczorami czasem pali się światło – tylko w jednym pokoiku na górze. Jest ta staruszka, widzicie, Polką, potomkiem jakichś tam hrabiów przybyłych do Austrii w czasach Franciszka Józefa. W swoim małym pokoiku ma książki Mickiewicza, Słowackiego, Cieszkowskiego, i żyje samotnie tą swoją ni to realną, ni to nierealną polskością jako „ostatnia z rodu”, niczym książę z GepardaLampedusy, którego nie czytałem.

W Baden – to już historia prawdziwa – znajduje się przynajmniej jeden nagrobek Polaka – biskupa Jana Kossakowskiego, związanego z konfederacją targowicką i grodzieńską. W najgorszych momentach myślę sobie, że te moje przeprowadzki – już postanowione, że za rok opuszczamy Baden i przenosimy się do Wielkiej Brytani – też są formą zdrady – pierwotnej Ojczyzny, wszystkich kolejnych tymczasowych ojczyzn, wreszcie w ogóle prawdziwego życia – na rzecz jakiegoś życia we śnie.

Jest też w Baden żywy ksiądz-Polak, który odprawia msze w małym kościele filialnym stojącym ściana w ścianę z naszą kamienicą (kościele, w którym przyszły król Polski, August II Mocny, przeszedł w 1697 na katolicyzm). Ksiądz ten jest bardzo mądry, skromny i poważny, prawdopodobnie święty, cytuje w trakcie spowiedzi Norwida i pociesza miłym słowem.

ks

Notatnik łódzki

Spowiedź w kościele Świętego Krzyża w Warszawie, bodaj że w Wielką Środę. Dwie strasznie długie kolejki, każda zaopatrzona w panie pilnujące, żeby czasem ktoś za szybko nie oczyścił swojego sumienia. Starsi i młodsi, jedni w pośpiechu, widać że urwali się z pracy „na lunch”, inni przyszli może raczej dla zabicia czasu. W pewnym momencie wszedł wiekowy elegancki pan, zajął pokornie swoje miejsce w kolejce, odprowadzony czujnym okiem pań kolejkowych, ale zaraz przysiadł na ławce, obok młodej dziewczyny zerkającej co chwilę na zegarek i zaczął – w równych odstępach, co kilka minut – rzucać krótkie komentarze, niby to do siebie, a jednak głośno. A mówił tak na przykład: „te staruszki, nudzą się w domu i do spowiedzi w ostatniej chwili przychodzą”, „młodzi to rozumiem, nagrzeszą, ale co taka babka nagrzeszy, to powinno być trzy zdrowaśki i następny proszę”, „przyszłaby taka babka w niedzielę, ile tam od tej niedzieli nagrzeszy, a nie młodym teraz zastawia kolejki”, „co te babki mają do roboty, nic nie mają, i przesiadują w kościele, ktoś pracuje to rozumiem, że w ostatniej chwili” itd. Rzecz obliczona była chyba na osłabienia grupy babiej (faktycznie najliczniejszej, więc strategia nie najgorsza), może nawet ich masowej rezygnacji z dalszego kolejkowania. Ale nic z tego. Babki, jak stały, tak stoją, a dziadek, przesiedziawszy z godzinę, poszedł skrzywiony coś tam jeszcze mrucząc pod nosem, pewnie o babkach i może w jeszcze mniej parlamentarnych słowach. Zostaliśmy w kilka osób, gdy wtem ksiądz wychodzi z konfesjonału, mówi, żeby mu wybaczyć, ale i on musi kiedyś zjeść obiad, proszę wrócić o 16 – i poszedł. Są w końcu granice ludzkiej wytrzymałości.

Moi koledzy z Krakowa powiadają, że ludzie się za mało angażują w politykę. Że to chodzi o ważne sprawy, o wspólnotę, o podmiotowość itd. Zgadzałem się z nimi – choć z chwilowymi wątpliwościami – aż do momentu, gdy zacząłem śledzić (na szczęście pobieżnie) dyskusje medialne dotyczące imigrantów. Cytaty pominę. Sprawa jest ohydna i tak przygnębiająca, że czytając to, człowiek staje się zwolennikiem likwidacji albo przynajmniej cenzury Internetu. Zjawisko to uświadomiło mi jednak, jak wiele (zbyt wiele i nie tych, co trzeba) osób przejmuje się polityką, przejmuje się do tego stopnia, że ochoczo bierze na swoje sztandary jakieś odczłowieczone, niegodne, idiotyczne hasła z partyjnych przekazów. I w imię tych haseł ludzie gotowi są toczyć wojny ze swoim sąsiadem zza ściany. Wiem, wiem, słyszałem hasła w rodzaju „inna polityka jest możliwa” – ale nie bardzo w to wierzę. Dużo bardziej jestem skłonny przyklasnąć rozpoznaniu Miłosza sprzed wielu lat, że bitwa o Polskę stoczyć się musi na polu kultury. Że powinniśmy cofnąć się o dwa kroki do tytułu, nie dać się pchać w zwierzęce emocje – tylko normalnie, po ludzku (nie w logice politycznej) ze sobą porozmawiać. I to akurat, jak sądzę, jest możliwe – a bardzo być może, że jest też konieczne. Jeśli ten argument, tzn. argument o potrzebie zażegnania polskiej wojny, kogoś nie przekonuje to jest jeszcze jeden, z dziedziny estetyki. Dobrze wyraża go przekonanie starych ziemiańskich rodzin wypowiadane w czasach PRL-u, że „rozmawianie o polityce jest po prostu w złym tonie. Poza tym – Gomułki przecież nikt nie zna, a o Jaruzelskim trochę wstyd wspominać, bo w końcu z niektórymi jest spokrewniony”. Kwestia smaku, Panowie, kwestia smaku.

Składając w jedno kilka opowieści znajomych wspominających swoich dziadków – zrozumiałem wreszcie fenomen „Gazety Wyborczej”. Nie myślę tu o tych czytelnikach – a nakłady miała „Wyborcza” swego czasu ponad milionowe – którzy poszli za jej etosem solidarnościowym, za bohaterską legendą redaktora naczelnego. Zresztą im też bardzo się nie dziwię. Chodzi mi raczej o tę część miłośników „Gazety”, która zaufała jej ze względu na zaproponowany projekt społeczny, mówiąc inaczej, podzieliła fobie Adama Michnika przed nacjonalistyczną i klerykalną Polską oraz jego diagnozę, że potrzebujemy dlań przeciwwagi. Sądziłem dotąd, że owe fobie redaktora są jakąś trochę hochsztaplerską i wydumaną fantazją – że nie mają oparcia ani w historii, ani we współczesności. Niestety jednak z tych opowieści o dziadkach wyłazi, ile w owym pokoleniu wojennym było antysemityzmu i gomułkowskiej wizji narodu, której wykład dostałem kilka lat temu od starego łódzkiego taksówkarza; powtarzał mi, że 1956 to był świetny rok, bo wypuszczono akowców i pogoniono Żydów. O tych ostatnich opowiadał też różne niestworzone rzeczy, raczej niewarte powtarzania. Był to jeden z dwóch prawdziwych antysemitów, których spotkałem w życiu. Mój brat – czytając powyższe zdania – zwrócił mi uwagę, że być może zbyt całościowo traktują one pokolenie naszych dziadków. I ma oczywiście rację. Przecież nie mieliśmy w naszym domu (w osobach naszych dziadków) najmniejszej próbki, która mogłaby świadczyć o antysemityzmie czy innej ksenofobii – i takich domów, jak nasz była pewnie większość. Ale właśnie dlatego, że o tym nigdy nie mówiono, że powszechnie się tego nie wie – właśnie dlatego zaskoczyło mnie, że i przedstawicieli gomułkowskiej narracji było w tym pokoleniu (nawet po latach) nie mało.
I gdy tak się na to spojrzy, to nie bardzo dziwi, że pokolenie naszych rodziców, słuchające w domach kawałów o Żydach i wiedzące o tym, jak się wobec nich po wojnie zachowywaliśmy (a zachowywaliśmy się, nie mam wątpliwości, dalece niegodnie) – że to pokolenie podzieliło poglądy Michnika, chcąc może w ten sposób choć w części przeprosić za poglądy swoich ojców. „Wyborcza” trzymała się mocno przez kilkanaście lat, później pojawili się pierwsi zdeklarowani krytycy, dziś jest chyba w modzie, żeby obrzucać ją błotem. I, jak pokolenie poprzednie, buntując się wobec starszych, wybierało kulturową otwartość (może niekiedy zbyt daleko posuniętą) – tak to młode, dzisiejsze, znów w logice akcja-reakcja, idzie w nacjonalizm. To, co wydawało się fantazją Michnika – wcale może nie jest aż tak wyssane z palca.

Bardzo mnie zawiodła książkowa rozmowa ze Stanisławem Lemem, przeprowadzona przez Tomasza Fijałkowskiego i wydana w 2007 roku pod tytułem Świat na krawędzi. Otóż, autor, którego literaturze nie sposób odmówić niezwykłej intelektualnej jakości, autor przenikliwy, trafnie przewidujący kolejne zakręty cywilizacji – otóż ten autor zdaje się w tym wywiadzie-rzece dziwnie płaski i nieciekawy. Z Bogiem sprawa, gdy mówi o przeszłości, tam są i anegdoty i przedwojenny Lwów – który będzie niezwykły zawsze, kto by o nim nie opowiadał. Gdy jednak przychodzi do spraw współczesnych, to dostajemy od Lema mało strawną mieszankę przeróżnych wiadomości czy plotek wyczytanych w gazetach, w połączeniu z kultem rozumu, jakby żywcem wyjętym z XVIII wieku. Ta wiara w rozum (momentami tak daleko posunięta, że aż naiwna) i próba budowania tylko na nim jakiejś sensownej ontologii – wydaje się bardzo nieprzekonująca. A gdy się doda do tego stwierdzenia w rodzaju: „Ostatnio, bez żadnych brzydkich myśli, kartkowałem wielką psychiatrię Bilikiewicza ojca. Znajdzie pan tam całą gradację umysłowego niedorozwoju: matołectwo, kretyństwo, debilitas mentalis i tak dalej. Uważam, że czysto zapobiegawcza ekstrypacja tego rodzaju genów, jeśliby się okazała możliwa, byłaby ze wszech miar słuszna” – to robi się już nie tylko głupio, ale i niesmacznie.

Razem z Ksenią wracaliśmy z Polanicy, gdzie poprzedniego dnia świętowaliśmy ślub mojego przyjaciela z dawnych już, bo studenckich czasów. Dzień był przyjemny, rześki. Jechaliśmy wzdłuż szpalerów czerwcowo zielonych drzew, w oddali góry, trochę bliżej malownicze wsie. Mały Franio spał beztrosko na rękach. Słuchaliśmy trzeciego tomu Nocy i dni. Wtedy dostałem telefon. Profesor Brzozowski nie żyje. Aż zakręciło mi się w głowie. Jakbym nie wyobrażał sobie, że Profesor jest śmiertelny, bo chyba trochę sobie nie wyobrażałem – był zawsze gdzieś tam w spokojnych murach mojej ukochanej polonistyki, można było doń napisać, zadzwonić, przyjść na, poważne zawsze, rozmowy. Umawialiśmy się na doktorat o Słowackim. Doktoratu nie żal, ale godzin spędzonych z Profesorem na jego omawianiu – żal bardzo. Więc teraz co? Nic, pusto i smutno. Długo, długo smutno, z rozbitą myślą, nieswojo. Napisałem krótki tekst o Profesorze – który w tej „Sumie”. Lecz czy coś to pomaga? Przemysław Dakowicz pisze, że pomaga, nie wiem czy mu wierzyć, bo pisze też o głębokim smutku, który jest ukryty w „znikaniu Osób”. To drugie czuję na pewno.

Czytelnia

Tygodnik „Polityka” (nr 20, 15.05-23.05.2017) zamieścił tekst Justyny Sobolewskiej Niewidzialna ręka – o tych, których w literaturze nie widać, a bez których by jej nie było (lub byłaby dużo gorsza) – to znaczy o redaktorach. Mowa w nim o wielkich i znanych, jak Max Perkins (odkrywca Hemingwaya i Scotta Fitzgeralda) czy Jerzy Giedroyc – oraz o pozostających na drugim planie, ale – jak się okazuje – niemniej wybitnych i ważnych, jak Marianna Sokołowska z PIW-u (redaktorka między innymi Mirona Białoszewskiego i Marka Nowakowskiego). O tej ostatniej Jacek Dehnel pisał:

„Kiedy pierwszy raz dostałem książkę zredagowaną jej ołówkiem, chciałem ze wstydu zapaść się pod ziemię, a pani Marianna powiedziała mi tylko, oddając kompletnie pokreślone strony: «Ależ to bardzo czysty maszynopis. Pan nie wie, co ludzie przynoszą do wydawnictwa. Ja to nazywam książkami w reklamówce: jest materiał, a dopiero redaktor z materiału robi książkę»”.

Jest w tym artykule także nutka nostalgii za dawnymi czasami: „Wygląda na to, że gospodarka socjalistyczna ze swym ukrytym bezrobociem, sprzyjała rozkwitowi sztuki redaktorskiej. Redaktorzy na etacie nie tylko mieli więcej czasu na pracę, ale także tworzyli warsztaty, w których umiejętności nabywało się, terminując przez lata u lepszych, a przynajmniej bardziej doświadczonych”. Rzeczywiście, w porównaniu z takim obrazkiem, blado wypada dzisiejsza kapitalistyczna do bólu zasada funkcjonowania wydawnictw: „Znalezienie dobrego redaktora beletrystycznego graniczy dziś z cudem – mówi, cytowany przez Sokołowską, Dariusz Sośnicki. – Jeśli się traktuje tę pracę poważnie, utrzymanie się z redagowania książek jest po prostu niemożliwe. Dziś większość redaktorów to samoucy i wolni strzelcy”.

Aleksandra Bilewicz z „Nowych Peryferii” przeprowadziła arcyciekawy wywiad z Julią Biczysko i Marcinem Kulińskim o pieśniach pogrzebowych i obrzędzie czuwania przy zmarłym na Wschodnim Mazowszu. „Kiedy zaczęliśmy jeździć po wsiach – mówi Kuliński – zaciekawił nas kontekst społeczny tych pieśni. Czuwanie przedpogrzebowe jest przede wszystkim sytuacją społeczną. Treść religijna jest tam bardzo ważna, ale to nie jest sentymentalne skupianie się na swojej pobożności, tylko odwrotnie: wychodzenie w stronę rodziny czy całej wiejskiej społeczności. To jest ostatni dobry uczynek dla zmarłego, jak powiedziała śpiewaczka z Turny. Czuwać chodzili wszyscy, szczególnie jeśli osoba zmarła była poważana we wsi. Pewnie można powiedzieć, że wszyscy kiedyś na wsi byli bardzo religijni, ale na pewno jedni byli bardziej, inni mniej. Ich wszystkich ten zwyczaj łączył, mieli potrzebę oddania czci zmarłemu”. „Pani Sabina z Rowisk, i nie tylko ona, narzekała na domy pogrzebowe. Mówiła, że kiedyś, jak ktoś zmarł, to był szacunek do człowieka. A teraz, czy dobry był, czy niedobry – zmarł, już go wywieźli, już go nie ma. Uznała, że tak nie wypada wobec tej osoby, tego, jakie miała znaczenie; pożegnanie powinno być godne” – pada w innym momencie rozmowy. Projekt Pieśni do śmierci posiada własną stronę internetową [piesnidosmierci.blogspot.com].

W „Tygodniku Powszechnym” (nr 23, 4 czerwca 2017) idący wbrew trendom i politycznej poprawności – artykuł o wychowaniu dzieci, a szczególniej o placach zabaw. Adam Robiński opisuje inne zgoła podejście do opieki nad dziećmi, aniżeli pilnowanie ich na każdym kroku, zabranianie niebezpiecznych aktywności itd. „Mniej więcej w tym samym czasie [po wojnie] w Danii powstały pierwsze tzw. junk playgrounds, będące czymś pomiędzy placem budowy a wysypiskiem śmieci. Rupiecie, gruz, piach, materiały budowlane, a nawet ogień, były zdaniem ojca tego trendu, architekta krajobrazu C. T. Sorensena, najlepszymi zabawkami”. Okazywało się, że zabawa takimi przedmiotami wcale nie powodowała większej liczby wypadków wśród dzieci, przeciwnie, chłopiec bawiący się gwoździem i młotkiem stawał się bardziej uważny i mniej narażony na kontuzje. Wszystkim tym, którzy boją się o każdy krok swojego dziecka, niech się przypomną ich „szczenięce lata” i niech wezmą sobie do serca taki na przykład fragment: „Jeśli drabinka do zjeżdżalni będzie miała tylko trzy stopnie, to dziecko nie poczuje upadku. Ale taka zjeżdżalnia będzie nudna”.

„Churchill pił, palił i niewiele się ruszał. Czy to znaczy, że był kiepskim liderem? Co jeśli awans, premia albo nawet pensja zależą od tego czy jesteś aktywny fizycznie?” W „Gazecie Wyborczej“ dwa ciekawe wywiady o dobrym samopoczuciu i pracy. Pierwszy jeszcze z października zeszłego roku, z Carlem Cederströmem i André Spicerem, drugi – z czerwca bieżącego, z samym Cederströmem. Obydwa przeprowadziła Agnieszka Jucewicz. Cederström i Spicer, pierwszy – Szwed, drugi – Brytyjczyk, obydwaj wykładowcy akademiccy w dziedzinie organizacji pracy, są współautorami wydanej i u nas (przez PWN) książki Pętla dobrego samopoczucia. „Wszystkie społeczeństwa w coś wierzą – mówi Spicer, wpadając w zadziwiająco konserwatywny ton. – To nas łączy, nadaje naszemu życiu sens. Często tym spoiwem jest religia, ale w zachodnich społeczeństwach od wielu dekad postępuje sekularyzacja. Brakuje autorytetów moralnych, politycy rozczarowują, ekonomiści też. A ludzie chcą, żeby coś nadawało sens ich życiu. I część z nich znajduje oparcie we własnym ciele. Czytałem artykuł w «The New York Times» o ludziach, którzy byli zaangażowani w opozycję w Egipcie, ale przestali już wierzyć w możliwość politycznej zmiany i teraz podobno zwracają się ku aktywności fizycznej: biegają, ćwiczą na siłowni”.

Ideologia dobrego samopoczucia i ciągłego samodoskonalenia nie ogranicza się zresztą w ujęciu Cederströma i Spicera do ćwiczeń fizycznych, zdrowego odżywiania i coachingu. Chodzi raczej o ogólne podejście do życia – łącznie z rodziną – które widzi we wszystkim quasi-biznesowy „projekt” wymagający „optymalizacji”. Pozornie jest to kwestia wolnego wyboru jednostek, ale w rzeczywistości „często ten wybór podyktowany jest presją – otoczenia, kultury, pracodawcy”. Według Spicera i Cederströma wszystko zaczęło się od psychologii humanistycznej lat 60., która skupiała się na „samorealizacji jednostki” i „wyzwalaniu potencjału”. Początkowo wyznawcy tej perspektywy krytykowali kapitalizm za cenzurowanie „wolnej ekspresji”. Wkrótce jednak korporacje przeszły do kontrofensywy: praca w nich zaczęła być przedstawiana właśnie jako przestrzeń „samorealizacji”. „[…] stawiając na indywidualizm, na potrzebę wyrażania «ja», jednocześnie wyrzucono przez okno temat sprawiedliwości społecznej, solidarności. Dla biznesu to było dobre, bo można było zacząć tworzyć «elastyczne» warunki pracy, rezygnować z kosztownych programów emerytalnych itd. W wielu branżach poczucie bezpieczeństwa, stałe godziny pracy zaczęto postrzegać jako wroga – kreatywności, innowacji, rozwoju. Pracownicy chcieli tej «wolności». Dopiero po jakimś czasie przekonali się, co ona tak naprawdę oznacza – totalną niepewność, a przede wszystkim poczucie, że wszystko zależy wyłącznie od nich”. „Jeśli człowiek uważa, że jego ja jest jedynym źródłem prawdy, to prędzej czy później boleśnie się rozczaruje. Wywiady pełne są przykładów firm zachęcających swoich pracowników w mniej lub bardziej subtelny sposób, by „dbali o siebie” i „byli autentycznie szczęśliwi” – a tak naprawdę, według Cederströma, by oddali pracy całą swoją duszę. Krytyka może nieco jednostronna, ale trzeźwiąca.

„Przekrój” się odrodził i raz po raz publikuje porządne treści. Wśród nich takżegenealogiczno-podróżniczy esej Szczepana Twardocha. Rzecz to wyjątkowa, godna polecenia szczególnie miłośnikom powieściowej twórczości pisarza, ponieważ można go tu zobaczyć od innej strony, bardziej bezpośrednio, z mniejszego dystansu. Jest to oczywiście ciągle Twardoch przekorny, który w każdym akapicie próbuje zburzyć powagę swojej wędrówki śladami przodków, zanegować jej ważność:

„Przecież nie szukam odpowiedzi na pytanie «kim jestem?». Na to pytanie odpowiedź mogę znaleźć tylko w sobie, nie w tym, kim byli ludzie, z których genów i szeregu kolejnych transmisji kulturowej tożsamości się wziąłem”.

Niby nie, a jednak trochę tak. Bo co chwila z prostych opisów w rodzaju: „Szukałem jednak widocznych śladów tych nazwisk i znajdowałem: na cmentarzu grób Syrzysków i Tluków, co jasne, skoro tu mieszkali, to musieli i umrzeć, i zostać pogrzebanymi […] wróciłem na pola nadodrzańskie. Wszędzie przedwiośnie i przedwiosennie smutne, płaskie pola, ciężkie od wody z właśnie stopniałego śniegu, ziemia czarna i tłusta” – przebłyskuje wielki ładunek emocjonalny i, co tu kryć, miłość do miejsc rodzinnych i do przodków swoich. Manifestuje się ona w tym choćby, ile pisarz o owych przodkach wie, jak często o nich myśli, snując w głowie rzeczywisto-wyobrażeniowe historie z ich życia. Istnienie tych historii wydaje się nam niesłychanie ważne dla pisarstwa Twardocha i dla niego samego takoż: „może w ogóle to wszystko było inaczej, może się dowiem, może nie, ale to są moje czasoprzestrzenne współrzędne i kiedy będę potrzebował w tej czasoprzestrzeni jakoś nawigować, to od nich zawsze mogę wyjść. I ruszyć dalej”. Poza tym jakoś dziwnie bliskie nam jest zapatrzenie w horyzont smutnych pól i włóczenie się po starych cmentarzach w poszukiwaniu znajomych nazwisk.

Także w „Przekroju” (nr 1/17) świetna sylwetka „ojca założyciela” tego pisma, Mariana Eilego. „Miał wdzięk i sznyt warszawskiego chłopaka, dobrze wychowanego łobuza. Matki chcą takich chłopców dla swoich córek. I dla siebie”. Znęciły nas też, przyznamy, jego pracowitość i redaktorski upór, i nieodłączne przekonanie, że nawet, gdy wszystko wskazuje na to, że się nie da – to i tak się da.

Trafi osoba Eilego do gustu tym wszystkim (teraz z kolei ojcom i synom, nie matkom i córkom), którzy lubują się w męskich pasjach:

„Sąsiedzi pamiętają jego czapkę bejsbolówkę, pierwszą w Krakowie i krótką granatową kurtkę. Nieodłączny papieros, ekstra mocny w szklanej lufce. Okulary w rogowej oprawce. Do tego auta przeważnie dwa, na wypadek, gdyby jedno się zepsuło. Z reguły fiaty. Szczególnie przywiązany był do swojego fiata 850 sport, czerwonego. Jego mechanik, pan Sobek, był jedyną osobą, która mogła wejść do gabinetu, gdy paliła się zawieszona nad wejściem równie czerwona żarówka, co oznaczało, że naczelnemu nie wolno przeszkadzać”.

Takich smaczków jest w tekście o Eilem jeszcze dużo. Ale nie dla smaczków przecież go tu przywołujemy. Przywołujemy dlatego, że – jak sądzimy – w czasach pospolitości z jednej strony i ekshibicjonizmu z drugiej szczególnie potrzeba porządnych życiorysów.

Odkąd David Brooks z „New York Timesa” okrzyknął Benedict Option (pl. Opcja Benedykta) Roda Drehera „najważniejszą książką religijną dekady” – zupełnie, swoją drogą, na wyrost – do zrecenzowania bestsellera poczuwają się wszystkie szanujące się czasopisma anglojęzyczne, także te, które normalnie religii poświęcają niewiele miejsca. „New Yorker” zamieścił nawet znacznie więcej niż recenzję – ciekawy, duży materiał łączący omówienie książki z reportażem ze spotkań i podróży z Dreherem oraz urywkami jego biografii. Z tekstu dowiadujemy się, że gdy autor Benedict Option zdejmie swoje, znane ze zdjęć, hipsterskie okulary, ukaże się naszym oczom „otwarta, wrażliwa i zadziwiająco ładna twarz”, w której jakoś odbija się jego życie: od dorastania na prowincjonalnym Południu w cieniu imponującej figury ojca, poprzez lewicowe fascynacje lat studiów, nawrócenie, w wieku lat 26, na katolicyzm (porzucony wiele lat później, po fali skandali seksualnych w Kościele, na rzecz prawosławia), karierę hipstersko-konserwatywnego publicysty i blogera – aż po przełomowy chyba dla jego życia moment śmierci siostry przed siedmiu laty. Ruthie spędziła całe życie na Południu, w rodzinnej miejscowości, i tam też odchodziła otoczona kochającą ją wspólnotą.

Pogrzeb Ruthie sprawił, że [Dreher] zaczął myśleć o swoim własnym życiu w Filadelfii. On i jego żona, Julie, mieli tam przyjaciół i bogate życie kulturalne, ale nie byli w stanie odtworzyć głębokich korzeni, jakie jego rodzina miała w St. Francisville, miejscu, zdawało się, napełnionym światłem. Jego mieszkańcy mieli głęboką, naturalną, spontaniczną relację z Bogiem, w porównaniu z którą jego własna wiara wydawała się przeintelektualizowana i odcieleśniona. To – myślał – miało związek ze sposobem, w jaki ci ludzie żyli: aby naprawdę znać Boga, trzeba czuć tak dużo miłości, jak to tylko możliwe, a aby naprawdę czuć miłość, trzeba żyć wśród tych, których się kocha. Następnego miesiąca Dreher przeprowadził się z żoną i dziećmi do St. Francisville.

To z ganku tego domu pisał Dreher swoje dwie ostatnie książki – The Little Way of Ruthie Leming (pol. Mała Droga Ruthie Leming) – opowieść o siostrze i o duchowych zaletach życia na prowincji – i ową głośną Benedict Option – książkę nawołującą chrześcijan, by wzorem św. Benedykta wycofali się nieco ze świata i zaczęli tworzyć wspólnoty stanowiące „znak sprzeciwu” wobec dominującej kultury. Wezwane ważne, choć my w Polsce dawno już słyszeliśmy je z ust niegdysiejszego redaktora naczelnego „Pressji”, Pawła Rojka, przy czym w jego ujęciu tak zwana strategia „luminarna” (bycie „światłem”, czyli oddzielenie się od świata i „oświetlanie” go z zewnątrz) to tylko jedno z dwóch możliwych powołań chrześcijanina obok strategii „salinarnej” – bycia „solą”, która świat przenika.

Choć Dreher po śmierci siostry nawrócił się z kosmopolityzmu na lokalizm, nadal jest w nim coś z wielkomiejskiego hipstera: na spotkaniach promujących Benedict optionbarmani serwują drink o tej samej nazwie (skład: whiskey, amaro, St-Germain, sok z cytryny i woda z cukrem). W omawianym tu tekście z „New Yorkera” najciekawsze są może słowa jednego z członków (biskupa) protestanckiej wspólnoty Bruderhof, które padły na jednym z takich spotkań (autor artykułu zaznacza, że członkowie Bruderhofu nie pili Benedict option):

Tylko we wspólnocie kościoła mogą starzy i bardzo młodzi, poranieni weterani wojenni, niepełnosprawni, chorzy psychicznie, byli narkomani, byli kryminaliści, i wreszcie wkurzający ludzie tacy, jak ja, znaleźć miejsce, w którym mogą otrzymać uzdrowienie i akceptację, i, co więcej, wnieść swój wkład do wspólnego życia.

Na uwagę zasługują także recenzje Benedict option z brytyjskich tygodników „New Statesman” i „Economist”. W pierwszym były arcybiskup Canterbury, Rowan Williams, zaznacza, że u nieco zbyt „sekciarskiego” Drehera brakuje wzorców takich, jak choćby Dorothy Day – która potrafiła łączyć tworzenie wspólnot i konserwatyzm poglądów z tradycją public protest, zaangażowania publicznego na rzecz pokoju i sprawiedliwości społecznej. (Według nas brakuje również – jako pewnej przeciwwagi do przywoływanego przez Drehera czeskiego opozycjonisty Václava Bendy, który w czasach komunizmu wzywał do porzucenia państwa i tworzenia równoległych, alternatywnych struktur – przykładu ojców zjednoczonej Europy, Roberta Schumana czy Alcide de Gasperiego – gorliwych katolików, którzy w nieco bardziej przyjaznych czasach zajmowali się przemianą oficjalnych instytucji). W „Economist” z kolei Benedict option zostaje zestawiona z nową książką Rogera Scrutona, On human nature (pol. O naturze ludzkiej), w porównaniu z którą wypada ponoć blado. Wierzymy, ale nowego Scrutona nie czytaliśmy, a i Drehera jeszcze nie w całości.

W „Nowej Konfederacji” tymczasem bardzo ciekawy wywiad z filozofem kultury, Mateuszem Wernerem, o nihilizmie et consortes. „Dziś szkoła jest centrum bezsilności, pozbawiona samowiedzy, opuszczona przez autorytet państwa, przegrywająca z elektroniczną infosferą. I potem dziwimy się, że polska literatura nikogo nie interesuje” – przeczytamy w rozmowie. Znaleźć tam można także kilka ciekawych interpretacji postaw polskich pisarzy powojennych. Taka próbka o Gombrowiczu:

„Przyłączył się do sił nowoczesności, które rozluźniają gorset obyczajowości, zmieniają pole sił społecznych, przez swoją kampanię przeciwko pojęciu dojrzałości, przeciwko szkole i maturze, rytuałom zanurzonym jeszcze w porządku feudalnym, z drugiej strony rozwalał model kultury, który wyrastał z tych więzi społecznych. Dopóki czuł, że musi sobie wyrąbać miejsce w społeczeństwie jako człowiek sukcesu i pierwszorzędny pisarz, to walczył z Polską jako społeczeństwem i polską kulturą. Ale gdy wdrapał się na szczyt, wtedy bardzo szybko zrozumiał, że czegoś mu brakuje i że ta nowoczesność, której był poputczikiem i beneficjentem jest trochę dla niego za głupia”.

Zdaje nam się, że dzisiaj wcale nie trzeba wdrapywać się na szczyt, żeby zobaczyć to, co pół wieku temu zobaczył Gombrowicz. Niemniej warto poczytać rozmowę Wernera czy jego inne publikacje, jak książka Wobec nihilizmu. Gombrowicz, Witkacy – bo w nich dopiero widać, jak to się wszystko układa, w konkretnych postawach poszczególnych ludzi i jako proces dziejowy.

Anna Wojnowska

Gawędy opoczyńskie

Majowe wieczory

Na krzyżówkach, wokół wysokiego krzyża, który zdawać by się mogło sięga nieba – widać garstkę dzieciaków. Już z daleka słychać rozemocjonowane głosy, które śpiewają:

Chwalcie łąki umajone,
Góry, doliny zielone.
Chwalcie, cieniste gaiki,
Źródła i kręte strumyki!

O co chodzi? Jak to możliwe, że dzieciaki siedzą, stoją, klęczą wokół krzyża z własnej woli, przygnane potrzebą odśpiewania majówki i odmówienia kilku modlitw? Czy nie wstydzą się, że zaraz oto obok nich przejedzie ktoś obcy na rowerze czy w samochodzie i zobaczy to cudaczne zbiegowisko? Czy one w ogóle wiedzą, co oznaczają kolejne czytane przez nich wersy litanii?

Bramo niebieska, módl się za nami,
Gwiazdo zaranna, módl się za nami,
Uzdrowienie chorych, módl się za nami,
Ucieczko grzesznych, módl się za nami,
Pocieszycielko strapionych, módl się za nami…

Pamiętam jeden z majowych wieczorów, który miał miejsce bardzo dawno temu. Od zawsze było wiadomo, że każdego dnia maja spotykamy się o 19 pod krzyżem. Maj był pięknym i wyczekiwanym miesiącem właśnie dzięki temu, że można było pełną piersią zaśpiewać:

Po górach dolinach rozlega się dzwon,
Anielskie witanie ludziom głosił on:
Ave, ave, ave Maria,
Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja!

Wsiadłam na rower, zdając sobie sprawę, że jestem już mocno spóźniona, ale gdzieś we mnie tliła się nadzieja, że może nie zaczęto beze mnie. Niestety, miałam się wkrótce rozczarować. Nie tylko zaczęto, ale wręcz kończono odśpiewywać majówkę. Nie uwierzycie – wracałam do domu ze łzami w oczach. Tak ważny czas był to dla mnie i sądzę, że nie tylko dla mnie, ale dla wszystkich moich rówieśników.

Ciepłe majowe wieczory, maryjne pieśni odśpiewywane wraz ze zniżającym się ku horyzontowi słońcem, zapach świeżych kwiatów zanoszonych przed krzyż – to wszystko składało się na wyjątkowość tych chwil spędzanych wspólnie na krzyżówkach dróg.

Można by zapytać, po co nam to było? Czy nie lepiej pograć w zbijaka lub pojeździć na rowerze – wykorzystać te ostatnie chwile odpoczynku na zabawę? Nie wiem. Lecz jako dziecko pewnie też nie wiedziałam, a mimo to nie wyobrażałam sobie majówkowego wieczoru bez wspólnej modlitwy pod krzyżem. To uczucie, które pojawiało się wraz z nastąpieniem wieczoru to jakby jakieś magnetyczne przyciąganie.

Powiem wam jedno, Moi Drodzy… Brakuje mi tego ducha, który nas wtedy otaczał. Czuliśmy radość, która kumulowała się wokół nas, do domów rozjeżdżaliśmy się jacyś szczęśliwsi. Teraz, kiedy przejeżdżam obok wioskowych kapliczek czy krzyży, z tęsknotą wspominam majówkowe śpiewanie. Jaka szkoda, że już nie słychać dziecięcych głosów, które niosłyby po drogach echo:

Wdzięcznym strumyki mruczeniem,
Ptaszęta słodkim kwileniem,
I co czuje, i co żyje,
Niech z nami sławi Maryję!

Marek Pawluch

Z notatnika młodego lekarza...‎

Czy rozmowa jest jeszcze potrzebna?

Czasami myślę sobie o tym, jak łatwo przychodzi mi traktowanie pacjenta wyłącznie jako numer PESEL. Każdego dnia do oddziału przyjmowanych jest około dziesięciu nowych chorych. Łącznie z już leżącymi w oddziale tworzą grupę około czterdziestu osób, których nazwiska próbuję sobie nieudolnie zakodować w pamięci. Do tego dochodzi kilkudziesięciu pacjentów badanych podczas wizyty w poradni. Niezwykle trudno jest zapamiętać wszystkie te twarze, dolegliwości, nazwiska lub imiona. Każdy z nas jednak chciałby mimo wszystko traktować każdego pacjenta indywidualnie i ma nadzieję na uniknięcie rozmowy w stylu: „Panie Tadeuszu, to którą nogę dzisiaj operujemy? – Ale ja mam na imię Tomasz i mam tylko wybity bark!”

Jeszcze podczas studiów skupienie się na danej osobie i zapamiętanie jej historii choroby udaje się bardzo często, w końcu jest na to znacznie więcej czasu, a i szare komórki „hulają” wtedy na wyższych obrotach. Poza tym studenta nie obowiązuje odpowiedzialność karna, cechująca lekarza z pełnym prawem wykonywania zawodu, pracującego pod czułym okiem NFZ. Niestety później jest już tylko coraz trudniej. Wszystkiemu winny jest pośpiech i skupienie na biurokratycznych wymogach. Kilka minut przypadające na jednego pacjenta musi wystarczyć na wywiad, szczegółowe badanie i dokumentację. O niedopatrzenie nietrudno. W takich warunkach można nawet pomylić stronę ciała do operacji. W tym celu stosuje się szereg punktów kontrolnych, które pozwalają szybko zorientować się, z kim i z czym mamy do czynienia. Powtarzanie tych samych pytań w rozmowie z pacjentem przez różnych lekarzy ma na celu rewizję poprzednio zebranego wywiadu. To samo dotyczy zaznaczenia flamastrem na skórze pacjenta miejsca przeznaczonego do operacji oraz prośby o podpis pod zgodą na przeprowadzenie konkretnej procedury. Również w dokumentacji kryje się bardzo dużo zabezpieczeń przed popełnieniem pomyłki.

Ostatecznie doszło do tego, iż pacjent przestał być w centrum uwagi. Ważne, żeby „papiery się zgadzały”. Może lekarz nie będzie wiedział, czy operuje Tadeusza czy Tomasza, ale na pewno sprawdzi, czy ma podpisaną zgodę na zabieg, czy ma wypełnioną kartę kwalifikacyjną, czy pacjent wyraził zgodę na przetoczenie krwi, oraz czy ma szereg badań potrzebnych do przeprowadzenia operacji, gdyż za brak tych informacji lekarz może słono zapłacić. Na zapamiętanie imienia po prostu brakuje już miejsca i czasu. A szkoda…

W ferworze walki o każdą minutę często zapominamy, że pacjent wcale nie jest tylko jednostką chorobową, ciałem, które wymaga konkretnego przyporządkowania w międzynarodowej klasyfikacji kodów jednostek chorobowych. W tym zabieganiu tożsamość pacjenta gubi się często gdzieś pomiędzy licznymi kartami historii choroby, a przecież zawód lekarza zawiera w sobie ogromny potencjał do tworzenia relacji międzyludzkich. Mając wgląd w tak prywatną sferę, jaką jest stan czyjegoś zdrowia, wystarczy nieraz jedno pytanie, aby pacjent otworzył się na tyle, by opowiedzieć swoją historię życia. Podczas rozmowy można wzbudzić zaufanie, uspokoić kogoś, rozwiać wątpliwości, a ku zaskoczeniu niektórych pokazać nawet ludzką twarz!

Znacznie lepiej działa na nas świadomość, że będzie operował nas człowiek, a nie maszyna do stemplowania papierów. Na nas, lekarzy, dobrze działa również spojrzenie drugiemu człowiekowi w oczy – dzięki temu mamy szansę wyrwać się na chwilę z wizji refundacyjno-sądowych atrakcji i przypomnieć sobie, po co właściwie chcieliśmy być na tym miejscu. Dobrze by było podjąć wyzwanie, zainwestować parę chwil i wykorzystać tę cudowną właściwość rozmowy, nawet jeśli miałoby się to udać zaledwie przy co dziesiątym pacjencie.

Piotr Suskiewicz

Rzeczy zwyczajne

Podczas pierwszej w tym roku wakacyjnej podróży odwiedziłem wraz z żoną włoskie miasto Bergamo. Położone w samym sercu Lombardii, u podnóża Alp, miejsce to nie jest chyba szczególnie znane (jeśli już, to jako lotnisko Mediolanu), choć z pewnością nie z powodu swoich własnych braków. Ginie gdzieś w niezliczonej ilości magicznych miejsc Italii, ale szczęśliwy ten, kto mimo wszystko doń zawita.

Miasto jest niezwykle malownicze, z wyraźnie zarysowaną granicą między najstarszą, umiejscowioną na wzgórzu i otoczoną potężnymi murami, częścią, a nowszymi (co nie znaczy, że wyłącznie współczesnymi) dzielnicami. Wobec tak oczywistego podziału, także i nasz dwudniowy pobyt musiał zostać podzielony. I tak, po pierwszym dniu spędzonym w historycznym centrum, zeszliśmy na dół, ale zejście to niosło w sobie tak silny ładunek emocjonalny, że samo w sobie było już przeżyciem, niezależnie od tego, co mieliśmy zobaczyć później. Najpierw przejście przez potężną bramę, za którą otworzył się rozległy widok na dolną (znacznie większą niż górna) część miasta, potem marsz po kamiennym moście -= jakby zawieszonym w powietrzu, wysoko ponad zielonymi terenami poniżej – żeby w końcu zagłębić się z powrotem w plątaninie uliczek, ale już innych, bo po tej drugiej stronie. Nie mieliśmy żadnych wątpliwości – zostawiliśmy coś za sobą, opuściliśmy jeden świat, żeby poznać bliżej ten drugi. Później, po kilku godzinach spędzonych tam na dole, rozpoczęliśmy wspinaczkę z powrotem. I znowu wiadomo było, że oto dzieje się coś ważnego, bo trzeba było wysiłku, aby pokonać te wszystkie schody i jeszcze raz ujrzeć bramy starego miasta, ale teraz już w innym charakterze, jako przybysze. Było w tym wszystkim coś niewątpliwie magicznego i mogę sobie tylko wyobrażać, jak z tą magią żyje się mieszkańcom miasta. Większość z nich z pewnością swoje codzienne życie spędza w dolnej części miasta, bo tam więcej jest tej zwyczajności, mieszkań, miejsc pracy. Od czasu do czasu tylko – myślę – wzrok ich ucieka w kierunku wzgórza, na którym majestatycznie rozpościera się Miasto, przypominając że jest zawsze coś więcej, że warto znosić codzienny trud. A w niedzielę, a może i wieczorami, przychodzi czas na rytualne przejście tam na górę. Tym, którzy może nie mają już dość siły, przychodzi z pomocą linowa kolejka, oferując przejazd w swej istocie nie mniej rytualny, bo stanowiący niezbędne ogniwo łączące dwie odrębne trasy, które pokonuje się pieszo. O ile łatwiej musi być po takiej podróży zostawić za sobą zwykłe znoje, zapomnieć się na chwilę.

Rytuał przejścia to jeden najpowszechniejszy z rytuałów, jakim w naszym życiu się oddajemy. Jest sprawą tak naturalną, zwłaszcza w swoich najbardziej okazałych postaciach, że nawet jeśli nie w pełni akceptujemy jego źródło, to i tak go respektujemy. Jak inaczej wytłumaczyć, że rodzice, którzy sami nie udzielają się w życiu kościelnym, chrzczą jednak swoje dzieci czy posyłają je do komunii? Podświadomie zdają sobie sprawą, że bez tych rytuałów człowiek nie może stać się w pełni człowiekiem, nie może zostawić za sobą siebie jako noworodka, dziecka, młodzieńca i odważnie ruszyć w dorosłe życie, aby w końcu zbudować rodzinę z pomocą aktu małżeństwa. Małżeństwa, które nawet jeśli nie zawarte w Kościele, to jednak otoczone rytualnym płaszczem urzędowej ceremonii. I zawsze z mniej lub bardziej wystawnym przyjęciem –  bo ono jest bramą, a ceremonia mostem prowadzącym na wzgórze, na którym zasiada się już razem.

Jednak ten rytuał to nie tylko owe najważniejsza życiowe wydarzenia i jeśli ograniczymy się do nich, to nasza codzienność pozbawiona będzie znaczenia, będzie tylko pustym oczekiwaniem na te doniosłe chwile, a nie doniosłością samą w sobie. Bo nasze życie pełne jest mniejszych i większych przejść i powinniśmy się postarać, by były one na tyle wyraźne, aby ich nie przegapiać. Gdy z wąskiej uliczki wychodzimy nagle na plac, z ciszy w gwar, to już jest to mały rytuał i dobrze jeśli coś go zwiastuje, może podcień, przez który przechodzimy, a może odległy widok na ustawioną na placu fontannę. Gdy z kolei z ulicy wchodzimy do domu, to przeskakujemy z jednego świata do drugiego, z domeny publicznej w prywatną, rodzinną i najlepiej, żeby nie był to przeskok, ale przejście. W tym celu powstawały piękne westybule, ale także skromniejsze pokoje wejściowe, będące jednak pełnoprawnymi pomieszczeniami, nadającymi chwili przejścia odpowiedniego znaczenia, a tym, którzy być może nie mieli prawa wstępu dalej, dające możliwość muśnięcia atmosfery wnętrza domu.

Wreszcie w samym już wnętrzu domu, także mamy do czynienia z różnymi strefami, które powinny zostać wyraźnie rozgraniczone. Zwłaszcza jeśli jest to dom dużej rodziny, gdzie wszyscy mieszkańcy powinni mieć możliwość przebywania zarówno razem, jak i osobno. Żeby użyć najprostszego z przykładów, życie małżeńskie dwojga ludzi będzie bardzo utrudnione, gdy dom zostanie zbyt mocno podporządkowany dzieciom, w chwili gdy one się pojawią. Małżonkowie zawsze powinni mieć możliwość wycofania się do swej własnej przestrzeni, zapewniającej odpowiednią intymność niezbędną w tej relacji. W tym celu przejście do tego ich małego świata powinno zostać odpowiednio podkreślone, aby nikt nie mógł mieć wątpliwości, kiedy ono następuje. Podobnie z miejscem, które skupia wspólną aktywność mieszkańców domu, przy czym te dwa wejścia powinny być skrajnie odmienne w charakterze. Nie sprzyja temu współczesne podejście do zagadnienia drzwi w domach, które praktycznie bez wyjątku mają wysokość 203 cm a różnią się jedynie szerokością, ale i to nieznacznie, bo zdecydowana większość rozmiarów to 80 lub 90 cm. Problem w tym, że obecnie większość ludzi nawet nie jest w stanie sobie wyobrazić, że drzwi do ich sypialni mogłyby mieć inny kształt, może wcale nie prostokątny, a wysokość nawet 150 cm. Tymczasem jest to jak najbardziej możliwe i wbrew pozorom nikt nie uderzałby ciągle głową o framugę. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce, jeśli wysokość przejścia byłaby tylko nieznacznie mniejsza od standardowej. Jeśli jednak otwór jest wyraźniej niższy, człowiek nie ma wątpliwości, że musi się schylić, a właśnie ten fakt schylenia się potęguje wrażenie przejścia. Kolejnym zabiegiem może być głębokość przejścia, na co wpływ mają z kolei grubości ścian. Te dziś wykonuje się z reguły jako bardzo cienkie, ale wystarczy zrezygnować z tradycyjnych ścianek działowych na rzecz systemu szaf wydzielających poszczególne pomieszczenia, aby uzyskać odpowiednią głębię przejścia. Jeszcze lepiej, gdy do swej sypialni małżonkowie przechodzić będą przez pośrednie pomieszczenie, może garderobę, a może sypialnia będzie alkową wydzieloną z niewielkiego małżeńskiego saloniku. Kombinacji jest niezliczona ilość, natomiast istota polega na tym, aby zwrócić uwagę na tak niepozorny element, jakim są drzwi, ponieważ, jak większość odwiecznych przedmiotów, niosą one w sobie o wiele więcej znaczeń, niż jesteśmy im skłonni przypisywać.

Podczas tej samej podróży odwiedziliśmy także Bolonię. Zatrzymaliśmy się tam w mieszkaniu na poddaszu XVI-wiecznej kamienicy, które wyposażone było we wspaniały tarasik o wymiarach nie większych niż 2×2 metry, otoczony dachami, na który wychodziło się przez drzwi o wysokości około 1,6 metra.  Przejście przez te drzwi nie stanowiło najmniejszego problemu. Aż trudno uwierzyć, że tak mała przestrzeń może dawać okazję do tak dalekiej ucieczki od otaczającej rzeczywistości.

ms

Zalety tradycji

(książki)

Tak jak do tej pory każda dyskusja o tradycji musiała uwzględnić książki Alasdaira MacIntyre’a, tak teraz nie obędzie się ona również bez odwołań do O pojęciu tradycjiPawła Grada. Pierwsza praca młodego (ur. 1991) warszawskiego filozofa i jednego z najciekawszych publicystów swojego pokolenia zasługuje na dłuższe i bardziej profesjonalne omówienie; tu podzielę się jedynie świeżymi wrażeniami z lektury.

„Czysty sens bez wskazania nie istnieje: tylko wtedy, gdy wiadomo, co należy robić, można wiedzieć, jak należy rozumieć (i mówić)”. Na tej Wittgensteinowskiej z ducha zasadzie opiera się atak Grada na tak zwaną „kulturę pamięci” i wszystkie inne postawy zakładające brak ścisłego związku między poglądami a praktyką. Stawką tradycjonalistycznego argumentu książki nie są bowiem „konserwatywne poglądy” – nie jest to w końcu argument konserwatywny, lecz właśnie tradycjonalistyczny – ale spójność poglądów i praktyki, „doktryny” i „dyscypliny”, które według Grada tylko razem tworzą prawdziwą tradycję. Dostaje się zatem w O pojęciu tradycji zarówno tym konserwatystom, którzy swoje konserwatywne stanowiska dzielnie wyznają, czytają Burke’a i może nawet chodzą w tweedowych marynarkach, ale na tym już kończy się ich konserwatywna praktyka, bo zasadniczo żyją tak, jak wszyscy – jak i tym postępowcom, którzy przeszłość co prawda szanują (wszak, jak zauważa Grad, pewien minimalny konserwatyzm szacunku dla przeszłości jest dziś podzielany nawet przez większość przeciwników konserwatyzmu: „Fanatycy modernizacji bez przeszłości stanowią najbardziej marginalną sektę w kościele postępu”), ale znów szanują w sposób, który do żadnej konkretnej praktyki nie zobowiązuje i polega jedynie na mglistym „inspirowaniu się”.

Dynamika modernizacji potrzebuje tego elementu estetycznej kompensacji – czytamy w O pojęciu tradycji – potrzebuje przeszłości, która sama będzie zaświadczać o swojej nieobecności, wciąż stanowiąc źródło «natchnienia» i «inspiracji» niczym romantyczna ruina. Sterczy ona ponad nowoczesnym miastem, otoczona czcią należną totemom, całkowicie zakonserwowana w swojej bezużyteczności. Gdyby ktoś zechciał ją odbudować i przywrócić jej życie – przywracając właściwą jej formę – cześć zmieniłaby się w gniew.

Jest O pojęciu tradycji, dodajmy, pracą polemiczną, ale nienapastliwą, wyważoną, merytoryczną. Ogólnie jest to książka urzekająca – erudycją, zgrabną polszczyzną i – jeśli można tak powiedzieć bez popadania w pretensję – dojrzałością. Wyjątkowy jest również eklektyczny sposób filozofowania autora, łączący elementy filozofii analitycznej i kontynentalnej z myślą klasyczną i scholastyczną, a także z antropologią i naukami społecznymi. Wreszcie ma Grad szczególną zdolność, z jednej strony, syntezy (jak wtedy, gdy na kilku stronach jest w stanie omówić pojęcie tradycji u Pascala, Kartezjusza czy Durkheima) i, z drugiej strony, egzegezy tekstów filozoficznych (jak w zwięzłej lecz brawurowej interpretacji O pochodzeniu geometriiHusserla).

Jeśli wszystkie prawie współczesne światopoglądy zgadzają się co do tego, że przeszłe doświadczenie – a w każdym razie któreś z przeszłych doświadczeń – może mieć w sobie coś wartościowego, to różnica pojawia się – mówi Grad – na poziomie dróg powrotu do tego doświadczenia. Zarówno konserwatyści (przynajmniej ci „nihilistyczni”), jak i postępowcy wracają poprzez „historię” – czyli wracają jedynie mentalnie, przez „wczucie się” w przeszłą sytuację. Tradycjonaliści (czy raczej „ludzie tradycji”, bo „tradycjonalizm”, jak każdy „-izm”, to termin przystający raczej do nowoczesnych tożsamości) wracają natomiast właśnie przez „tradycję” – przez widzialne odtworzenie praktyk, przez ciągłość przeszłego działania i wyznania (w sensie publicznego przyznawania się do danej nauki). Według Grada tylko ten drugi sposób zapewnia prawdziwy, nie iluzoryczny, dostęp do przeszłości, bo – zgodnie z przywoływaną wyżej zasadą „czysty sens bez wskazania nie istnieje” – wszelkie próby „wczuwania się” w przeszły „sens” bez żadnego czynu ostatecznie sprowadzają się do kontemplacji własnego wnętrza, gdzie wszystko zlewa się w mglistą jedność i najwznioślejsza nawet myśl jest tylko chwilowym drgnieniem umysłu, które do niczego nie prowadzi, niczego nie zmienia. Różnicę między „historią” a „tradycją” tłumaczy Grad na przykładzie sporu z historii chrześcijaństwa między zwolennikami reformacji (powrotu do pierwotnego doświadczenia chrześcijaństwa dzięki literze Pisma) a ich katolickimi polemistami, obrońcami żywej tradycji (powrotu do przeszłości przez jedność doktryny i dyscypliny). Spór ten, mówi Grad, toczył się później przez wieki: stanowisko protestantów kontynuowali Husserl i Heidegger, dziś kontynuują zwolennicy „kultury pamięci” z lewa i prawa; stanowisko katolickie pojawia się natomiast, choćby szczątkowo, w takich nurtach, jak tradycjonalizm de Meistre’a i de Bolanda, romantyczna filozofia języka pierwotnego, filozofia archetypu, socjologia i psychoanaliza. „Blisko katolickiej prawdy jest również wczesny Derrida”.

To jeśli chodzi o nurty spekulatywne, filozoficzne, którym po drodze z tradycją. Gdzie natomiast szukać tradycji jako takiej? Choć w jednym z niedawno publikowanych tekstów (Czy konserwatyzm jest nihilizmem?, „Teologia Polityczna Co Tydzień”, nr 49) pisze Grad, że tradycja to pojęcie dość ogólne, obejmujące swoim zakresem znaczeniowym zarówno religijne, jak i świeckie rzeczywistości („Tradycją jest każda religia, swoje tradycje posiadają określone stany i grupy społeczne”) – to czytając O pojęciu tradycji ma się w wielu momentach wrażenie, że opis tradycji jego pióra w pełni pasuje chyba tylko do katolicyzmu, ewentualnie do prawosławia, ortodoksyjnego judaizmu i niektórych odmian islamu. W dodatku Grad daje w książce do zrozumienia, że poza takimi mocnymi, integralnymi tradycjami istnieje tylko próżnia chaotycznego „nagiego życia”. Jest to chyba podejście nieco przesadne. Wydaje się, że, zgodnie z przywoływanym cytatem z późniejszego tekstu Grada, „stany i grupy społeczne” – rodziny, wspólnoty szkolne i zawodowe, lokalne wspólnoty życia – posiadają już zawsze jakieś ustrukturyzowanie i jakiś system uzasadnień, choć często, trzeba przyznać, mało konsekwentny i „lokalny”. Istnieją chyba również tradycje w jeszcze bardziej „miękkim”, proponowanym przez amerykańskiego filozofa analitycznego Roberta Brandoma, a krytykowanym przez Grada, sensie dyskursu, w którym nie trzeba się ze sobą zgadzać, a wystarczy się do siebie odnosić. Przecież sam autor O pojęciu tradycji nie pisze swej książki (jedynie) dla tradycjonalistów czy katolików; pisze ją (także) dla innych przedstawicieli własnej „grupy zawodowej” – innych filozofów akademickich, także tych, którzy pewnie nie zgodzą się z jego tezami. Co więcej, Grad odnosi się do takich autorów, jak Kant, Popper, Habermas czy Brandom – i to z pożytkiem, chociaż, a może właśnie dlatego, że się z nimi nie zgadza. Takie „odnoszenie się bez zgadzania się” ma w sobie mimo wszystko dużą wartość moralną i pewną wartość kognitywną – i chyba służy tworzeniu jakiejś szczątkowej tradycji. Zresztą brak jakiejkolwiek zgody jest tylko pozorny – w tego typu dyskursie obecna jest zawsze zgoda chociażby co do tego, że jakiś problem jest wart refleksji.

Wróćmy jednak do tradycji sensu stricto. Oprócz jedności poglądu i praktyki prawdziwa tradycja wymaga według Grada jeszcze dwóch rzeczy. Po pierwsze: reguły różnicy. Tradycja zasadza się na zewnętrznych praktykach i publicznym wyznawaniu jasno wyrażonych zasad czy tez, dzięki czemu można dość łatwo powiedzieć, kto do danej tradycji należy, a kto nie. Posiadanie takiej zewnętrznej, „publicznej” sankcji umożliwia z kolei – zgodnie jak gdyby z logiką Wittgensteinowskiego argumentu przeciw językowi prywatnemu – wyjście poza „niezróżnicowanie pierwotnej jedności, która pasuje we wnętrzu samotnego ja”. W tym właśnie momencie ludzkie życie otrzymuje „formę” – formę, która na zewnątrz jawi się jako coś konkretnego, innego, coś, na co można dokonać „konwersji” lub nie, ale wobec czego nie można pozostać w pełni obojętnym. Innym sposobem rozumienia wspomnianego sporu między „historią” i „tradycją” jest bowiem dychotomia aktualność-potencjalność: tradycje proponują aktualizację tkwiących w człowieku potencjalności w określonej formie życia, światopoglądy jedynie mentalne rozważają zaś wszystko jako „możliwość” – nigdy nie mającą doczekać się zrealizowania. Takie pozytywne spojrzenie na tendencję tradycji do hermetycznego oddzielania się wydaje się potrzebne w naszych czasach, które wszystko postawiły na jedną kartę zacierania granic i różnic. Przy czym Grad przypomina, że nowoczesność też stosuje w jednym wypadku regułę różnicy, i to w bardzo radykalny sposób. Chodzi o różnicę diachroniczną między „naszymi czasami”, a tym, co było w przeszłości i do czego – twierdzi nowoczesność – powrócić się nie da. Taka „hermeneutyka zerwania” jest tradycji – czującej się u siebie we wszystkich epokach, dopóki trwa doktryna i dyscyplina – całkiem obca.

Po drugie: tradycja wymaga racjonalnych uzasadnień. Dyskutując tę kwestię odwołuje się Grad do myśli przywoływanego już Roberta Brandoma, obracając ją niejako przeciw niemu (Brandom nie jest wszak – mimo długiej brody – tradycjonalistą żadnego rodzaju).

Metoda sokratejska – te słowa Brandoma tłumaczy i cytuje Grad – jest sposobem podporządkowania naszych praktyk racjonalnej kontroli przez wyrażenie ich explicite w formie, w której mogą one (ukazane w postaci konkluzji wnioskowań służących do uzasadnienia praktyk na podstawie przesłanek traktowanych jako racje) zostać skonfrontowane z obiekcjami i alternatywami.

Jeśli racjonalność rozumiemy w taki właśnie formalny sposób – a nie jako materialną zgodność z konkretnymi racjonalistycznymi tezami o naturze życia i świata wyznawanymi przez, dajmy na to, Richarda Dawkinsa czy inny autorytet racjonalistów – to tradycje, w tym tradycje religijne, okażą się być systemami wysoce racjonalnymi. Cała dynamika tradycji prowadzi bowiem według Grada do ujawnienia przesłanek stojących za podejmowanymi praktykami i to w taki sposób, by mogły zostać „skonfrontowane z obiekcjami i alternatywami” (w postaci innych tradycji) – dokładnie tak, jak zaleca metoda sokratejska. Różnica polega jednak na tym, że konfrontacja z alternatywami – „herezjami” – przebiega jakby oddzielnie, na innym froncie, niż samo klarowanie się tradycji, które dokonuje się w odizolowanej, bezpiecznej sferze „ortodoksji”. Pisze Grad:

Swoista ratio tradycji polega więc na tym, że daje nam możliwość maksymalizacji wyników pracy kognitywnejswoich członków przez chronienie wniosków toczącej się między nimi dyskusji przed rozpłynięciem się w niekończącej się debacie nad alternatywnymi formami życia.

W tym właśnie punkcie Grad różni się od MacIntyre’a, który spór i debatę widzi nie tylko między tradycjami, lecz także wewnątrz nich.

Żywa tradycja – pisał szkocki filozof w Dziedzictwie cnoty – jest […] historycznie trwającym, społecznie ucieleśnionym sporem, i to sporem o to właśnie, jakie dobra składają się na tradycję.

Postrzeganie tradycji jako czegoś racjonalnego – jako „systemu komunikacji” – odróżnia Grada od wielu konserwatywnych obrońców tradycji, którzy widzą w niej tylko pewien przedrozumowy „nawyk”. Biorąc pod uwagę związki młodego filozofa ze środowiskami konserwatywnymi, można widzieć w jego stanowisku niejako powtórzenie historii Maritaina, który dzięki Bergsonowi zainteresował się metafizyką i pozostawał mu za to wdzięczny, lecz jednocześnie krytykował Bergsonowski irracjonalizm. Tak też i Grad zwrócił się chyba ku niektórym tematom dzięki konserwatystom (odgrywającym w tej analogii rolę Bergsona), lecz teraz koryguje konserwatywny irracjonalizm, apelując o bliższy katolickiej ortodoksji szacunek dla rozumu (jest to więc jakby upomnienie się o dziedzictwo Vaticanum I). Jednym słowem okazuje się, że niedobrze jest nie tylko trwać przy konserwatywnych poglądach bez praktyki, lecz także trwać przy praktyce mocą samego nawyku. Prawdziwa tradycja potrzebuje jedności dyscypliny i doktryny (potrzebuje też – co być może kontrowersyjne – piśmienności). Ostatecznie ta część argumentu prowadzi do zaskakującej pewnie dla niektórych konkluzji, że tradycje religijne są bardziej racjonalne niż współczesna demokracja liberalna: demokracja ta bowiem, lękająca się przemocy i spory i dostrzegająca jedyną płaszczyznę porozumienia w fizjologicznej równości ludzi wobec cierpienia, ucina w zalążku głębsze dyskusje nad racjami praktyk i tym samym prowadzi do „uwiądu kompetencji komunikacyjnych”. Tradycja natomiast rozwija kompetencje komunikacyjne, bo klaruje – wewnątrz ortodoksji i, w inny sposób, w toku sporu ortodoksji z herezjami – rozbudowaną bazę inferencyjną, bazę przesłanek dla uzasadnień praktyk. Ogólnie tradycja jest próbą – w przypadku niektórych tradycji niewątpliwie nieudaną – sięgnięcia po pewną ludzką doskonałość, nie tylko kognitywną – podczas gdy demokracja liberalna, ta z apologii Rorty’ego, postrzega wszelkie takie próby jako niebezpieczne i każe zadowolić się przeciętnością.

Produktem tradycji jest specyficzny rodzaj ludzi – podmiotów tradycji. Grad zwraca uwagę, że oświeceniowe i pooświeceniowe filozofie podmiotu cierpią na zapętlenie, w którym podmiot tworzy sam siebie – sam wybiera i ustanawia swoją „tożsamość”. Tymczasem w przypadku podmiotu tradycji dochodzi do „rozbicia komunikacyjnej odpowiedzialności”: kantowskie zadanie „wiązania sądów” jako sądów jednego podmiotu zostaje przypisane ponadosobowej tradycji, świadoma subiektywność żyje zaś w zgodzie z tymi, zewnętrznymi niejako, sądami. Rozważania te prowadzą Grada do jednego z najciekawszych fragmentów książki:

Wszystko sprowadza się zatem do pytania o racje, jakie wolny podmiot posiada, by nałożyć na siebie asymetryczne zobowiązania względem ponadbiograficznej, nieświadomej struktury. Wyjaśnienie jest właściwie jedno […] i decyzja ta wynika z przekonania, że o własnych siłach – tzn. będąc zmuszonym każdą decyzję i normę wyprowadzać z własnej biografii – podmiot nie byłby w stanie rozwinąć pełni swoich kognitywnych możliwości, ponieważ bazą inferencyjną byłaby fluktuująca i niedookreślona «tożsamość biograficzna». Wybierając złożony, partykularny, ustalony przez wielu poprzedzających go użytkowników system liczy na to, że łatwiej (paradoksalnie) zapewnia mu on «tożsamość» niż jego własne poszukiwania. Struktura podmiotu, który powstaje w ten sposób, da się jednak nazwać tożsamością tylko w sensie nieścisłym (jeśli przez sens ścisły tego pojęcia należy rozumieć sens nadany mu przez Locke’a). Podmiot tradycji jest pozbawiony tożsamości, w nowoczesnym sensie w ogóle nie jest podmiotem.

Zauważmy, że fragment ten zaczyna się od decyzji „wolnego podmiotu”, jakby oświeceniowego, nie posiadającego przecież jeszcze tradycji (skoro ją wybiera), a więc wybierającego na podstawie – jeśli to rzeczywiście podmiot oświeceniowy – „własnej biografii”. A jednak wybiera tenże podmiot ostatecznie własną śmierć, tzn. śmierć oświeceniowego podmiotu: na koniec ruchu nawrócenia mamy już tylko „podmiot tradycji”, który „w nowoczesnym sensie w ogóle nie jest podmiotem”.

Można spierać się, czy opis ten wyczerpująco oddaje proces, który dokonuje się w człowieku współczesnym nawracającym się na którąś z tradycji, na przykład katolicyzm. Być może należałoby tu właśnie odwołać się również do jakichś szczątkowych i miękkich tradycji, do których nawet najbardziej „wolny” podmiot jednak należy i również na bazie których (a więc nie tylko na bazie samej prywatnej biografii) może podjąć decyzję o konwersji na tradycjęmo mocniejszą, bardziej konsekwentną i kompletną. Jaka może być zaś motywacja takiej konwersji? Grad wskazuje tylko na kognitywne zalety z tradycji, a to sprawia, że jego narracja najlepiej chyba pasuje do nawróceń filozofów, choćby Edith Stein. Podobny opis stworzył zresztą w odniesieniu właśnie do Stein (która nawróciła się na katolicyzm) i jej dwóch kolegów z kręgu z Husserla (Rosenzweiga, który nawrócił się na judaizm, i Lukacsa, który nawrócił się na marksizm) Alasdair MacIntyre w książce Edith Stein: A Philosophical Prologue 1913-1922. W wersji Grada – który swoją drogą książkę MacIntyre’a recenzował przed laty dla „Christianitas” – to podejście do konwersji zostaje jeszcze jakby rozszerzone i lepiej dopasowane do całej teorii tradycji.

Najciekawszym – ale też najbardziej kontrowersyjnym – elementem teorii tradycji Pawła Grada jest miejsce, jakie przypisuje on wspomnianej już „regule różnicy”. Co prawda stwierdza jasno, że w jego ontologii tradycji tożsamość ma pierwszeństwo nad różnicą, jednak niektóre fragmenty książki zdają się to podważać. „Zachowanie różnicy między systemem tradycji a zewnętrznym środowiskiem stanowi podstawowy interes, którym kierują się wspólnoty tradycji w działaniu komunikacyjnym” – czytamy w jednym miejscu. „Cały reprezentacyjny ceremoniał [tradycji] służy emfatycznemu zaznaczeniu i podkreśleniu różnicy” – czytamy w innym. Myślę, że autor powinien lepiej uzasadnić, czy i dlaczego jego opis – odwołujący się do kategorii „interesu” i funkcji – unika zarzutu funkcjonalizacji tradycji, który on sam wysuwa przeciw obrońcom tradycji w imię, na przykład, porządku społecznego. Ciekawie byłoby również usłyszeć odpowiedź na inny możliwy zarzut, że używane przez Grada świeckie, „uniwersalne” kategorie takie, jak „interes”, różnią się jednak od partykularnych kategorii (takich, jak na przykład miłość do Boga), którymi sami członkowie tradycji motywują swoje działania (choć pewnie na gruncie katolicyzmu można to jakoś pogodzić ze względu na naukę o łasce budującej na naturze i celach pośrednich wpisanych w cele wyższe). Pomijając jednak nawet te zarzuty, tezy Grada wydają się bardzo mocne i chyba nie całkiem wytrzymują próbę empirycznego zweryfikowania. Jeśli rzeczywiście „zaznaczenie różnicy” jest „podstawowym interesem” i celem wielu zabiegów ludzi tradycji – w tym interesem i celem ich „ceremoniału” (a więc, jak rozumiem, w przypadku katolików – liturgii) – to te zabiegi, ten ceremoniał, ta liturgia będą miały celowo ostentacyjnie różną formę. Jeśli celem jest wyrażenie jakiejś prawdy niezależnie od tego, czy jest różna od innych stanowisk, to zabiegi te – na przykład ceremoniał, na przykład liturgia – będą czasem podobne do zabiegów członków innych tradycji, a nawet takie same. Wydaje się, iż historia katolicyzmu pokazuje, że oprócz odróżniania – niewątpliwie zajmującego ważne miejsce w dziejach Kościoła (dość spojrzeć na spory z rozmaitymi herezjami) – tradycje mogą czasem stosować zupełnie przeciwną strategię: strategię (albo „strategię”, bo strategia bez cudzysłowu zakłada wyrachowanie) wchłaniania w siebie elementów innych tradycji (np. grecką filozofię) pod „pretekstem”, że elementy te są w nowym kontekście bardziej zrozumiałe, odnajdują wreszcie swoje prawdziwe źródło. Czy nie tak postępowali niektórzy Ojcowie Kościoła? Być może w podejściu akcentującym w katolicyzmie zdolność syntezy i „odnowienia wszystkiego w Chrystusie” jest element mglistego heglizmu, pewien regres od formy i aktualności do niezdeterminowanej potencjalności – ale czy w podejściu przeciwnym, akcentującym niezbywalność różnicy, nie ma z kolei nutki manicheizmu? Wszak w takiej narracji ortodoksja nie może istnieć bez herezji, prawda – bez błędu.

Mimo przywołanych tu możliwych kontrargumentów – które być może chybiają celu (w końcu żaden ze mnie filozof) – wywód Pawła Grada jako całość jest imponujący – i ze wszech miar godny przeczytania. Z niecierpliwością czekam na jego kolejne prace.

ks

O Szczepanie Twardochu i jego "Królu"

(książki)

Bokser w lewym narożniku nazywa się Jakub Szapiro. Mierzy na pewno powyżej metra osiemdziesiąt. Rysy ma twarde i grube, na nosie ślad dawnego złamania, dziewięćdziesiąt dwa kilogramy zbitych mięśni, twardych kości i twardego sadła.

Jest więc Jakub Szapiro, bokser i żydowski bohater, watażka i król Kercelaka, postrach i przedmiot westchnień. Jest jego zwierzchnik, Kum Kaplica, dawniej bojownik PPS-u, teraz gangster, wydający wyroki na zalegających z haraczami Żydów. Jest cała ich polsko-żydowsko-socjalistyczna banda: kosmopolita i sadysta Radziwiłek, cwany Munja, przerażający Pantaleon Karpiński noszący na karku drugą twarz „diabła-brata”.

A po przeciwnej stronie nie mniej bezwzględni narodowcy. Chłodny Andrzej Ziembiński,  pierwszy pistolet ONR-u, syn prokuratora, antysemity i masochisty. Bolo Piasecki, spiskujący z endeckimi politykami, organizator antyżydowskich hec na ulicach i w uniwersytecie. Kazimierz Bobiński, redaktor „ABC”, zepsuty esteta, wielbiciel męskich wdzięków, a jednocześnie – na tle swoich ideowych pobratymców – wytworny, dobrze ubrany i kulturalny starszy pan.

I jest Warszawa. Przedwojenna, pełna blasku i pełna zła. Ta z Krakowskiego Przedmieścia, Alej Jerozolimskich, od Simona i Steckiego. I ta z Gęsiej, z Tomackiego, z taniej jadłodajni Choromańczyka.

Dwie Warszawy mówiące dwoma językami, żyjące w osobnych światach, czytające inne gazety i darzące się nawzajem w najlepszym razie obojętnością, w najgorszym – nienawiścią.

To panorama powieści Szczepana Twardocha. Powieści na pozór prostej, jak sensacyjny film, pociągającej hollywoodzkimi efektami, super-bohaterem, rozbuchaną erotyką, dynamiczną akcją. Lecz oferującej coś ponad to. Dziwnie intrygującej i mówiącej chyba coś ważnego o rzeczach bardzo współczesnych.

Jest to przede wszystkim opowieść o męskości. Można nawet rzec, że cała twórczość Twardocha – ba, cała jego autorsko-celebrycka kreacja – jest w jakiś sposób opowieścią o męskości. O męskich sportach, męskiej elegancji (te wszystkie krawaty, dwurzędowe garnitury, zegarki Glashütte), o samochodach i broni. Ale też o odwadze, zdecydowaniu, sile, która zapewnia bezpieczeństwo najbliższym. Gdybyśmy żyli w innych czasach – może byłaby to opowieść zbędna, może nawet trochę śmieszna w swojej pompatyczności. Ale nie żyjemy. Żyjemy w czasach dość powszechnej zniewieściałości mężczyzn, od stroju począwszy, na relacjach damsko-męskich kończąc. Gustujemy w modach na feminizm, na „równouprawnienie”, na różne kulturowe pomysły, które mają być rehabilitacją kobiety, a w rzeczywistości są klęską i kobiety, i mężczyzny – sprawiającą, że żadne z nich nie ma już swojego miejsca, swoich spraw, swoich przywilejów i obowiązków. Na takim tle głos Twardocha brzmi ożywczo i krzepiąco.

Brzmi w sposób dla takich opowieści odpowiedni. W prostych, suchych, konkretnych zdaniach. W zwięzłej ale twardej frazie – trochę jak z Hemingwaya, trochę, jak z Eustachego Rylskiego. Pobrzmiewa dalekim pokrewieństwem z – cenionym przez Twardocha – Józefem Mackiewiczem.

Tak, z tym ostatnim autor Króla dzieli coś jeszcze. Wagę opowiadanych historii. Ich drugi, społeczny i historyczny plan. A także przekonanie, że plan ten trzeba przedstawić surowo, bez uogólnień, socjologicznych hipotez czy ideologicznych diagnoz. Trzeba mówić za pomocą faktów, czynów konkretnych bohaterów, zdarzeń. Bo, jak mawiał Mackiewicz, „jedynie prawda jest ciekawa”.

I Twardoch także przedstawia prawdę – jakkolwiek wycinkową, fragmentaryczną, jednostkową – o latach 30. XX wieku. Niekoniecznie prawdę konkretnych wydarzeń historycznych (w końcu jest to rzecz fabularna), ale jakieś uchwycenie istoty tamtych czasów. Trochę inne, niż to z książek historii, gdzie ciągle dominuje wyobrażenie o świetnym dwudziestoleciu. Ale inne także, niż w obrazach apologetów żydowskich, widzących w tej części polskiego społeczeństwa tylko bezbronne ofiary. Twardoch nie faworyzuje żadnej narracji. Pokazuje konflikt dwóch ścierających się ze sobą sił; po obu stronach uzasadnione racje, po obu stronach kastety i „maszyny”, po obu szlachetność i okrucieństwo. Pokazuje tragizm tego konfliktu, wykorzystanego, w sposób instrumentalny i bezwzględny, parę lat później przez naszych sąsiadów z zachodu i wschodu.

Recenzenci zarzucali pisarzowi, że jest to historia uproszczona, ślizgająca się po powierzchni, nie wchodząca w głębokie motywacje bohaterów i procesy społeczne. Maciej Jakubowiak pisał:

Jeśli jednak Król miałby być również powieścią o społecznym funkcjonowaniu rasizmu, o jego sprawcach i ofiarach, to wypadałoby, żeby pisarz odrobił lekcję nie tylko z boksu, ale również z nauk społecznych i wrażliwości dla kondycji mniejszości.

Nie wiem, czy tego właśnie powinniśmy wymagać od pisarza. I trochę śmieszne wydaje mi się niewzruszone przekonanie współczesnych intelektualistów, że te przeróżne humanistyczne konstrukty, które wymyśliliśmy pod koniec XX wieku – będą nadawać się do opisywania rzeczy dawniejszych, w tym spraw polsko-żydowskich w międzywojniu. Myślę, że siły, które kierowały działaniami Szapirów, Kapliców, Ziembińskich i Piaseckich – były czymś bardzo odległym od „społecznego funkcjonowania rasizmu”. I że były w istocie dużo prostsze. W ogóle skłaniam się ku przekonaniu, że zawsze, nawet dzisiaj, historią rządzą siły znacznie bardziej elementarne, niż chcieliby tego mądrzy ludzie oczytani w Marksie, Derridzie i Fukuyamie. Stąd prawdziwość, którą dostrzegam w Królu.

Nie znaczy to oczywiście, że nie ma w tej powieści jakiegoś obrazu zjawisk społecznych, tych przedwojennych i jednocześnie tych dzisiejszych (taki bowiem jest aktualizacyjny sens literatury). Mówi więc Twardoch, że ta nasza Polska dwudziestolecia – tak, skądinąd słusznie, podziwiana – która mogła stać się, po raz kolejny, symbolem wielokulturowości, wolała nierzadko iść drogą swojego zachodniego sąsiada i pod hasłami czystości rasowej czy narodowej dybać na „obcych” czyli na swoich. Że te wszystkie falangi, Piaseckie, Berezy nie są niestety wymysłem „żydowskiej propagandy”, ale były przedwojenną rzeczywistością, która krzywdziła konkretnych ludzi. Bardzo wstyd o tym czytać, nawet w fabularnym wydaniu. I po raz kolejny bardzo szkoda, że różnej maści populizmy często zyskują tak wielu zwolenników – tu mówię już również o naszej dzisiejszej szansie na wielokulturowość – i że z własnej woli chcemy pozbawić się ludzi, którzy są lub mogliby być solą tej ziemi.

Powyższe zarzuty „nieprawdziwości” wiążą się też z inną uwagą czynioną Twardochowi przez recenzentów. A mianowicie taką, że poza Jakubem Szapiro, nie ma w powieści żadnych żywych postaci, że reszta to statyści zrobieni z papier-mâché, chorągiewki na wietrze zdarzeń zewnętrznych. Nawiązuje tu do recenzji Łukasza Kowalczyka, w której czytamy: „U Twardocha to nie konstrukcja bohatera jest uzasadnieniem dla jego poczynań, ale właśnie kontekst czasów, w których toczy się akcja”. Problem, jak widać, jest szerszy, ba, ontologiczny. Bo z jednej stronie mamy popularne dzisiaj przekonanie, któremu wtóruje Kowalczyk, o byciu kowalem własnego losu, o naszym nieograniczonym wpływie na dookolną rzeczywistość. Z drugiej zaś pogląd – którego, jak sądzę, wyrazicielem jest Twardoch – że „konstrukcja bohatera” jest określona przez zewnętrzność; czyli ni mniej ni więcej tylko bolesna świadomość, że mamy bardzo mały wpływ nie tylko na to, co nas otacza, ale i na to, jacy jesteśmy. Że nasze myśli, czyny, przekonania są przede wszystkim zapożyczone od ducha czasów albo przynajmniej przezeń przefiltrowane.

W powieściach Twardocha – bo było tak również w Drachu i Morfinie – ta bezwolność jednostkowych losów jest dojmującą egzystencjalną perspektywą. Stąd także symboliczne figury unoszące się nad światem bohaterów: tajemnicza opiekunka Konstantego Willemanna, chtoniczny śląski smok, w końcu kaszalot Litani pływający nad Warszawą – wszyscy oni przypominają wciąż jedno i to samo hasło skierowane do ludzi: nie jesteście panami waszego losu. W Królu rzecz nabiera jeszcze historycznego wzmocnienia; oko spokojnego i strasznego potwora-wieloryba zdaje się mówić: teraz macie swój świat i swoje zasady, jakkolwiek są one podłe i rzadko zdobywacie się na najmniejszą choćby szlachetność, to macie jakiś wpływ na wasze sprawy i wasze miejsca; ale za chwilę przyjdzie coś, przy czym zdecydowanie i siła Jakuba Szapiro będą śmiesznym niczym. Wszak pamiętajmy, że jest rok 1937.

Szczepan Twardoch napisał w ostatnich latach trzy bardzo porządne powieści. Gdzieś pomiędzy tymi powieściami wydał też Dzienniki, a właściwie dość luźne zapiski z lat 2007-2015, składające się na tom pod niezbyt fortunnym tytułem Wieloryby i ćmy. Za te dzienniki trochę się Twardochowi dostało; że płaskie intelektualnie, napuszone; że za wiele w nich o jedzeniu i piciu w dobrych restauracjach, a za mało mądrych myśli o wielkich sprawach tego świata. Nie jest to całkiem sprawiedliwa opinia. Bo i sporo w tym tomie refleksji głębokich, prawda, sporo też takich, które są raczej naiwne – ale wszystkie, myślałem w czasie lektury Dzienników – są niewątpliwie szczere. Zresztą, kto z nas – wędrując po wyżynach własnego intelektu – nie schodzi czasem na niziny. Czemu więc z pisarzem, nawet mądrym i zdolnym, miałoby być inaczej?

Ale dlaczego o tym piszę? Bo ta sprawa pokazuje, jak sądzę, jedną ważną cechę Twardocha. Każdy pisarz – to moja robocza teza – ma w swoim pisarstwie (czy też w swojej osobowości twórczej) przynajmniej jedną rzecz, z którą musi się borykać, z którą musi walczyć. (Oczywiście są i tacy, którzy – w swoim mniemaniu – takich rzeczy nie mają; nazywamy ich grafomanami). Gdybym miał wskazać, co jest taką rzeczą w pisarstwie Twardocha – powiedziałbym właśnie o pewnych filozoficznych płyciznach. Wynikają one, w moim odczuciu, z jakiegoś nadmiernego dążenia do podsumowania danego zdarzenia, danej sceny, do wywiedzenia z nich sensu (albo częściej objawieniu, że taki sens nie istnieje, objawieniu głęboko nihilistycznemu). Myślę, że jest to czasem pójście na łatwiznę. Myślę, że pisarz ma obowiązek poświęcić dużo czasu na szukanie prawdy i sensu tam, gdzie ich z pozoru nie ma – zamiast zadowalać się prostą czy wręcz naiwną konstatacją. A tam, gdzie sensu nie widzi, lub rzeczywiście trudno go zobaczyć – może rzecz pozostawić otwartą, niech i czytelnicy mają swoją szansę.

Owa tendencja do budowania nihilistycznej ontologii trochę na siłę – to chyba jedyna rzecz, która mnie momentami u Twardocha drażni. Nie zmienia to jednak mojej, pełnej podziwu, oceny Króla. Doprawdy nie wiem, co Twardoch musiałby zrobić, aby, wydając następną książkę, umieścić ją jeszcze wyżej na drabinie swojego pisarskiego dorobku.

ks

Archipelag polskości?

(książki)

Leszek Kołakowski pisał kiedyś – oczywiście nie całkiem serio – że nie ma dowodu na to, iż podróże są dla nas jakkolwiek pożyteczne. Że coś nam dają, czegoś uczą, że „kształcą”, jak to się potocznie mówi. Przywiązałem się swego czasu do tej myśli filozofa i chętnie ją powtarzałem przy różnych okazjach, gdy po raz kolejny słyszałem od kogoś, że jego pasją są podróże. A jeśli wierzyć zawodowym życiorysom składanym na biurkach pracodawców – to jesteśmy narodem zakochanym w podróżowaniu. Dla przekory więc, ale i trochę z przekonania dowodziłem, że to nie ma sensu, żeby pałętać się gdzieś po świecie i że wiele więcej można by skorzystać, poświęcając ten czas dobrej książce. A jeśli podróżować – to niedaleko. I zgodnie z tym przekonaniem – wszak trzeba żyć zgodnie ze swoimi przekonaniami – wypuszczałem się, kiedy tylko była możliwość, w podróże po Polsce. Im bardziej na prowincję, tym lepiej. Jeździć wąskimi dziurawymi drogami („to są, mości panie, polskie drogi” – jak pisał Żeromski w Popiołach). Łazić po zapomnianych przez wszystkich miasteczkach. Przekradać się do opuszczonych dworów i pałaców. Przyjemność estetyczna, ale chyba też po trosze przyjemność poznawcza; wiara, że się coś z tej polskości w końcu zrozumie.

Filip Springer też musi podzielać tę wiarę. Tak myślę. Inaczej nie traciłby kilku lat na realizację pomysłu, któremu nadał nazwę „Miasto Archipelag”, ani na napisanie książki pod takim samym tytułem, będącej zwieńczeniem tegoż – jak to się brzydko mówi – projektu. A jest to projekt bardzo ambitny i bardzo ciekawy. Odwiedzić, poznać i opisać wszystkie miasta, które były wojewódzkie (od czasu reformy w 1975) i wojewódzkie być przestały (po kolejnej reformie, z 1999). 31 miejscowości, rozsianych po Polsce, od Jeleniej Góry po Suwałki, od Przemyśla po Koszalin.

Najeździł się więc Springer co nie miara. Autobusami, pociągami, stopem. Nachodził się po tych wszystkich miastach mniejszych i większych. Narozmawiał z ludźmi. Przewertował historię odwiedzanych miejsc. I co? I ułożył to wszystko w mozaikową, wielowątkową opowieść o wzlocie i upadku, o nadziejach i rozczarowaniach, o Polsce, która nigdy się nie stała, bo tak naprawdę stać się nie mogła.

Podtytuł książki brzmi Polska Mniejszych Miast. A więc mniejszych od tych największych, od dzisiejszych wojewódzkich stolic. Ale nie najmniejszych, jakich setki rozrzuconych po polskiej prowincji. Dzieje miast pośrednich. Zawieszonych pomiędzy, wyniesionych z roli podrzędnych lokalnych ośrodków przez jedną decyzję polityczną, zepchniętych w rolę jeszcze nieokreśloną (bo proces wciąż trwa), lecz niezbyt ważną na pewno – przez drugą polityczną decyzję. Dzieje miast sztucznych.

Z opowieści Springera można wywieść ponure przekonanie, że oto – na naszych oczach – dochodzi do zapadania się Polski każdej innej, niż ta, którą znamy z codzienności wielkomiejskiej. Że tylko w tych dużych miastach toczy się dzisiaj prawdziwe polskie życie. Żywym (jeszcze) dowodem owego zapadania się mają być właśnie dawne miasta wojewódzkie, gdzie zlikwidowano zakłady przemysłowe, a miejsce małego handlu zajęły Biedronki i Kauflandy; gdzie kwitnie bezrobocie i dochodzi do rozpadu lokalnych wspólnot.

Sądzę, że jest to obraz nieprawdziwy, a w najlepszym razie niekompletny. Archipelag Springera nie odzwierciedla stanu polskiej prowincji, tego, czym była, ani tego, czym mogłaby się stać. Nie znajdziemy w nim chociażby istoty małych miasteczek – dawnych i dzisiejszych – nie znajdziemy tak charakterystycznej dla Polski, ugruntowanej wielowiekową tradycją, zależności wsi i miasta.

Historia 31 miast pokazuje jedynie losy szeroko zakrojonego projektu społecznego. Jest studium klinicznym państwowego sterowania – nie tylko gospodarką, ale i modelami ludzkiego życia. Zaczyna się zawsze podobnie: ktoś, gdzieś (najpewniej w Warszawie), w zaciszu ciemnego gabinetu dochodzi do wniosku, że należy zbudować fabrykę, dajmy na to, w Radomiu albo Wałbrzychu; i przekonuje, że jest to pomysł przełomowy, który odmieni dzieje nie tylko regionu, ale i Polski całej. Z gabinetu większego światła myśl przepływa do gabinetów mniejszych, gdzie – przy sprzyjającej koniunkturze politycznej i wystarczającej władzy zajmujących powyższe gabinety – wykuwa się plan realizacji. A później jest wielka budowa, rosną gmachy, instaluje się maszyny. Z okolic bliższych i dalszych napływają robotnicy, skuszeni perspektywą dobrze płatnej pracy i poprawy swojego chłopskiego losu. Mijają lata i wszystko idzie dobrze, fabryki pracują, robotnicy dostają mieszkania w przyzakładowych blokach z wielkiej płyty, rodzą się dzieci – i w ogóle „jest wielki ruch” (jak w Ziemi Obiecanej). Ale znowu mija ileś lat, okazuje się, że Rosja już nie potrzebuje polskich, dajmy na to, ubrań albo ciągników, że trzeba zwalniać pracowników, ograniczać produkcję. Nienaprawiane od lat mury niszczeją, maszyny pokrywa rdza. W końcu masę upadłościową przejmuje jakiś sprytny kapitalista lat 90-tych, zyskując sobie dozgonne miano oszusta i cwaniaka. Albo też mury niszczeją dalej. A w tysiącach ludzi zostaje gorycz, rozczarowanie, bo przecież miało być tak pięknie (było tak pięknie!), a teraz nic. I siedzą w ciasnych mieszkankach, w szarych blokach, i nie mają już nawet swoich chłopskich zmartwień. Tak to się mniej więcej kończy. Taki schemat dziejów miast archipelagu.

Rozumiem rozczarowanie mieszkańców takich miejsc. Rozumiem nawet ich nostalgię za dawnymi czasami. Ale nie rozumiem Springera, który poprzestaje na tych właśnie konstatacjach. Że kiedyś to było lepiej, a teraz to jest gorzej. Nie dostrzegając jakby – bo przecież nie może tego nie wiedzieć – że świetność miast archipelagu to od początku była wielka ściema. Że to wszystko stało na gierkowskich pożyczkach i robotniczej propagandzie, niepotrzebnej produkcji i inflacji stanowisk urzędniczych. Że to się musiało zawalić – tym mocniej, im dłużej udawano, że wszystko idzie świetnie.

Zresztą, jeśli nie wystarczyłaby historia sprzed kilkudziesięciu lat, to mamy jeszcze historię ostatniej dekady. Ją także znajdziemy u Springera. Unijne pieniądze, które przecież trzeba wydać. No więc remontujemy nieuczęszczane przez nikogo rynki, kamienice z mieszkaniami socjalnymi, lokale usługowe, które przez lata świecą pustkami. Ale są inwestycje, „jest wielki ruch”. Tylko co z tego zostanie? Miasta archipelagu pokazują, że raczej niewiele.

Są więc obrazki Springera, jego mapa archipelagu – wnikliwym przedstawieniem procesu projektowania nowej Polski. Za czasów PRL i za czasów UE. I w tym wymiarze jest to książka wybitna. Jednak patrząc na problem szerzej – czegoś jej jednak brakuje. Jakiejś analizy tego, co spotkało byłe miasta wojewódzkie: bo widzimy jak to wyglądało, ale nie bardzo rozumiemy dlaczego właśnie tak. A także jakiejś bardziej ogólnej refleksji nad zjawiskiem miejskości. Przyczynkowego choćby wspomnienia o innych jej modelach, które w Polsce dobrze się miały i ciągle mają się nie najgorzej.

Mam tu na myśli wspomniane już miasta najmniejsze, kilkutysięczne, kilkunastotysięczne. Wyrosłe na przywilejach handlowych, na rozwoju rzemiosł, wokół parafii, poprzez bycie centrum towarzyskim i kulturalnym. Takie miasteczka – wpisane pomiędzy wieś a kilka dużych aglomeracji, jak Kraków, Lwów, Wilno, Warszawa – stanowiły ważny i uzasadniony element struktury społecznej. Pełniły rolę różnorakie: dostarczały produkty i usługi, stanowiły miejsce cotygodniowych spotkań dla okolicznego chłopstwa, zapewniały edukację na poziomie podstawowym (i niekiedy średnim); w nich zawiązywały się towarzystwa dobroczynności, związki cyklistów, ochotnicze straże i szereg im podobnych organizacji, których wysyp przyniosła druga połowa XIX wieku; tu działały ogólnodostępne biblioteki, tu wydawano prasę, tu toczyły się spory między prowincjonalnymi (bez pejoratywnych konotacji) intelektualistami. Małe miasteczka były zwornikiem dla wspólnot okolicznych. Same także tworzyły wspólnoty. Lecz zawsze niezbyt duże, zawsze w wymiarze lokalnym. Bez pretensji do stania się tworem ogólnopolskim.

Właśnie w zachowaniu dobrze pojętej lokalności, w pewnym umiarkowaniu (i co za tym idzie w większym rozdrobnieniu i jednostkowej niezależności poszczególnych ośrodków) leżała – jak sądzę – szansa odbudowania polskiej miejskości. Nie wymagało to dużych nakładów finansowych ani wielkich planów. Nie byłoby z pewnością tak spektakularne, jak ogromne fabryki i szerokie autostrady – ale może byłoby bardziej na ludzką miarę, a więc byłoby też trwalsze, posadowione na solidniejszych fundamentach.

Osobną kwestią jest, czy po drugiej wojnie było w ogóle możliwe odtworzenie małych miasteczek, podczas gdy połowa ich przedwojennych społeczności (głównie narodowości żydowskiej) została wymordowana, a i tę garstkę, którą uchowała się przed zagładą wypchnęliśmy z Polski w niechlubnych czasach gomułkowskich. Osobiście uważam, że to nie mogło się wydarzyć, a strata statusu wielokulturowego państwa jest – nie tylko z tego powodu – jedną z największych polskich katastrof. Nie oznacza to jednak, że serwowanie milionom ludzi alternatywnej ścieżki rozwoju, mamiąc ich złudą przemysłowo-komunistycznej miejskości i wykorzeniając na zawsze z ich rodzimych wspólnot – można powyższą tezą jakkolwiek usprawiedliwiać. Nie, była to druga katastrofa, która nastąpiła po pierwszej, wojennej.

Tego typu rozważań o miejskości brakuje mi w Mieście Archipelagu. Chociaż mam przecież świadomość, że to książka nie o tym i że Filip Springer napisze może kiedyś rzecz poświęconą małym miasteczkom. Myślę jednak, że i przy tej okazji dodanie szerszego kontekstu byłoby z dużym pożytkiem dla przedstawionych historii. No i wniosłoby do książki trochę więcej optymistycznego światła. Bo w obecnym kształcie jest to jednak książka ponura i przygnębiająca. Jakkolwiek, gdzieniegdzie prześwitują pojedyncze promyki w postaci losów konkretnych osób. Były dyrektor muzeum w Lubartowie, naprawiacz aparatów z Płocka, sprzedawca antyków z Leszna – to tylko przykłady. Bo losy ludzkie mogą być ciekawe i piękne, nawet jeśli czasy, na tle których wyrastają, są podłe. Stefan Swieżawski mawiał, że komunizm zrobił bardzo dużego złego, ale przynajmniej zbliżał ludzi do siebie. Może więc i dzisiaj, w obliczu czasów podlejszych, które chyba rysują się na horyzoncie – nie ma co się nadmiernie martwić.